የህይወት ቃል ህብረት
Comparative Theological Study

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ እና የወንጌላዊ ክርስትና

ከወንጌላዊ ሥነ-መለኮት አንጻር፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የኢትዮጵያን ክርስትና ለ1700 ዓመታት ያቆየች፣ መጽሐፍ ቅዱስን ወደ ግዕዝ የተረጎመች እና ብሔራዊ ማንነትን የጠበቀች ተቋም ናት። ይህ ታሪካዊ አስተዋፅኦ ሊካድ አይችልም። ወንጌላውያን የሚያቀርቡት ትችት ግን ተቋማዊ ትውፊት ሲበዛ ከቀጥተኛ የመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት ጋር ሊጋጭ ይችላል በሚለው ላይ ያተኮረ ነው። በአንጻሩ፣ የኦርቶዶክስ ምሁራን (ለምሳሌ በማኅበረ ቅዱሳን በኩል) የሚያቀርቡት መልስ፣ ወንጌላውያን ያለ ተቋማዊ ቀጣይነት እና ያለ ጥልቅ ትውፊታዊ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ ፣ ወደ ግላዊ ሥነ-መለኮት መበታተን ሊያመሩ ይችላሉ የሚል ስጋት ነው። ይህ ትክክለኛ ስጋት ሲሆን፣ ወንጌላውያንም ራሳቸውን በተከታታይ ሊመረምሩበት የሚገባ ጥያቄ ነው። ሁለቱም ወገኖች የክርስቶስን አምላክነት፣ የመጽሐፍ ቅዱስን ሥልጣን (በተለያየ መጠን ቢሆንም)፣ እና የኢትዮጵያን መንፈሳዊ ጥሪ የሚጋሩ በመሆናቸው፣ ወደፊት ያለው መንገድ ሙግት ብቻ ሳይሆን፣ በጋራ መጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነት ዙሪያ የተመሠረተ እውነተኛ ምልልስ ሊሆን ይገባዋል።(


†

የክርስትና እምነት በኢትዮጵያ እጅግ ጥንታዊና ጠንካራ ታሪክ ያለው ሲሆን፣ የገባውም በመጀመሪያው ክፍለ ዘመን በሐዋርያት ዘመን ነው። የዚህ እምነት መግቢያ ታሪክ በሐዋርያት ሥራ 8፡26-40 ላይ ተመዝግቦ ይገኛል፤ ይህም ፊልጶስ ወንጌላዊው የኢትዮጵያን ንግሥት ግምጃ ቤት ኃላፊ የሆነውን ጃንደረባ ወንጌል ሰብኮ እንዳጠመቀው ይናገራል። ከዚህ በኋላ፣ በ4ኛው ክፍለ ዘመን በንጉሥ ኢዛና ዘመን እና በፍሬምናጦስ (አቡነ ሰላማ ከሣቴ ብርሃን) ጥረት፣ ክርስትና በመላው የአክሱም መንግሥት የመንግሥት ሃይማኖት ሆነ። በዚህም የተቋቋመችው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን (ኢኦተቤ) በታሪክና በባህል እጅግ የበለጸገች ስትሆን፣ የኢትዮጵያ ማንነት ዋና አካል ናት።

በተቃራኒው፣ በ19ኛውና በ20ኛው ክፍለ ዘመን የወንጌላውያን (ፕሮቴስታንት) አብያተ ክርስቲያናት ወደ ኢትዮጵያ በመምጣት አዲስ መንፈሳዊ ንቅናቄን ፈጥረዋል። ይህ እንቅስቃሴ በተለይ በመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም፣ በዘመናዊ ትምህርት መስፋፋት እና በግላዊ እምነት ላይ ትኩረት በማድረግ የኢትዮጵያን የሃይማኖት ገጽታ በከፍተኛ ደረጃ ለውጦታል። ይህ ጽሑፍ ከላይ የተጠቀሱትን ሁለት ወጎች በታሪካዊ፣ በመጽሐፍ ቅዱሳዊ እና በሥርዓተ-አምልኮ ደረጃ የበለጠ ጠልቆ የሚያነጻጽር ጥናት ነው። ጽሁፉ የቀረበው ከኢትዮጵያ ወንጌላዊ (ፕሮቴስታንት) ሥነ-መለኮት እይታ ቢሆንም፣ ዓላማው የኦርቶዶክስን አቋም በትክክለኛ ውክልና ማቅረብ እንጂ ማቃለል አይደለም። የወንጌላውያን ንቅናቄ በኢትዮጵያ ራሱን የሚረዳው እንደ ተቃዋሚ ኃይል ሳይሆን፣ ወደ ጥንታዊው ሐዋርያዊ እምነት (ወደ ምንጩ) የመመለስ ጥሪ አድርጎ ነው፤ ማለትም ወደ መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ ሥልጣን የመመለስ የተሐድሶ ጥሪ።


ኢትዮጵያ በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ

የኢትዮጵያ ክርስትና ልዩ ገጽታ ያለው በራሱ በቅዱስ መጽሐፍ ውስጥ ስሟ በተደጋጋሚ በመጠቀሱ ነው። እነዚህ ጥቅሶች የኢትዮጵያን መንፈሳዊ ጥሪ ያሳያሉ፦

መዝሙረ ዳዊት 68፡31

ኢትዮጵያ እጆቿን ወደ እግዚአብሔር እንደምትዘረጋ የተነገረው ትንቢት፣ በወንጌላውያን ዘንድ የግል ንስሐና ወደ እግዚአብሔር ቀጥተኛ መቅረብ ተምሳሌት ተደርጎ ይተረጎማል።

