የዳንኤል መጽሐፍ ጥናት

ስሙ፡ "እግዚአብሔር ፈራጄ ነው"

"ዳንኤል" (ዳኒዬል) ከሁለት የዕብራይስጥ ቃላት የተሠራ ስም ነው፦ "ዲን" (መፍረድ፣ መዳኘት) እና "ኤል" (እግዚአብሔር)። ትርጉሙም "እግዚአብሔር ፈራጄ ነው" ወይም "እግዚአብሔር ይፈርዳል" ማለት ነው። ይህን ስም ለልጃቸው የሰጡ ወላጆች፣ የይሁዳ መንግሥት እየፈረሰ ባለበት፣ ኃያላን ሰዎች እንደ ፈለጉ ሲፈርዱና ሲገድሉ በሚታዩበት ዘመን፣ ከሁሉ በላይ የመጨረሻውን ውሳኔ የሚሰጥ ዳኛ ጌታ ብቻ መሆኑን በልጃቸው ስም ላይ አውጀዋል። መጽሐፉን እያነበብን ስንሄድ ይህ ስም እንደ ትንቢት ሲፈጸም እናያለን። ናቡከደነፆር በራሱ ትዕቢት ተዳኝቶ ይዋረዳል (ምዕ. 4)፤ ብልጣሶር በሚዛን ተመዝኖ ቀሎ ይገኛል (ምዕ. 5)፤ አራተኛው አውሬ በሰማያዊ ችሎት ፊት ይፈረድበታል (7፡9–11, 26)፤ ለተጨቆኑት ቅዱሳን ደግሞ ፍርድ የሚሰጥበት፣ መንግሥቱንም የሚወርሱበት ቀን ይመጣል (7፡22)። ስለዚህ የዳንኤል ስም የአንድ ሰው መጠሪያ ብቻ ሳይሆን፣ የመጽሐፉ ሁሉ ዋና ጥያቄና መልስ ነው፦ ታሪክን የሚዳኘው ማን ነው? መልሱ፦ ልዑል እግዚአብሔር ብቻ ነው።

በጥንቱ የቅርብ ምሥራቅ እምነት ስም ማንነትንና ዕጣ ፈንታን ይወስን ነበር፤ ስለዚህ ባቢሎናውያን ዳንኤልን "ብልጥሶር" ብለው ሲሰይሙት ማንነቱን የመቀየር ሥራ እየሠሩ ነበር (ዳን. 1፡7)። (ይህ ስም የዳንኤል የባቢሎን መጠሪያ ነው፤ ከንጉሡ ከብልጣሶር ጋር መምታታት የለበትም።) ነገር ግን መጽሐፉ ራሱ እርሱን "ዳንኤል" ብሎ መጥራቱን አልተወም። እውነተኛው ማንነት የሚወሰነው ዓለም በሰጠን መጠሪያ ሳይሆን ፈራጃችን በሆነው በእግዚአብሔር ፊት ነው።

ነቢይ ወይስ ጠቢብ?

በዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ሦስት ክፍሎች አሉ፦ ኦሪት፣ ነቢያትና መጻሕፍት (ከቱቪም)። የዳንኤል መጽሐፍ በዕብራይስጡ ቀኖና በሦስተኛው ክፍል፣ ከአስቴርና ከዕዝራ መጻሕፍት አጠገብ ይገኛል። በግሪክ ትርጉም (ሰፕቱጀንት) እና በዚያ መንገድ በተቀረጹት የክርስትና ቀኖናዎች ውስጥ ግን ከሕዝቅኤል ቀጥሎ በነቢያት መካከል ተቀምጧል። ይህ የአቀማመጥ ልዩነት ለምን ሆነ? አንዱ ምክንያት የዳንኤል ሕይወት ጥሪ ነው፦ እርሱ በቤተ መቅደስ የሚያገለግል ካህን ወይም በሕዝብ መካከል እየተዘዋወረ "እግዚአብሔር እንዲህ ይላል" የሚል ነቢይ ሳይሆን፣ በባዕድ መንግሥት ቤተ መንግሥት ውስጥ የሚያገለግል ባለሥልጣንና "ማስኪል" (ጠቢብ፣ አስተዋይ፣ 11፡33፤ 12፡3) ነበር። ይሁን እንጂ የአይሁድ ወግ ራሱ ዳንኤልን ነቢይ አድርጎ ያከብረዋል፤ የታሪክ ጸሐፊው ጆሴፈስ ከታላላቅ ነቢያት አንዱ ብሎ ጠርቶታል፤ በቁምራን ከተገኙት ጥቅልሎች አንዱም "ነቢዩ ዳንኤል" ይለዋል።

ጌታችን ኢየሱስ ግን ጉዳዩን በአንድ ቃል ዘግቶታል፦ "ነቢዩ ዳንኤል"። ይህ ማለት ዳንኤል ከቤተ መንግሥት ወደ ቤተ መንግሥት እየተዘዋወረም ቢሆን፣ ከእግዚአብሔር የተቀበለውን ቃል ለሕዝብና ለአሕዛብ የሚያስተላልፍ ነቢይ ነበር ማለት ነው። ከዚህ ውስጥ አማኙ ትልቅ ትምህርት ያገኛል፦ እግዚአብሔር ቃሉን የሚያደርሰው በመቅደስ ብቻ አይደለም። የመንግሥት ጽሕፈት ቤት፣ ትምህርት ቤት፣ ሆስፒታል፣ የንግድ ቦታና የፍርድ አዳራሽ ሁሉ የመጠራት ስፍራዎች ናቸው። ዳንኤል በባቢሎን ቤተ መንግሥት ውስጥ የሠራው ሥራ "ሃይማኖታዊ ያልሆነ" ሥራ ተደርጎ አልተቆጠረም፤ ምክንያቱም የሥራው ሁሉ ባለቤት እግዚአብሔር ነበር።