ሐዋርያት ሥራ 8፡26-40

የኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ታሪክ ለወንጌላውያን ሥነ-መለኮት ማዕከላዊ ነው፤ ምክንያቱም እዚህ ላይ የሚታዩት ሁለት ወሳኝ መርሆች፦ ግለሰቡ ቃሉን ራሱ ሲያነብ ነበር (የግል የመጽሐፍ ቅዱስ ንባብ ቅድሚያ)፣ እና ጥምቀት የተፈጸመው ግንዛቤ ያለው እምነት ከተገለጸ በኋላ ብቻ ነው። ይህ ጥቅስ የሕፃናት ጥምቀትን ወደ ጎን በመተው ለግላዊ፣ ግንዛቤ ላይ ለተመሠረተ እምነት መሠረት ይሆናል።

ከዚህ አኳያ፣ ወንጌላውያን የኢትዮጵያ ክርስትና ጅማሮ ራሱ ቀድሞውኑ "ወንጌላዊ" ባህርይ እንደነበረው ይከራከራሉ፤ ማለትም በግል ንባብ፣ በግል ግንዛቤ እና በቀጥታ ምላሽ ላይ የተመሠረተ፣ ተቋማዊ ሽምግልና ከመስፋፋቱ በፊት የነበረ ንፁህ ግንኙነት።

ታሪካዊ ጉዞዎች እና መሠረታዊ ዳራ

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን
ጥንታዊ ሥሮች እና ብሔራዊ ማንነት

  • ሐዋርያዊ አመጣጥ እና የአክሱም ዘመን: ቤተክርስቲያኒቱ ሥሮቿን የምታያይዘው ከሐዋርያው ፊልጶስ እና ከኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ነው። ሆኖም በመንግሥት ደረጃ ክርስትና የፀደቀው በ330 ዓ.ም. ገደማ በንጉሥ ኤዛና አማካኝነት ነው። የመጀመሪያው ጳጳስ ቅዱስ ፍሬምናጦስ (አባ ሰላማ) ከእስክንድርያ ፓትርያርክ አትናቴዎስ ተሹመው መምጣታቸው ቤተክርስቲያኒቱን ከኮፕቲክ ኦርቶዶክስ ጋር ለ1600 ዓመታት አስተሳስሯታል።
  • የዘጠኙ ቅዱሳን ሚና (5ኛው ክፍለ ዘመን): ከሮም ግዛት ስደት የሸሹ ዘጠኝ የሶርያ መነኮሳት ወደ ኢትዮጵያ በመምጣት መጽሐፍ ቅዱስን ወደ ግዕዝ ቋንቋ ተርጉመዋል። እንዲሁም ገዳማዊ ሕይወትን በስፋት መሥርተዋል፤ ይህም ለቤተክርስቲያኒቱ መንፈሳዊ የጀርባ አጥንት ሆኗል።
  • የካቶሊክ (ኢየሱሳውያን) ተግዳሮት እና መገለል: በ16ኛው እና 17ኛው ክፍለ ዘመን የፖርቹጋል ኢየሱሳውያን የካቶሊክ እምነትን በኢትዮጵያ ለማስፋፋት ሞክረዋል። ንጉሥ ሱስንዮስ ካቶሊክን ቢቀበሉም፣ ሕዝቡና ካህናቱ ባደረጉት ደም አፋሳሽ ተጋድሎ በ1632 ዓ.ም. ልጃቸው አፄ ፋሲለደስ ኦርቶዶክስን መልሰው አጽንተዋል። ይህ ታሪክ ኢኦተቤን ለውጭ (በተለይ ለምዕራባውያን) ሚስዮናውያን እጅግ ጥርጣሬ ያላት እና ዝግ እንድትሆን አድርጓታል።

ከወንጌላዊ ታሪካዊ ትንተና አንጻር፣ የ330ው ውሳኔ ሁለት ገጽታዎች አሉት፦ በአንድ በኩል ክርስትናን ወደ ኢትዮጵያ ማንነት ውስጥ አስገብቷል፤ በሌላ በኩል ግን "ኮንስታንቲኒያዊ ውሕደት" ተብሎ የሚታወቀውን ንድፍ ተከትሏል ፤ እምነት ከመንግሥት ሥልጣን ጋር በጥብቅ ተሳስሮ፣ የግል ውሳኔ ከዜግነት ግዴታ ጋር እኩል እየሆነ መጣ። የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ምሁራን እንደ ታደሰ ታምራት እና ስቲቨን ካፕላን ያሉ፣ ይህ ውሕደት ለተቋማዊ ጥንካሬ ምንጭ ቢሆንም፣ ለግል መንፈሳዊ እድሳት እንቅፋት እንደፈጠረ ይገልጻሉ። እንዲሁም የዘጠኙ ቅዱሳን መጽሐፍ ቅዱስን ወደ ግዕዝ የመተርጎም ተግባር በራሱ ከሉተር የተሐድሶ መርህ ጋር ተመሳሳይ መንፈስ ያለው ተግባር ነው ተብሎ ይታያል፤ ይሁን እንጂ በኋላ ግዕዝ የቤተ ክህነት ብቻ ቋንቋ ሆኖ ሲቀር፣ ያ ተደራሽነት ወደ ተራው ሕዝብ ሳይተላለፍ ቀርቷል ፤ ይህም ወንጌላውያን የአካባቢ ቋንቋ ትርጉሞችን የቀጣይ ማስተካከያ አድርገው እንዲመለከቱት ምክንያት ይሆናል።

የወንጌላውያን ክርስትና
የሚስዮናውያን መግባት እና አገር-በቀል መነቃቃት

  • የመጀመሪያዎቹ ዘመናዊ ሚስዮናውያን (19ኛው ክ.ዘ): በ19ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ እንደ ሳሙኤል ጎባት (CMS) ያሉ ሚስዮናውያን መጽሐፍ ቅዱስን በአማርኛ በማሰራጨት ተሐድሶን ከውስጥ ለማምጣት ሞክረው ነበር። ሆኖም በኋላ ላይ የመጡት የስዊድን ወንጌላውያን ሚስዮን (SEM) በኤርትራና በኦሮሚያ አካባቢዎች የራሳቸውን የወንጌላውያን ጉባኤዎች መሥርተዋል።
  • የአገር-በቀል አቅኚዎች ሚና: እንደ አባ ኦነሲሞስ ነሲብ እና አስቴር ጋኖ ያሉት መሪዎች መጽሐፍ ቅዱስን ወደ አፋን ኦሮሞ በመተርጎም (1899) የእምነቱን መስፋፋት አስችለዋል። የወንጌል መልእክት በሕዝቡ የአፍ መፍቻ ቋንቋ መድረሱ ለወንጌላውያን እንቅስቃሴ ፈጣን ዕድገት ቁልፍ ነበር።
  • የኤስ.አይ.ኤም (SIM) እና የደርግ ዘመን ስደት: በ1920ዎቹ የገቡት የሱዳን የውስጥ አገር ሚስዮን (SIM) በደቡብ ኢትዮጵያ (ወላይታ፣ ከምባታ፣ ሲዳማ) በስፋት ሠርተዋል። በጣሊያን ወረራ (1936-1941) ሚስዮናውያኑ ሲባረሩ፣ ወንጌላውያን አገር በቀል አመራር መፍጠር ቻሉ። በደርግ ኮሚኒስታዊ አገዛዝ (1974-1991) የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት መዘጋታቸውና መሰደዳቸው፣ እምነቱን ይበልጥ ከመሬት በታች አጠናክሮት በከፍተኛ ቁጥር እንዲባዙ አድርጓል።

ይህ ታሪክ ለወንጌላውያን ሥነ-መለኮት ትልቅ ማረጋገጫ ሆኗል፡ ቤተ ክርስቲያን ያለ ተቋማዊ መዋቅር እንኳ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ልታድግ ትችላለች የሚለው መርህ በተግባር ታይቷል። በተለይ በጣሊያን ወረራና በደርግ ዘመን ውጭ አጋዥ ሳይኖር የተመዘገበው ፈጣን እድገት ይህንን ያሳያል።

የኢትዮጵያ ክርስትና ታሪካዊ የጊዜ ሰሌዳ

ዘመን ዐቢይ ታሪካዊ ክስተት
330 ዓ.ም. ገደማ ክርስትና በንጉሥ ኤዛና አማካኝነት የአክሱም መንግሥት ይፋዊ ሃይማኖት ሆነ። አቡነ ሰላማ የመጀመሪያው ጳጳስ ሆኑ።
480 ዓ.ም. ገደማ የዘጠኙ ቅዱሳን መምጣት፤ መጽሐፍ ቅዱስ ወደ ግዕዝ ተተረጎመ፤ ገዳማዊ ሕይወት ተመሠረተ።
1622 - 1632 የካቶሊክ (Jesuit) ትምህርት በንጉሥ ሱስንዮስ ታወጀ፤ ከፍተኛ የሕዝብ ተቃውሞና ደም መፋሰስን ተከትሎ አፄ ፋሲለደስ ኦርቶዶክስን መለሱ።
1899 አባ ኦነሲሞስ ነሲብ እና አስቴር ጋኖ መጽሐፍ ቅዱስን ወደ አፋን ኦሮሞ ተርጉመው አሳተሙ።
1927 - 1937 የኤስ.አይ.ኤም (SIM) ሚስዮናውያን በደቡብ ኢትዮጵያ አገልግሎት ጀመሩ፤ የጣሊያን ወረራ ሚስዮናውያኑን አስወጣ፣ አገር በቀል የወንጌል ንቅናቄን ፈጠረ።
1974 - 1991 የደርግ ኮሚኒስታዊ መንግሥት፤ የወንጌላውያን ቤተክርስቲያን በከፍተኛ ስደት ውስጥ እያለች በሚስጥር አደገች (Underground Revival)።

ዝርዝር ሥነ-መለኮታዊ ንፅፅሮች

ሥልጣን

ኢኦተቤክ: የቤተክርስቲያኒቱ ሥልጣን በመጽሐፍ ቅዱስ እና በቅዱስ ትውፊት ላይ የተመሠረተ ነው። ሰፋ ያለ የመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖና (81 መጻሕፍት) ሲኖራት እንደ ሄኖክ እና ኢዮቤልዩ ያሉትን ያካትታል። ትውፊት፣ የቤተ ክርስቲያን አባቶች ትምህርት፣ እና የ3ቱ ዓለም አቀፍ ጉባኤያት (ኒቅያ፣ ቁስጥንጥንያ፣ ኤፌሶን) ውሳኔዎች እኩል ሥልጣን አላቸው።

ወንጌላውያን: የፕሮቴስታንት ተሐድሶ መርህ የሆነውን ሶላ ስክሪፕቱራ ማለትም "መጽሐፍ ቅዱስ ብቻ" የሚለውን ይቀበላሉ። 66ቱ መጻሕፍት ብቻ የእግዚአብሔር መንፈስ ያለባቸው የማይሳሳቱ መመሪያዎች ናቸው ብለው ያምናሉ። ማንኛውም ትውፊት ወይም የሰው ትምህርት በቃሉ ሚዛን መመዘን አለበት።

ሥነ-ድነት

ኢኦተቤክ: ድነትን (መዳንን) እንደ የሕይወት ዘመን ጉዞ ትመለከታለች። መዳን የሚገኘው በእግዚአብሔር ጸጋ ሲሆን፣ ሰውም በእምነት፣ በምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን ተሳትፎ፣ ጥምቀት፣ ቁርባን እና በመልካም ሥራ (ጾም፣ ጸሎት፣ ምጽዋት) ከጸጋው ጋር መተባበር አለበት።