ሁለት ቋንቋዎች፣ አንድ መልእክት

የዳንኤል መጽሐፍ ልዩ የሆነው የተጻፈው በሁለት ቋንቋዎች በመሆኑ ነው። ከላይ ባለው ሰንጠረዥ እንደሚታየው መጽሐፉ በዕብራይስጥ ይጀምራል፤ ነገር ግን የከለዳውያን ጠቢባን ለንጉሡ "በአረማይክ" ሲናገሩ (2፡4) ጽሑፉ ራሱ ወደ አረማይክ ይሸጋገራል፤ እስከ ምዕራፍ 7 መጨረሻም ይቀጥላል፤ ከዚያ ወደ ዕብራይስጥ ይመለሳል። አረማይክ በዘመኑ የግዛቶችና የሕዝቦች የጋራ የመግባቢያ ቋንቋ ነበር፤ ስለዚህ አሕዛብ ነገሥታት የሚገኙባቸው ምዕራፎች (2–7) በአሕዛብ ቋንቋ መጻፋቸው ትርጉም አለው፦ የመልእክቱ ተደራሲ ዓለም ሁሉ ነው። ዕብራይስጡ ክፍሎች (1፤ 8–12) ደግሞ የእስራኤልን መቅደስና የቃል ኪዳኑን ሕዝብ ዕጣ ፈንታ ያዩታል። በሌላ አነጋገር፦ አምላክ ለአሕዛብ "እኔ ነኝ የምገዛችሁ" ይላል፤ ለሕዝቡም "እኔ ነኝ የማልተዋችሁ" ይላል።

የአረማይኩ ክፍል እንዲሁ በጥንቃቄ የተቀመረ ነው። ምዕራፍ 2 አራት መንግሥታትን ያሳያል፤ ምዕራፍ 3 የእሳቱን እቶን ይተርካል፤ ምዕራፍ 4 ንጉሥ ሲዋረድ ያሳያል፤ ምዕራፍ 5 ሌላ ንጉሥ ሲፈረድበት ያሳያል፤ ምዕራፍ 6 የአንበሶችን ጉድጓድ ይተርካል፤ ምዕራፍ 7 እንደገና አራት መንግሥታትን ያሳያል። ምዕራፍ 2 ከ7፣ ምዕራፍ 3 ከ6፣ ምዕራፍ 4 ከ5 ጋር እንደ መስታወት ይመሳሰላሉ። ማዕከሉ ላይ የሚገኙት ሁለቱ የነገሥታት ምዕራፎች (4 እና 5) የመጽሐፉን ዋና ትምህርት ያጠነጥናሉ፦ "ልዑል እግዚአብሔር በሰዎች መንግሥት ላይ ይሠለጥናል" (4፡17)። መጽሐፉ በዚህ መንገድ ለአንባቢው ትምህርትን በቅደም ተከተል ብቻ ሳይሆን በሥነ ጽሑፍ ውበትም ያስተምራል።

የጽሑፍ ቅብብሎሽ፦ ዕብራይስጡ፣ ግሪኩና የቁምራን ጥቅልሎች

የዳንኤል ጽሑፍ ወደ እኛ የደረሰው በሦስት ዋና መስመሮች ነው። የመጀመሪያው በዕብራይስጥና በአረማይክ የተጠበቀው የማሶሬታዊ ጽሑፍ (MT) ነው። ሁለተኛው በግሪክ የተተረጎመው ጥንታዊው ሰፕቱጀንት (የብሉይ ግሪክ) ነው፤ ይህ ትርጉም ከዕብራይስጡ ብዙ ጊዜ የራቀ ሲሆን፣ እንደ "የሦስቱ ወጣቶች መዝሙር"፣ "ሶስና"፣ እና "ቤልና ዘንዶው" የመሳሰሉ ተጨማሪ ትረካዎችን ይዟል። ሦስተኛው ቴዎዶሽን የተባለው ሰው በ2ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም. አካባቢ ወደ ዕብራይስጡ ይበልጥ ቀርቦ ያሻሻለው የግሪክ ትርጉም ነው፤ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን አብዛኛው ክፍል የሚያነበው ይህንኑ ነበር፤ ኦሪጀንና ጀሮም ከዕብራይስጡ ጋር ያለውን ልዩነት ተገንዝበው በጽሑፎቻቸው ጠቅሰዋል።

እ.ኤ.አ. ከ1947 ወዲህ በሙት ባሕር አካባቢ በቁምራን ዋሻዎች የተገኙት ጥቅልሎች ደግሞ በጣም አስደሳች ማስረጃ ሰጥተውናል። ከዳንኤል መጽሐፍ ስምንት የብራና ቅጂዎች ተገኝተዋል፤ ከእነርሱ አንዱ የተጻፈው ከክርስቶስ ልደት በፊት በ2ኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ አካባቢ ነው። እጅግ አስደናቂውና የመንፈስ ቅዱስን ጠባቂነት የሚያሳየው እውነታ ደግሞ በእነዚህ ጥንታዊ ቅጂዎች ውስጥ ያለው የዕብራይስጥ እና የአራማይክ ቋንቋ አጠቃቀም ነው። በዘመናችን ባለው የዳንኤል መጽሐፍ ውስጥ፣ ጽሑፉ ከዕብራይስጥ ወደ አራማይክ (ከምዕራፍ 2፥4 ጀምሮ)፣ ከዚያም መልሶ ወደ ዕብራይስጥ (ከምዕራፍ 8 ጀምሮ) የሚሸጋገርበት የተለየ መዋቅር አለው። ተቺዎች ይህንን ሲያብጠለጥሉ የነበረ ቢሆንም፣ በቁምራን የተገኙት ጥንታዊ ቅጂዎች ግን ቋንቋዎቹ በትክክል አሁን ባለን መጽሐፍ ቅዱስ ላይ በተመሳሳይ ቦታ እንደሚለዋወጡ አረጋግጠዋል። ይህ የሚያሳየው መጽሐፉ በኋለኛው ዘመን በተለያዩ ሰዎች የተጣመረ ሳይሆን፣ በአንድ ጸሐፊ በመንፈስ ቅዱስ መሪነት የተጻፈ ወጥ የሆነ መለኮታዊ ራእይ መሆኑን ነው።፤ በአጠቃላይም ጽሑፉ ከማሶሬታዊው ቅጂ ጋር እጅግ ይቀራረባል። ይህ ማለት እግዚአብሔር ቃሉን በአማኝ ማኅበረሰቦች እጅ እየጠበቀ ከትውልድ ወደ ትውልድ እንዳሻገረ የሚያሳይ ሕያው ማስረጃ ነው።

ጸሐፊውና የተጻፈበት ዘመን፦ ሁለት ንባቦች

የመጽሐፉ ዘመን ጥያቄ ከዳንኤል ጥናት ሁሉ እጅግ አከራካሪው ነው፤ ስለዚህ በሐቀኝነት እንየው። ሁለት ዋና አቋሞች አሉ። የመጀመሪያው ባህላዊው አቋም ሲሆን፣ መጽሐፉ በ6ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. በምርኮ በነበረው በዳንኤል እጅ እንደ ተጻፈ ያምናል። ሁለተኛው የሂሳዊ ምሁራን አቋም ሲሆን፣ መጽሐፉ በ165 ዓ.ዓ. አካባቢ በአንቲዮከስ ኤፒፋነስ ስደት ዘመን፣ ስሙ ባልታወቀ ጸሐፊ በዳንኤል ስም ተጽፎ፣ ያለፈውን ታሪክ በትንቢት መልክ አቅርቧል ይላል። ሁለቱም ወገኖች በቁም ነገር የሚመዝኑ ማስረጃዎች አሏቸው።

ለ6ኛው ክፍለ ዘመን አቋም የሚቀርቡት ዋና ማስረጃዎች እነዚህ ናቸው። አንደኛ፣ መጽሐፉ ራሱ ዳንኤል እንደ ጻፈ ይናገራል (7፡1፤ 12፡4)። ሁለተኛ፣ ብልጣሶር የባቢሎን ንጉሥ ሆኖ መጠራቱና ዳንኤልን "በመንግሥቱ ሦስተኛ ገዥ" ማድረጉ (5፡16, 29) የናቦኒደስ ዜና መዋዕልና ሌሎች የኩኒፎርም ጽላቶች ከሚያሳዩት የናቦኒደስና የልጁ የብልጣሶር የጋራ አገዛዝ ጋር ይስማማል። ሦስተኛ፣ የመጽሐፉ አረማይክ ከ5ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. የግብጽ ኤሌፋንቲኒ ፓፒረሶች ጋር የሚመሳሰል የ"ንጉሣዊ አረማይክ" ዓይነት እንደሆነ ብዙ ወንጌላውያን ምሁራን ይከራከራሉ። አራተኛ፣ የሕዝቅኤል ትንቢት ዳንኤልን ከኖኅና ከኢዮብ ጋር ያስቀምጠዋል (ሕዝ. 14፡14, 20)፤ ብዙ ወንጌላውያን ይህ የዘመን እኩያ የነበረውን እውነተኛ ታሪካዊ ሰው እንደሚያመለክት ያምናሉ። አምስተኛ፣ የቤን ሲራ የአባቶች ዝርዝር ዳንኤልን አለማካተቱ ዘግይቶ መጻፉን አያረጋግጥም፤ ምክንያቱም ዕዝራንና መርዶክዮስንም አልጠቀሰም። ስድስተኛ፣ ጌታችን ኢየሱስ ዳንኤልን "ነቢይ" ብሎ ጠቅሶ (ማቴ. 24፡15) የመጽሐፉን ትንቢታዊ ሥልጣን አጽንቷል።

የሂሳዊ አቋም ደጋፊዎች ደግሞ ጥያቄዎቻቸውን ያቀርባሉ፦ ምዕራፍ 11 እስከ አንቲዮከስ ዘመን ድረስ እጅግ ዝርዝር ታሪክ ይሰጣል፤ የ"ዳርዮስ ሜዳዊው" ማንነት አልተረጋገጠም፤ በ3፡5 ላይ የተጠቀሱት አንዳንድ የሙዚቃ መሣሪያዎች የግሪክ ስሞች አላቸው። ወንጌላውያን ምሁራን ግን ለእነዚህ ሁሉ ምላሽ አላቸው፦ የግሪክ ባህል ከ6ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ በምሥራቅ ይታወቅ ነበር፤ የ"ዳርዮስ" ጉዳይም እንደ ጉባሩ ወይም እንደ ራሱ ቂሮስ ባሉ ማብራሪያዎች ተብራርቷል፤ ዋናው ጥያቄ ግን ዘለቄታዊ ነው፦ እግዚአብሔር ወደፊትን በእርግጥ አስቀድሞ ሊናገር ይችላልን? መጽሐፉ ራሱ አዎ ይላል፤ ኢሳይያስም "ፍጻሜውን ከጥንት የሚናገር" አምላክ ይለዋል (ኢሳ. 46፡9–10)። በዚህ ላይ ጌታችን ኢየሱስ የሰጠው ምስክርነት ለወንጌላዊው አማኝ ከፍተኛ ክብደት አለው፤ ይህ ሆኖ ሳለ ጥናትና ትሕትና ሳናጣ፣ በሌላ አቋም ያሉትን ደግሞ በክብርና በትዕግሥት እንድናዳምጥ ተጠርተናል።