ወንጌላውያን: በእምነት ብቻ እና በጸጋ ብቻ የሚለውን መርህ አጥብቀው ይይዛሉ። መዳን ሰው ሲያምን በቅጽበት የሚሰጥ የእግዚአብሔር ነፃ ስጦታ ነው። መልካም ሥራዎች ለመዳን ቅድመ-ሁኔታዎች ሳይሆኑ፣ የመዳን እና በውስጥ የሚያድረው የመንፈስ ቅዱስ ፍሬዎች ናቸው ብለው ያስተምራሉ።

የቀኖና ጥያቄ በሠንጠረዥ

መመዘኛኢኦተቤክወንጌላውያን (ፕሮቴስታንት)
የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ብዛት46 (ወይም እስከ 81 በሰፊው ቀኖና)39
ተጨማሪ የተካተቱ መጻሕፍትሄኖክ፣ ኢዮቤልዩ፣ መቃብያን፣ ጦቢት ወዘተአልተካተቱም
የቀኖና መስፈርትትውፊት፣ ሲኖዶሳዊ ውሳኔሐዋርያዊ ደራሲነት፣ ራስን የመመስከር ችሎታ፣ ታሪካዊ ተቀባይነት
ሥልጣን ደረጃመጽሐፍ ቅዱስ + ትውፊት (እኩል ክብደት)መጽሐፍ ቅዱስ ብቻ (norma normans)

ወንጌላውያን ሊቃውንት እንደሚከራከሩት፣ "ሶላ ስክሪፕቱራ" ትውፊትን ሙሉ በሙሉ አለመቀበል ማለት አይደለም፤ ይልቁንም ትውፊት ጠቃሚ ሆኖ ግን ስህተት ሊሠራ የሚችል ሆኖ ሲታይ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ብቻ ደግሞ የማይሳሳት የመጨረሻ ዳኛ ነው። ለዚህ አቋም የሚጠቀሱ ዋና ጥቅሶች፦ 2ኛ ጢሞቴዎስ 3፡16-17፣ ራዕይ 22፡18-19፣ እና ገላትያ 1፡8 ናቸው።

ሥነ-ድነት

ወንጌላውያን ምሁራን በያዕቆብ 2፡24 እና በኤፌሶን 2፡8-9 መካከል ያለውን ልዩነት ሲፈቱ የሚያቀርቡት ማብራሪያ፦ ጳውሎስ የሚናገረው ስለ መጽደቅ ምክንያት ሲሆን፣ ያዕቆብ የሚናገረው ስለ መጽደቅ ማስረጃ ነው። እውነተኛ እምነት ሁል ጊዜ ፍሬ ያፈራል (ማቴዎስ 7፡16-20)፤ ነገር ግን ፍሬው የመዳን ምክንያት ሳይሆን የመዳን ውጤት ነው። ይህ ልዩነት - 'መጽደቅ' እና 'ቅድስና' መካከል ያለው ግልጽ መለያየት የተሐድሶ ሥነ-መለኮት ማዕከላዊ አስተዋፅኦ ተደርጎ ይታያል። በኢትዮጵያ ባህላዊ ማኅበረ-ሃይማኖታዊ ሥርዓት ውስጥ፣ መንፈሳዊ ደረጃ ብዙ ጊዜ ከጾም ጥብቅነት፣ ከምጽዋት መጠን እና ከሥርዓት ተሳትፎ ጋር የተያያዘ ነው። ወንጌላውያን የሚያቀርቡት ትምህርት፣ የእግዚአብሔር ተቀባይነት ከሰብዓዊ አፈጻጸም ነጻ መሆኑ ነው ፤ ይህም ለብዙ ድሆችና ተገልለው ለነበሩ የኅብረተሰብ ክፍሎች ልዩ መንፈሳዊ ነጻነት እንዳመጣ የሶሺዮሎጂ ጥናቶች ያሳያሉ።

ምሥጢራተ ቤተ ክርስቲያን

በሁለቱ እምነቶች መካከል ካሉት ግልጽ ልዩነቶች አንዱ የእግዚአብሔር ጸጋ ወደ አማኞች እንዴት እንደሚተላለፍ ያላቸው ግንዛቤ ነው።

አስተምህሮ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ (7 ምሥጢራት) የወንጌላውያን ክርስትና (2 ሥርዓቶች)
አጠቃላይ ዕይታ ምሥጢራት የማይታየው የእግዚአብሔር ጸጋ የሚተላለፍባቸው የሚታዩ መለኮታዊ ቱቦዎች ናቸው። ለመዳን የግድ አስፈላጊ ናቸው። ጌታ ያዘዛቸው ውጫዊና ተምሳሌታዊ ሥርዓቶች ናቸው። የጸጋ ቱቦዎች ሳይሆኑ የውስጣዊ ለውጥ ማረጋገጫ ምስክርነቶች ናቸው።
ጥምቀት ለኃጢአት ስርየት፣ ለዳግም ልደት እና የሥላሴ ልጅነትን ለማግኘት የሚፈጸም አዳኝ ምሥጢር ነው። (የሕፃናት ጥምቀትን ታዘወትራለች)። አንድ ሰው በክርስቶስ ካመነና ዳግም ከተወለደ በኋላ፣ ከክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ ጋር መተባበሩን በውኃ ውስጥ በመግባት ለዓለም የሚያሳይበት ውጫዊ ምስክርነት ነው።
ቅዱስ ቁርባን ኀብስቱና ወይኑ ፍጹም የክርስቶስ ሥጋና ደም ሆነው ይለወጣሉ ። ለእውነተኛ የኃጢአት ስርየት ይሰጣል። ኀብስቱና ወይኑ የክርስቶስን ሞት ለማሰብ የሚደረጉ ተምሳሌቶች ናቸው። አማኞች በመንፈሳዊ ኅብረት የጌታን ቤዛነት ያስታውሳሉ እንጂ አካላዊ ሥጋና ደም አይሆኑም።
ሌሎች ሥርዓቶች ሜሮን (መንፈስ ቅዱስን መቀበል)፣ ንስሐ (ለካህን በመናገር ስርየት ማግኘት)፣ ተክሊል (ጋብቻ)፣ ክህነት (የጵጵስና/ቅስና ሹመት)፣ ቀንዲል (ለታመሙ የሚደረግ ጸሎትና ቅባት)። ሌሎች ሥርዓቶችን (እንደ ጋብቻ፣ የሽማግሌዎች ሹመት፣ የታመሙትን መጸለይ) መጽሐፍ ቅዱሳዊ ተግባራት አድርገው ቢቀበሉም፣ ለመዳን የሚያስፈልጉ ልዩ 'ምሥጢራት' አድርገው አይቆጥሯቸውም።