የዳንኤል መጽሐፍ የመጣው በጭቆና መካከል ለነበሩ የእግዚአብሔር ሕዝብ ተስፋንና ጽናትን ለመስጠት ነው። በምርኮ ዘመንም ሆነ ወይም በዛሬው ስደት ውስጥ፣ የመጽሐፉ ጥሪ ተመሳሳይ ነው፦ "ጌታችሁ ይገዛል፤ ታማኝ ሆናችሁ ቁሙ።"

ምርኮው፦ ሦስት ማዕበሎች፣ አንድ ታሪክ

የዳንኤል ታሪክ የሚጀምረው በ605 ዓ.ዓ. ነው። ናቡከደነፆር በካርኬሚሽ ግብጽን ድል አድርጎ የምዕራቡን ዓለም ሲይዝ፣ ይሁዳም በባቢሎን ሥር ወደቀች፤ በዚያን ዓመት የመጀመሪያው የይሁዳ ወጣቶች ቡድን ወደ ባቢሎን ተወሰደ፤ ዳንኤልም ምናልባት ገና ታዳጊ ሳለ ከእነርሱ አንዱ ነበር። ምርኮው በአንድ ጊዜ አልተፈጸመም፦ በ597 ዓ.ዓ. ዮአኪንና ነቢዩ ሕዝቅኤል ተማረኩ (2ኛ ነገ. 24፡10–17)፤ በ586 ዓ.ዓ. ደግሞ ኢየሩሳሌምና ቤተ መቅደሱ ፈረሱ። ኤርምያስ "ሰባ ዓመት" ብሎ የተናገረው የምርኮ ዘመንም (ኤር. 25፡11–12፤ 29፡10) ከመጀመሪያው ማዕበል ጀምሮ ይቆጠራል፤ ዳንኤል ደግሞ ይህንኑ ቁጥር በምዕራፍ 9 ያነባል።

መጽሐፉ የጥፋቱን ምክንያት ከመጀመሪያው ዓረፍተ ነገር ይነግረናል። ናቡከደነፆር "መጣ" ይላል፤ ነገር ግን ወዲያው "ጌታም... አሳልፎ ሰጠው" ይላል። እውነተኛው ተዋናይ በግዛቱ ኃይል ጀርባ ያለው ጌታ ነው። "ሰጠ" የሚለው ግስ በምዕራፍ 1 ሦስት ጊዜ ይመጣል፦ ጌታ ንጉሡን "ሰጠ" (1፡2)፤ ጌታ ዳንኤልን በጃንደረቦች አለቃ ፊት ሞገስ "ሰጠው" (1፡9)፤ ጌታ ለአራቱ ወጣቶች እውቀትና ጥበብ "ሰጣቸው" (1፡17)። ተመሳሳይ ግስ፣ ሦስት የተለያዩ ስጦታዎች፦ አንዱ ቅጣት፣ ሁለቱ ጸጋ። ይህ ምርኮ በዘዳግም 28፡36, 49–52 እና በዘሌዋውያን 26፡33 ላይ አስቀድሞ የተነገረ የቃል ኪዳን ፍርድ ነው፤ ሆኖም ፍርዱ ውስጥ እንኳ ጌታ ለታማኞቹ ጸጋውን አልከለከለም።

ንዋያተ ቅድሳቱ የተወሰዱት "ወደ ሰናዖር ምድር" ነው (1፡2)። ሰናዖር የባቤል ግንብ የተሠራበት ስፍራ ነው (ዘፍ. 11፡2)። ስለዚህ ጸሐፊው ከመጀመሪያው ጀምሮ አንባቢውን ወደ ዘፍጥረት ይመልሳል፦ ሰው በራሱ ስም ሰማይ ለመድረስ የሚሞክርበት የባቤል መንፈስ በባቢሎን ተመልሷል፤ የዳንኤልም መጽሐፍ ይህ መንፈስ በእግዚአብሔር መንግሥት ፊት እንዴት እንደሚወድቅ ይተርካል።

ናቡከደነፆርና የባቢሎን ግርማ

ናቡከደነፆር 2ኛ (605–562 ዓ.ዓ.) ባቢሎንን ከዓለም ታላላቅ ከተሞች አንዷ አደረጋት፤ የኢሽታር በር፣ ታላላቅ ቤተ መንግሥቶችና ቤተ መቅደሶች በእርሱ ዘመን ተሠርተዋል፤ በጡብ ላይ ስሙን ማተምም ልማዱ ነበር። በዳንኤል 4፡30 የሚናገረው ትዕቢት ("ይህች እኔ የሠራኋት ታላቂቱ ባቢሎን አይደለችምን?") በዚህ የታሪክ ዳራ ላይ ሲነበብ እጅግ ተጨባጭ ይሆናል፤ ንጉሡ በእርግጥም እጅግ የሚያስደንቅ ከተማ የሠራ ሰው ነበር። ለዳንኤልና ለጓደኞቹ ደግሞ ይህ ከተማ ባዕድ የትምህርት ተቋምም ነበር፦ ለሦስት ዓመት "የከለዳውያንን ቋንቋና ጽሑፍ" እንዲማሩ ተደረገ (1፡4–5)። ዳንኤል ስሜታዊ ጥላቻ ወይም ፍርሃት ሳያሳይ የባቢሎንን ጥበብ በሚገባ ተማረ፤ ነገር ግን ከጣዖት ጋር የተያያዘውን ፈጽሞ አልተጋራም። ይህ ለዛሬው አማኝ ወሳኝ ልምምድ ነው፦ ባህልን መማርና ለባህል መገዛት ሁለት የተለያዩ ነገሮች ናቸው።

ብልጣሶርና ናቦኒደስ፦ "በመንግሥቱ ሦስተኛ ገዥ"

ለረጅም ዘመን ተቺዎች ብልጣሶር በታሪክ መዝገብ ስለማይገኝ ዳንኤል ስህተት ሠርቷል ብለው ነበር፤ የባቢሎን የመጨረሻ ንጉሥ ናቦኒደስ እንደሆነ ይታወቅ ስለነበር ነው። ነገር ግን የኩኒፎርም ጽላቶች (የናቦኒደስ ዜና መዋዕልና የናቦኒደስ "የግጥም ዘገባ") ናቦኒደስ ለዓመታት በአረቢያ በቴማ ተቀምጦ፣ የበኩር ልጁን ብልጣሶርን ዋና ከተማ ላይ "ንግሥናውን" አደራ እንደ ሰጠው ገልጠዋል። ስለዚህ ብልጣሶር በእርግጥ የነገሠ፤ ነገር ግን ከአባቱ በታች የሆነ ነበር። አሁን ዳንኤል 5፡16, 29 የበለጠ ትርጉም ይሰጣል፦ ብልጣሶር ለዳንኤል ሊሰጥ የቻለው "ሦስተኛውን" ሥልጣን ብቻ ነው፤ የመጀመሪያው ናቦኒደስ፣ ሁለተኛው እርሱ ራሱ ነበሩና። ይህ ትንሽ የሚመስል ዝርዝር ጸሐፊው ስለ ባቢሎን የመጨረሻ ዘመን ቅርብ እውቀት እንደ ነበረው ያሳያል። ("አባቱ ናቡከደነፆር" የሚለው ቃል በአረማይክና በአካዲያን አጠቃቀም "ቀዳሚው" ወይም "ቅድመ አያት" ማለት ሊሆን ይችላል።)

እንዲያውም በቁምራን የተገኘ አንድ ትንሽ ቁራጭ ("የናቦኒደስ ጸሎት") ስሙ ያልተጠቀሰ የባቢሎን ንጉሥ በቴማ በሰባት ዓመት ከባድ በሽታ ተመትቶ አንድ አይሁዳዊ ምርኮኛ ኃጢአቱን ይቅር ያለው ስለ ሆነ ሰው ይተርካል። ይህ ከዳንኤል 4 ጋር የሚዛመድ የጥንት ትውፊት እንደ ነበረ ያሳያል፤ ምሁራን የዚህ ግንኙነት ዝርዝር ላይ ይከራከራሉ፤ ነገር ግን ዳንኤል ስለ ባቢሎን ንጉሥ የእግዚአብሔር ፍርድና ንስሐ የተናገረው በአይሁዶች ትውስታ ውስጥ ጥልቅ ሥር እንዳለው ያሳያል።

"ሜዳዊው ዳርዮስ"፦ ያልተፈታ እንቆቅልሽ

የባቢሎን ውድቀት በ539 ዓ.ዓ. በፋርሱ ቂሮስ እጅ ተፈጸመ፤ ናቦኒደስ ዜና መዋዕል እንደሚለው ከተማዋ ያለ ከባድ ውጊያ ተያዘች። ዳንኤል 5፡31 ግን "ሜዳዊው ዳርዮስ መንግሥቱን ተቀበለ" ይላል፤ 9፡1 ደግሞ ዳርዮስ "በከለዳውያን መንግሥት ላይ ተሾመ" ይላል፤ ("ተሾመ" የሚለው ቃል ሌላ ሰው እንደ ሾመው ያመለክታል)። ይህ ሰው ማን ነው? ወንጌላውያን ምሁራን ዋና ዋና መላምቶችን ያቀርባሉ፦ የቂሮስ ገዥ የነበረው ጉባሩ (ጎብሪያስ)፣ ወይም "ዳርዮስ" የቂሮስ የራሱ የዙፋን ስም (ዳን. 6፡28 "የዳርዮስና የፋርሳዊው የቂሮስ" ተብሎ ሊነበብ ይችላል)፣ ወይም ሌላ በቂሮስ የተሾመ ሜዳዊ ንጉሥ። የትኛው ትክክል እንደሆነ ገና ያልተረጋገጠ ሲሆን፣ ይህ ጉዳይ የመጽሐፉን መልእክት አይነካም፤ ጸሐፊው የሚያስተምረው ንጉሡ ማን ቢሆንም ሕጉ ንጉሡን እንኳ ማዳን አለመቻሉንና የእግዚአብሔር አገልጋይ በእርሱ እንደሚጠበቅ ነው። እንዲሁም "የሜዶንና የፋርስ ሕግ የማይለወጥ" መሆኑን በአስቴር 1፡19 እና 8፡8 ደግሞ እናገኛለን፤ ይህ ከዳንኤል 6፡8, 12 ጋር ይስማማል።

የፋርስ ዘመንና የቂሮስ አዋጅ

ቂሮስ በ538 ዓ.ዓ. ምርኮኞች ወደ ትውልድ ሀገራቸው እንዲመለሱና ቤተ መቅደሱ እንዲሠራ አዋጅ አወጣ (ዕዝራ 1፡1–4)፤ የቂሮስ ሲሊንደር የተባለው ጽላት ይህ የፋርስ የመልሶ ማቋቋም ፖሊሲ እንደ ነበረ ይመሰክራል። ዳንኤል "እስከ ንጉሡ እስከ ቂሮስ አንደኛ ዓመት ድረስ ኖረ" (1፡21) የሚለው ማሳወቂያ ዳንኤል ከምርኮ ዘመን መጀመሪያ እስከ መጨረሻው ድረስ በሕይወት እንደነበረ የሚናገር ነው። እንዲሁም የመጨረሻው ራእይ በቂሮስ ሦስተኛ ዓመት (10፡1) ተሰጠው፤ ይህ ደግሞ ዳንኤል ወደ ኢየሩሳሌም ከሚመለሱት ጋር እንዳልነበረ ያሳያል፤ በዚህ ዕድሜ ምናልባት አንዳንዶች በባቢሎን ሆነው እንዲመሰክሩ ተጠርተው ነበር። እግዚአብሔር ለእያንዳንዱ ሰው የተለየ ስፍራ አለው፤ ሁሉም ወደ ኢየሩሳሌም እንዲመለስ አልተጠራም።