ተጨማሪ ትንተና - ዮሐንስ 6

ወንጌላውያን የዮሐንስ 6፡53-56ን ሲተረጉሙ የሚያቀርቡት መከራከሪያ፣ ኢየሱስ ራሱ በተደጋጋሚ ተምሳሌታዊ ቋንቋ (እኔ በር ነኝ፣ እኔ ወይን ነኝ) እንደሚጠቀም እና በዚህ ንግግር ውስጥ ማዕከላዊ ነጥቡ በእርሱ ማመንን (ዮሐ. 6፡35, 47) ማጉላት እንደሆነ ነው። የቁርባን ሥርዓት መሠረት ደግሞ ሉቃስ 22፡19 "ይህን ለመታሰቢያዬ አድርጉት" የሚለው ነው።

ሥርዓተ አምልኮ እና ቤተክርስቲያናዊ መዋቅር

መስፈርት ኢኦተቤክ ወንጌላውያን
የአምልኮ ማዕከል ቅዳሴ : ማዕከሉ የክርስቶስን ሥጋና ደም መሰዋት እና ማክበር ነው። ጥብቅ የሆነ ሥርዓት (Ritualistic) አለው። የቃሉ ስብከት : ማዕከሉ የእግዚአብሔርን ቃል ማስተማር እና መዘመር ነው። ድንገተኛ እና ነፃ የሆነ አምልኮ ይበረታታል።
ቋንቋ እና ሙዚቃ ግዕዝ (ጥንታዊ ቋንቋ) በስፋት ጥቅም ላይ ይውላል። የቅዱስ ያሬድ ዜማ፣ ከበሮ፣ ጽናጽል እና መቋሚያ ብቻ ይፈቀዳሉ። ዘመናዊ መሣሪያዎች በቤተመቅደስ አይገቡም። በአካባቢው (የአፍ መፍቻ) ቋንቋዎች (አማርኛ፣ ኦሮምኛ ወዘተ) ይካሄዳል። ዘመናዊ የሙዚቃ መሣሪያዎችን (ጊታር፣ ኪቦርድ، ድራም) በመጠቀም የዘመኑን ትውልድ የሚስብ ዝማሬ ይቀርባል።
የቤተክርስቲያን አወቃቀር ተዋረዳዊ : ፓትርያርክ፣ ሲኖዶስ፣ ጳጳሳት፣ ካህናት እና ዲያቆናት ያሉት ጥብቅ የክህነት ተዋረድ አላት። ሐዋርያዊ ቅብብሎሽ ወሳኝ ነው። ጉባኤያዊ/ፕሬስባይቴሪያን : የአጥቢያ ቤተክርስቲያን ራስን በራስ የማስተዳደር መብት አላት። ይመራል በሽማግሌዎች ሲሆን፣ በሁሉም አማኞች ክህነት ያምናሉ።

ደቂቀ እስጢፋኖስ (የ15ኛው ክፍለ ዘመን የተሃድሶ ንቅናቄ)

በኢትዮጵያ የክርስትና ታሪክ የንጉሣዊ ኃይል፣ የቤተ ክህነት ሥልጣንና የምንኩስና ተቃውሞ ውስብስብ መስተጋብር የታየበት ነው። በ15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን፣ በአፄ ዘርአ ያዕቆብ (1434–1468) ዘመነ መንግሥት፣ እነዚህ ውጥረቶች በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ ከታዩት እጅግ አስደናቂ የተሐድሶ እንቅስቃሴዎች አንዱ በሆነው በደቂቀ እስጢፋኖስ (“የቅዱስ እስጢፋኖስ ደቀ መዛሙርት”) ተጠናክረው ወጡ።

በጓንዳጓንዴው አባ እስጢፋኖስ የተመሠረተው ይህ እንቅስቃሴ፣ የንጉሠ ነገሥቱን ብዙ ሃይማኖታዊ ጭነቶች፣ ለድንግል ማርያም፣ ለመስቀልና ለንጉሣዊ ሃይማኖታዊ በዓላት በግድ መስገድን ጨምሮ፣ ውድቅ አድርጓል። ሥር ነቀል በሆነ አስቄጥስና ለመጽሐፍ ቅዱስ ባላቸው ቁርጠኝነት ላይ የተመሠረተው ተቃውሟቸው፣ የዘርአ ያዕቆብን የሃይማኖት አንድነት ፕሮግራም በቀጥታ የተገዳደረ ሲሆን በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ውስጥ በሕሊናና በመስማማት መካከል ያሉትን የስህተት መስመሮች አጋልጧል።

ይህ እንቅስቃሴ በመካከለኛው ዘመን ኢትዮጵያ ውስጥ እጅግ አስፈላጊ የሆነውን የክርስቲያን ተሐድሶ ተቃውሞን ይወክላል። እንቅስቃሴው በንጉሡ ኃይል በጭካኔ ቢታፈንም እና አባላቱ ሰማዕት ቢሆኑም፣ አማራጭ የክርስትና እምነት ራዕይን ገልጿል። ከንጉሠ ነገሥት አዋጅ ይልቅ ለግል እምነትና ለመጽሐፍ ቅዱስ ቃል ቅድሚያ የሚሰጥ እና የፖለቲካ ኃይልን ከሃይማኖታዊ ሥርዓት ጋር መቀላቀልን የሚቃወም ደፋር ድምጽ ነበር።

ወንጌላውያን ብዙ ጊዜ ይህንን ንቅናቄ በኢትዮጵያ ውስጥ "ቀዳሚ ተሐድሶ" ብለው ይጠቅሱታል፤ ምክንያቱም ተቃውሞው ሦስት ወሳኝ ነጥቦች ስለያዘ፣ ተገቢ ያልሆነ ምስል/መስቀል አክብሮት አለመቀበል፣ ለንጉሣዊ ሥልጣን ከመንፈሳዊ እውነት በላይ ያለ ተገዥነት አለመቀበል፣ እና ለቅዱሳት መጻሕፍት ቀጥተኛ ታዛዥነት። ይህ ታሪክ የሚያሳየው በኢትዮጵያ ውስጥ ለተቋማዊ ሃይማኖታዊ ሥልጣን አማራጭ የነበረ የግል ትውፊት ጥንታዊ ሥር እንዳለው ነው።


የኦርቶ-ጴንጤ ንቅናቄ በጥልቀት (1990ዎቹ እና ዘመናዊው ጊዜ)

የኦርቶ-ጴንጤ (ወይም ተሐድሶ) እንቅስቃሴ ከ20ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ጀምሮ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስቲያን ውስጥ ብቅ ያለ እና የመንፈሳዊ እድሳት እንቅስቃሴ ሲሆን፣ የጴንጤቆስጤ እምነት ውስጥ በብዛት የሚታዩ መንፈሳዊ ስጦታዎች እና የግል መነቃቃትን በኦርቶዶክሳዊ አስተምህሮትና ሥርዓት ውስጥ ለማካተት የሞከረ ነው። ከወንጌላዊ ሥነ-መለኮት እይታ፣ ይህ ንቅናቄ ትልቅ ጠቀሜታ አለው፤ ምክንያቱም መንፈሳዊ ጥማት ተቋማዊ ወሰኖችን የማይገድበው መሆኑን ስለሚያሳይ ነው ፤ የመንፈስ ቅዱስ ሥራ በአንድ ድርጅት ቅጥር ግቢ ውስጥ ብቻ ተወስኖ አይቀርም (ዮሐንስ 3፡8)።

የመንፈሳዊ መነቃቃት መገለጫዎች

  • የሰንበት ትምህርት ቤት እንቅስቃሴ: ይህ መነቃቃት በ1950ዎቹ አጋማሽ የጀመረ ሲሆን፣ ወጣቱን ትውልድ ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋር በማስተዋወቅ ረገድ ትልቅ ሚና ተጫውቷል። በኋላም "ማኅበረ ቅዱሳን" (1984 ዓ.ም.) የተባለው ጠንካራ ማኅበር ተቋቋመ። ይህ ማኅበር ኦርቶዶክሳዊ ልማዶችን ያጸናል እንዲሁም የወንጌላውያንን (የፕሮቴስታንትን) ሥነ-መለኮታዊ ተጽዕኖዎች አጥብቆ ይዋጋል።
  • ተሐድሶ : በ1990ዎቹ እና በ2000ዎቹ መጀመሪያ አካባቢ ከካሪዝማቲክ አምልኮ ዘይቤዎች ተፅዕኖ ተቀብለው ብቅ ያሉ የመንፈሳዊ መታደስ ቡድኖች ናቸው። መጽሐፍ ቅዱስን በአፍ መፍቻ ቋንቋ ማጥናት እና በክርስቶስ ብቻ መዳንን አጽንኦት ሰጥተዋል። ይሁን እንጂ፣ የኢኦተቤክ ሲኖዶስ እነዚህን ትምህርቶች "ከቤተክርስቲያን ቀኖና ውጪ ናቸው" በማለት አውግዞ መሪዎቹንና አባላቱን አባርሯል። እነዚህ የተባረሩት አካላት በብዛት የራሳቸውን የወንጌላውያን አጥቢያዎች መሥርተዋል።

ሥነ-መለኮታዊ ውጥረት ነጥቦች

ጭብጥየኢኦተቤክ ሲኖዶስ አቋምየተሐድሶ (ኦርቶ-ጴንጤ) አቋም
የመዳን መሠረትጸጋ + ምሥጢራት + ትውፊትበክርስቶስ ብቻ በእምነት (ከወንጌላውያን ጋር ተቀራራቢ)
የመጽሐፍ ቅዱስ ጥናትበካህናት/ትርጓሜ አማካኝነትራስን የቻለ የቡድን የመጽሐፍ ቅዱስ ጥናት ያበረታታል
አምልኮሥርዓተ ቅዳሴ ማዕከልነትካሪዝማቲክ አምልኮ፣ ራሱን በራስ ገዝ ማክበር
ውጤትመሪዎችን ማውገዝ/ማባረርብዙዎቹ የተባረሩ ራሳቸውን የቻሉ ወንጌላውያን አጥቢያዎችን መሠረቱ

ይህ ታሪክ ወንጌላውያን ብዙ ጊዜ የሚያቀርቡት ነጥብ ያጠናክራል፦ የተሐድሶ (ኦርቶ-ጴንጤ) ንቅናቄ አባላት ወደ ወንጌላዊ አጥቢያዎች የገቡት በውጭ ግፊት ሳይሆን፣ በራሳቸው ውስጥ ከቀኖናዊ ተቋም ጋር በተፈጠረ የነገረ-መለኮት ግጭት ምክንያት ነው። ይህም የመጽሐፍ ቅዱስ ላይ የተመሠረተ እምነት በራሱ ወደ ተመሳሳይ መደምደሚያዎች እንደሚያመራ ወንጌላውያን እንደ ማረጋገጫ ይመለከቱታል።