የባቢሎንና የፋርስ የአስተሳሰብ ዓለም

በዳንኤል ዘመን የነበረችው ባቢሎን ዝም ብላ የፖለቲካ ማዕከል ብቻ ሳትሆን፣ የአጋንንታዊ አሠራርና የጥንቆላ ማዕከልም ነበረች። ወጣቱ ዳንኤል ይሠራ የነበረው በዚሁ የጨለማው ዓለም አስተሳሰብ በተተበተበ የ"ጠቢባን" ማኅበረሰብ ውስጥ ነበር። እነዚህ የከለዳውያን ኮከብ ቆጣሪዎች፣ አስማተኞችና የሟርት ባለሙያዎች የንጉሡ የቅርብ አማካሪዎች ነበሩ። ምድራዊ ነገሥታት ውሳኔ ከመወሰናቸው በፊት በጉበት ምርመራ፣ በከዋክብት ቆጠራና በሕልም ትርጓሜ ይመሩ ነበር። እነዚህ ልማዶች ዝም ብለው የሰው ሥነ-ልቦናዊ ግምቶች ሳይሆኑ፣ የጨለማው መንግሥት ኃይላት ሰዎችን የሚያስሩባቸውና የሚያታልሉባቸው አጋንንታዊ አሠራሮች ናቸው (ዘዳግም 18፥10-12)።

በዳንኤል ምዕራፍ 2 ላይ የምናገኘው ታሪክ፣ ተራ የሕልም መፍታት ውድድር ሳይሆን፣ ታላቅ መንፈሳዊ ግጭት ነው። በአንድ በኩል፣ የጨለማውን ኃይል የሚወክሉት የሰው ልጅ ጥበብ፣ አስማትና ሟርት ቆመዋል፤ በሌላ በኩል ደግሞ፣ ምንም ዓይነት የሰው ጥረት የማይደርስበትን "ምሥጢርን የሚገልጥ በሰማይ አምላክ" ቆሟል። አስደናቂው ምጸት፣ የባቢሎን ጠቢባን ራሳቸው አቅም በማጣት "ሥጋ ከለበሱ ሰዎች ጋር ማደሪያቸው ካልሆነ ከአማልክት በቀር... ይህን ሊያሳይ የሚችል የለም" (ዳንኤል 2፥11) በማለት መመስከራቸው ነው። ባለማወቅ የተናገሩት ይህ ቃል፣ አማልክቶቻቸው ከንቱ መሆናቸውንና እውነተኛው አምላክ ግን ከሰው ልጆች ጋር በቃል ኪዳን የሚያድር፣ ምሥጢርንም የሚገልጥ መሆኑን ለሚያረጋግጠው ለዳንኤል ታላቅ ምስክርነት መንገዱን ጠረገለት። እውነተኛ መገለጥ የሚገኘው በኮከብ ቆጠራ ሳይሆን፣ መንፈስ ቅዱስ በሚሰጠው ጸጋ ብቻ ነው።

ይህ ውጊያ በምድር ላይ ባሉ ሰዎች ብቻ የሚቆም አይደለም። በኋላ በዳንኤል 10፥13 እና 20 ላይ፣ "የፋርስ መንግሥት አለቃ" የተባለው አጋንንታዊ ኃይል የዳንኤልን ጸሎት ምላሽ ሲቃወም እንመለከታለን። መጽሐፍ ቅዱሳዊው የመላእክትና የአጋንንት አስተምህሮ መሠረቱ ከፋርስ ፍልስፍና ሳይሆን፣ ከራሱ ከእግዚአብሔር ቃል ነው። ገና ከጥንት ጀምሮ (ዘዳግም 32፥8፣ መዝሙር 82፣ እና ሕዝቅኤል 28) እግዚአብሔር መንፈሳዊ ኃይላት በአሕዛብ ላይ ሥልጣን እንደነበራቸው ገልጿል። ስለዚህ፣ ይህ ክፍል ከሌላ ሃይማኖት የተኮረጀ ሳይሆን፣ በምድራዊ መንግሥታት (እንደ ፋርስ እና ግሪክ) ጀርባ የሚንቀሳቀሱትን ርኩሳን መናፍስት የሚያጋልጥ እውነተኛ መለኮታዊ ራእይ ነው።

ይህን ሁሉ ከሰበሰብን በኋላ ዋናው ሐሳብ የዳንኤል መጽሐፍ ታሪክን የሚያነበው በነገሥታት ስም ሳይሆን በእግዚአብሔር ስም ነው። አራቱ መንግሥታት (ባቢሎን፣ ሜዶ-ፋርስ፣ ግሪክ፣ ሮም) በሰው ዓይን ተከታታይ ታላላቅ ኃይሎች ናቸው፤ በሰማይ ዓይን ግን እያንዳንዳቸው ለጊዜው የተሰጡ (ናታን፣ ተሰጡ) ግዛቶች ናቸው። ይህም ለምንኖርበት ዓለም ሦስት ትምህርቶች ይሰጠናል፦ አንደኛ፣ መከራችን ከእግዚአብሔር ቁጥጥር ውጭ አይደለም። ሁለተኛ፣ የዓለም ታላላቅ ኃይሎች ጊዜያዊ ናቸው። ሦስተኛ፣ በባዕድ ምድር መኖር ከእግዚአብሔር ጋር መቆየትን አያስቀርም።

ዳንኤል 1 — በልብ የተወሰነ ታማኝነት

የምርጫው ስልት (1፡3–7)።

ናቡከደነፆር ወጣቶችን የመረጠው ሦስት መስፈርቶችን በመያዝ ነው፦ መልክ፣ ብልህነትና የመማር ችሎታ። የምርኮኛ ሕዝብን ምርጥ ልጆች ወስዶ ማስተማር የተሸናፊውን ሕዝብ መሪዎች ለአሸናፊው የሚያገለግሉ ማድረግ ያለው ጥንታዊ የግዛት ስልት ነው። ሦስት ዓመት የከለዳውያንን ቋንቋና ሥነ ጽሑፍ ተማሩ፤ ከንጉሡ ማዕድ በየቀኑ ይመገቡ ነበር፤ የሥልጠናው ግብ ንጉሡን "እንዲያገለግሉ" (1፡5) ነበር፤ ይህ ቃል ግን ሌላ ትርጉምም አለው፦ ማንን ያገለግላሉ? ንጉሡን ወይስ የሰማይን አምላክ? ጥያቄው ከመጀመሪያው ጀምሮ መጽሐፉ የአምልኮና የአገልግሎት ጥያቄ ነው።

የስም ለውጡ (1፡7) ደግሞ የሥነ ልቦና ጦርነት ነበር። ዳንኤል ("እግዚአብሔር ፈራጄ ነው") ብልጥሶር ተባለ፤ ሐናንያ ("ያህ ቸር ነው") ሲድራቅ ተባለ፤ ሚሳኤል ("እግዚአብሔርን የሚመስል ማን ነው?") ሚሳቅ ተባለ፤ አዛርያስ ("ያህ ረድቷል") አብደናጎ ("የነቦ አገልጋይ") ተባለ። እያንዳንዱ የዕብራይስጥ ስም እግዚአብሔርን ያውጅ ነበር፤ አዲሱ ስም ደግሞ የባዕድ አምላክን ያውጃል። አስገራሚው ነገር ጸሐፊው በምዕራፍ ሁሉ ለወጣቶቹ የዕብራይስጥ ስማቸውን መጥራቱን ቀጥሏል (1፡11, 19፤ 2፡17)፤ ይህ ጸጥ ያለ ተቃውሞ ነው፦ ዓለም ስማችንን ሊጽፍ ይችላል፤ ጌታ ግን ስማችንን በመጽሐፉ ይጽፋል።

ውሳኔው (1፡8)።

"በልቡ ቆረጠ" የሚለው ሐረግ በዕብራይስጥ "በልቡ ላይ አኖረ" ማለት ነው፤ ውሳኔው ገና ወደ ማዕድ ከመቅረቡ በፊት፣ ውስጣዊ በሆነ ቦታ የተደረገ ነው። ስለ ምን "ራሱን ማርከስ" አልፈለገም? ምናልባት ምክንያቱ በርካታ ነበር፦ ሥጋው ለጣዖት ተሠውቶ ሊሆን ይችላል፤ ወይኑ ለአማልክት የሚፈስስ ነበር፤ ከንጉሡ ማዕድ መብላት ለንጉሡ የዕዳና የጥገኝነት ትስስር ነው፤ የዘሌዋውያንም የንጽሕና ሕግ ሊነካ ይችላል (ዘሌ. 11)። ጸሐፊው አንድ ምክንያት ብቻ አልሰየመም፤ ዋናው "ራስን ማርከስ" የሚለው ነው። ዋናው ነጥብ ዳንኤል ዓመፀኛ አለመሆኑ ነው፦ ከንጉሡ አለቃ "ፈቃድ ጠየቀ" (1፡8)፤ እግዚአብሔርም በጃንደረቦች አለቃ ፊት "ቸርነትና ርኅራኄ ሰጠው" (1፡9)። እውነተኛ የቅድስና አቋም ጨዋነትን፣ ጥበብንና ትሕትናን ከጽናት ጋር ያዋህዳል።

የአሥር ቀን ፈተናው (1፡12–16) የአመጋገብ ደንብ አይደለም፤ አትክልት መብላት የተሻለ ጤና ይሰጣል የሚል ትምህርትም አይደለም። ጸሐፊው ራሱ ውጤቱን በሚገባ ያብራራል፦ ወጣቶቹ ብልጠትና ጥበብ የተቀበሉት "እግዚአብሔር ሰጣቸው" (1፡17) የሚለው ነው። ሰው ያለው ጥበብ ራሱ የእግዚአብሔር ስጦታ ነው፤ ስለዚህ በባቢሎን ትምህርት ላይ ያሳዩት ብቃት የእግዚአብሔርን ስም ከፍ የሚያደርግ ምስክርነት ሆነ። ዳንኤል በመንግሥቱ ውስጥ ካሉ ጠቢባንና አስማተኞች ሁሉ "አሥር እጅ" እንደሚበልጡ የተገለጸው (1፡20) ይህንኑ ያሳያል።

ምዕራፉ በ1፡21 ይደመደማል፦ "ዳንኤልም እስከ ንጉሡ እስከ ቂሮስ የመጀመሪያ ዓመት ድረስ ኖረ።" ባቢሎን ወደቀች፤ ዳንኤል ግን ቆየ። ይህ ዓረፍተ ነገር ለታማኞች ትልቅ መጽናኛ ነው፦ ጠላት የሚመስሉ ግዛቶች ይመጣሉ ይሄዳሉም፤ ታማኙ ግን በጌታው እጅ ውስጥ ይኖራል።