በዘመናዊ የኢትዮጵያ ክርስትና የሕዝብ ስርጭት (Demographic Shifts)

የሃይማኖት ቡድን በ1960ዎቹ ግምት በ2007 (CSA Census) የዕድገት/ለውጥ ምክንያት መላምቶች
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ከ 50% በላይ (አብላጫ የመንግሥት ሃይማኖት) 43.5% በከተሞች መስፋፋት፣ የወንጌላውያን ዕድገት እና የሕዝብ ቁጥር ለውጦች።
ወንጌላውያን (ፕሮቴስታንት) ከ 1% በታች 18.6% (በአሁኑ ግምት ከ21% በላይ) ወንጌልን በአፍ መፍቻ ቋንቋ መስበክ፣ የካሪዝማቲክ መነቃቃት፣ አግላይ ያልሆነ ማኅበራዊ መዋቅር።

የወንጌላውያን እድገት በምስል (1960 → 2020ዎቹ)

1960
1%
2007
18.6%
2020ዎቹ
~24%

ተግዳሮቶች እና ውዝግቦች

አንዳንድ ወግ አጥባቂ የኦርቶዶክስ መሪዎች እና ምዕመናን፣ የወንጌላውያንን እንቅስቃሴ እንደ ባዕድ ፣ ምዕራባዊ ተጽዕኖ፣ ሥነ-መለኮታዊ መዛባት ወይም የኢትዮጵያን ጥንታዊ ባህል የማጥፋት ዘመቻ አድርገው ይመለከቱታል። በሌላ በኩል፣ ወንጌላውያን ፣ ጴንጤቆስጤዎች በበኩላቸው ኦርቶዶክስን በመጽሐፍ ቅዱሳዊ ዶክትሪን ማሻሻያ ባለማድረጓ፣ ወይም ባህላዊ ልማዶችን ከልክ በላይ በማጉላቷ ይተቹታል። ነገር ግን ይህ ውጥረት ቢኖርም፣ በሥነ-ምግባር፣ አገርን በመውደድ እና ማኅበራዊ ጉዳዮች ላይ ሁለቱም ቡድኖች ተቀራርበው የሚሠሩባቸው አጋጣሚዎች እየተበራከቱ መጥተዋል።

ክርስቶስ፡ ሁለት ባሕርይ ወይስ ‘ተዋሕዶ’?

በ451 ዓ.ም በኬልቄዶን በተደረገ ጉባኤ፣ ክርስቶስ ፍጹም አምላክ እና ፍጹም ሰው ሆኖ ሁለት የተለያዩ ባሕርያት በአንድ አካል እንዳሉት ተገልጿል። የካቶሊክ፣ የምሥራቅ (የግሪክ) ኦርቶዶክስና የወንጌላውያን (ፕሮቴስታንት) አብያተ ክርስቲያናት ይህንን ይቀበላሉ። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ፣ ከኮፕቲክና ሶርያ ጋር በመሆን የኬልቄዶንን ጉባኤ ባለመቀበል “ተዋሕዶ”ን መርጣ መለኮትና ትስብእት ያለ መቀላቀል፣ ያለ መለያየት አንዳች ሆነዋል ብላ ታምናለች።

የቃላት አጠቃቀም ወይስ የድነት ልዩነት?

ይህ "በሁለቱ ሥነ-መለኮቶች መካከል ያለው ልዩነት ምንድነው?" የሚለው ጥያቄ በቤተክርስቲያን ታሪክ ውስጥ ለ1500 ዓመታት መከፋፈል ምክንያት ሆኗል። ሆኖም ዘመናዊ የነገረ-መለኮት ምሁራን ይህንን ጉዳይ በጥልቀት ሲመረምሩት፣ ልዩነቱ ከድነት መሠረት ይልቅ በዋናነት የቃላት አጠቃቀም እና የፍልስፍና መነጽር ልዩነት መሆኑን ይስማማሉ።

የቃላት ትንተና በሠንጠረዥ

ቃልየኬልቄዶናውያን አጠቃቀምየተዋሕዶ አጠቃቀም
Physis (ባሕርይ)ረቂቅ ባሕርይ/nature - ሁለት አሉተጨባጭ ግለሰባዊ ህልውና - አንድ ብቻ
Hypostasis (አካል)ግለሰባዊ ማንነት - አንድ ብቻከ"physis" ጋር ተመሳሳይ ተደርጎ ይታይ ነበር
ተመሳሳይነት
  • ሁለቱም ክርስቶስ ፍጹም አምላክ እና ፍጹም ሰው መሆኑን ያምናሉ።
  • ሁለቱም የአውጣኪን ክህደት (መለኮት ትስብእትን ዋጠው፣ መለኮት ብቻ ሆነ) ያወግዛሉ።
  • ሁለቱም የንስጥሮስን ክህደት (ክርስቶስ ሁለት የተለያዩ እና የተከፈሉ አካላት/ሰዎች ነው) ይቃወማሉ።
  • ሁለቱም ተዋሕዶው "ያለ መቀላቀል፣ ያለ መለወጥ፣ ያለ መከፋፈል እና ያለ መለያየት" መሆኑን በአንድ ድምጽ ይቀበላሉ።
የቃላት ልዩነት
  • ኬልቄዶናውያን (ወንጌላውያን): መለኮት እና ሥጋ መዋሐዳቸውን ቢያምኑም፣ 'ባሕርይ' የሚለውን ቃል ለየብቻቸው ለማስቀመጥ ይጠቀሙበታል። ስለዚህም "ሁለት ባሕርይ በአንድ አካል" ይላሉ። ይህም መለኮት የሰውን ባሕርይ እንዳላጠፋው ለማጉላት ነው።
  • ኢኦተቤክ (ተዋሕዶ): የእስክንድርያውን ቄርሎስ ቀመር በመጠቀም "አንድ አካል፣ አንድ ባሕርይ" ትላለች። ምክንያቱም 'ባሕርይ' የሚለውን ቃል 'አካል' ከሚለው ጋር አያይዛ ስለምትረዳ፣ "ሁለት ባሕርይ ማለት ሁለት የተለያዩ ክርስቶሶች ማለት ነው" ብላ ትሰጋለች።

ግራፍ - የክርስቶሎጂ አቀማመጥ ስፔክትረም

የክርስቶስ ተፈጥሮ አረዳድ ስፔክትረም፡- ንስጥሮሳዊነት ---- ኬልቄዶናዊነት ---- ተዋሕዶ (ኦሬንታል) ---- አውጣኪያዊነት (ሁለት አካላት) (ሁለት ባሕርይ, (አንድ የተዋሐደ (መለኮት ብቻ፣ ተወግዟል አንድ አካል) ባሕርይ) ትስብእት ጠፍቷል) [ወንጌላውያን] [ኢኦተቤክ] ተወግዟል |________________| በ20ኛው ክ.ዘ. ኤኩሜኒካል ውይይት "የጋራ ክርስቶሎጂያዊ እምነት" ስምምነት ተደረሰ

የድነት አንድምታ አለው?

ታሪካዊው ፍርሃት፡ በጥንቱ ዘመን ሁለቱም ወገኖች የሌላኛው ትምህርት የመዳንን መንገድ ያበላሻል ብለው ይፈሩ ነበር። ኬልቄዶናውያን "ተዋሕዶዎች የክርስቶስን ሰብዓዊነት አጥፍተዋል፣ ክርስቶስ ሙሉ ሰው ካልሆነ ደግሞ ሰውን ማዳን አይችልም" ብለው ሰግተው ነበር። በሌላ በኩል ተዋሕዶዎች "ኬልቄዶናውያን ክርስቶስን ለሁለት ከፍለውታል" የሚል ፍርሃት ነበራቸው።

ዘመናዊው መግባባት፡ በቅርብ አሥርተ ዓመታት በተደረጉ ዓለም አቀፍ የነገረ-መለኮት ውይይቶች፣ ሁለቱም ወገኖች አንድ ዓይነት መሠረታዊ የክርስቶስ ማንነት ላይ እንደቆሙ፣ ነገር ግን የተለያዩ የግሪክ ቃላትን (Physis እና Hypostasis) በተለያየ መንገድ እንደተረጎሙ ማረጋገጥ ተችሏል። ሁለቱም "ክርስቶስ ያለ ኃጢአት የሰውን ሥጋ ለብሶ እኛን ለማዳን በመስቀል ላይ የሞተ ፍጹም አምላክ ፍጹም ሰው ነው" በሚለው የድነት እምብርት ላይ ሙሉ ስምምነት አላቸው። ስለዚህ፣ ልዩነቱ የድነት ትምህርት መሠረትን የሚያናጋ ሳይሆን፣ "ክርስቶስ እንዴት ሰው ሆነ?" የሚለውን ታላቅ ምሥጢር ለመግለጽ የተጠቀሙበት የቋንቋ እና አቀራረብ ልዩነት መሆኑ በአብዛኛው ምሁራን ዘንድ ተቀባይነት አግኝቷል። ወንጌላውያንም ፊልጵስዩስ 2፡6-8ን ማዕከል በማድረግ ክርስቶስ ሙሉ አምላክ ሆኖ ሳለ ሙሉ የሰውን ባሕርይ እንደተካፈለ ያጸናሉ።


ወደ ተከባበረ ምልልስ

ከወንጌላዊ ሥነ-መለኮት አንጻር፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የኢትዮጵያን ክርስትና ለ1700 ዓመታት ያቆየች፣ መጽሐፍ ቅዱስን ወደ ግዕዝ የተረጎመች እና ብሔራዊ ማንነትን የጠበቀች ተቋም ናት። ይህ ታሪካዊ አስተዋፅኦ ሊካድ አይችልም። ወንጌላውያን የሚያቀርቡት ትችት ግን ተቋማዊ ትውፊት ሲበዛ ከቀጥተኛ የመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት ጋር ሊጋጭ ይችላል በሚለው ላይ ያተኮረ ነው።

በአንጻሩ፣ የኦርቶዶክስ ምሁራን (ለምሳሌ በማኅበረ ቅዱሳን በኩል) የሚያቀርቡት መልስ፣ ወንጌላውያን ያለ ተቋማዊ ቀጣይነት እና ያለ ጥልቅ ትውፊታዊ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ ፣ ወደ ግላዊ ሥነ-መለኮት መበታተን ሊያመሩ ይችላሉ የሚል ስጋት ነው። ይህ ትክክለኛ ስጋት ሲሆን፣ ወንጌላውያንም ራሳቸውን በተከታታይ ሊመረምሩበት የሚገባ ጥያቄ ነው።

በመጨረሻም፣ ሁለቱም ወገኖች የክርስቶስን አምላክነት፣ የመጽሐፍ ቅዱስን ሥልጣን (በተለያየ መጠን ቢሆንም)፣ እና የኢትዮጵያን መንፈሳዊ ጥሪ የሚጋሩ በመሆናቸው፣ ወደፊት ያለው መንገድ ሙግት ብቻ ሳይሆን፣ በጋራ መጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነት ዙሪያ የተመሠረተ ተከባባሪ ምልልስ ሊሆን ይገባዋል።

ይህ ጽሑፍ ከኢትዮጵያ ወንጌላዊ (ፕሮቴስታንት) ሥነ-መለኮት እይታ የቀረበ ትንተና ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የራሷ ጥልቅ የነገረ-መለኮት ትውፊት፣ የቅዱሳን አባቶች ትርጓሜ እና የፓትርስቲክ ድርሳናት ስላሏት፣ አንባቢዎች ሚዛናዊ ግንዛቤ ለማግኘት የኦርቶዶክሳዊ ምንጮችንም ማገናዘብ ይመከራል።