ዳንኤል 2 — ምሥጢር ገላጩ በሰማይ ያለው አምላክ

የንጉሡ ሌሊትና የጠቢባን ውድቀት (2፡1–13)።

የናቡከደነፆር ሕልም ዓለምን የሚገዛ ንጉሥ እንቅልፍ ነሳው። አንዱ ዝርዝር ታሪኩን ያወሳስበዋል፦ "በሁለተኛው ዓመት" (2፡1) የተባለው የዳንኤል የሦስት ዓመት ሥልጠና ገና ያላበቃበት ወቅት ይመስላል፤ ይህ በባቢሎን የነገሥታት ዘመን አቆጣጠር (የመጀመሪያው ያልተቆጠረ "የንግሥና መግቢያ ዓመት" እና የሥልጠናው ዓመት አቆጣጠር) ይታረቃል። ንጉሡ ጠቢባኑን ሕልሙንም ትርጓሜውንም እንዲነግሩት ጠየቀ፤ ይህ ምልክት ሐሰተኛ ጠቢባንን ለመለየት የተጠቀመበት ፈተና ነበር። ጠቢባኑ "ሥጋ የለበሱ የማይኖሩባቸው አማልክት ብቻ" (2፡11) ሊነግሩት እንደሚችሉ ተናዘዙ፤ ይህ የራሳቸውን ሽንፈት በራሳቸው አንደበት መመስከር ነው፤ ዳንኤልም መልሱን በዚህ ላይ ይገነባል።

የዳንኤል መንገድ (2፡14–23)።

ዳንኤል "በምክርና በጥበብ" (2፡14) ተመላለሰ፤ ጊዜ ጠየቀ፤ ወደ ቤቱ ሄዶ ጓደኞቹን ስለ ምሥጢሩ ጌታን እንዲለምኑ አሰባሰበ (2፡17–18)። "ምሥጢር" (አረማይክ፦ ራዝ) የሚለው ቃል በዚህ ምዕራፍ ዘጠኝ ጊዜ ያህል ይደጋገማል፤ ምሥጢር የሚገለጥለት ለሚጸልይ ሰው ነው። ምሥጢሩ በሌሊት ራእይ ሲገለጥለት ዳንኤል የመጀመሪያ ያደረገው ነገር ማመስገን ነበር (2፡19–23)፦ "ዘመናትንና ጊዜያትን ይለውጣል፤ ነገሥታትን ያፈልሳል፣ ነገሥታትንም ያነግሣል"። ስጦታን ከመጠቀም በፊት ሰጪውን ማክበር የእውነተኛ መንፈሳዊ መገለጥ ምልክት ነው።

ራእዩና ትርጓሜው (2፡24–45)።

ዳንኤል በንጉሡ ፊት ሲቆም አንደኛ ራሱን አነሳ፦ "ከሕያዋን ሁሉ የበለጠ ጥበብ ስላለኝ አይደለም" (2፡30)፤ ሁለተኛ ጌታን አነሳ፦ "ነገር ግን ምሥጢርን የሚገልጥ በሰማይ አምላክ አለ" (2፡28)። ምስሉ ከላይ ወደ ታች ከወርቅ እስከ ሸክላ ይወርዳል፤ ትርጉሙም ለንጉሡ አስደሳችና አስፈሪ ነው፦ "አንተ የወርቅ ራስ ነህ" (2፡38)፤ ነገር ግን ይህ ራስ "እግዚአብሔር ሥልጣንን፣ ብርታትንና ክብርን የሰጠህ" ራስ ነው (2፡37) ደግሞ "ሰጠ" የሚለው ቃል። የእያንዳንዱ ተከታይ መንግሥት እየተዳከመና እየተከፋፈለ እንደሚሄድ ምስሉ ይነግረናል፤ ማዕድናቱ ቀስ እያሉ ይደክማሉ፤ የመጨረሻው ግን ደካማ ሸክላ ይቀላቀላል።

ሁሉንም የሚወስነው "እጅ ሳይነካው" የተፈነቀለው ድንጋይ ነው። ይህ ሐረግ በ8፡25 ላይ ተመሳሳይ ነው፦ ትዕቢተኛው ንጉሥ "ያለ እጅ" ይሰበራል። እውነተኛው መንግሥት በሰው ጦርና ፖለቲካ አልተመሠረተም፤ ከላይ ነው የተሰጠው። ድንጋዩ ምስሉን ካደቀቀ በኋላ "ታላቅ ተራራ ሆነ፥ ምድርንም ሁሉ ሞላ" (2፡35) ። ይህም ከኢሳይያስ 2፡2–4 የእግዚአብሔር ቤት ተራራ ራእይና ከዕንባቆም 2፡14 ("ምድር የእግዚአብሔርን ክብር በማወቅ ትሞላለች") ጋር ይተባበራል። አዲስ ኪዳን ይህን ድንጋይ ከክርስቶስ ጋር ያያይዘዋል (ማቴ. 21፡42–44፤ ሉቃ. 20፡17–18፤ 1ኛ ጴጥ. 2፡6–8)። የትንቢቱ ትምህርትም ግልጽ ነው፦ ዓለማዊ ግዛቶች በዓይን ወርቅና ብረት ቢመስሉም፣ መሠረታቸው ሸክላ ነው፤ የክርስቶስ መንግሥት በሰውኛ ትንሽነት ይጀምራል (በበረት ውስጥ፣ በመስቀል ላይ)፣ ግን ምድርን ይሞላል።

የንጉሡ ምላሽ (2፡46–49)።

በዳንኤል 2፥46 ላይ የባቢሎኑ ታላቅ ንጉሥ ናቡከደነፆር በምርኮኛው በዳንኤል ፊት በግንባሩ ተደፍቶ ሲሰግድ እንመለከታለን። ይህ በታሪክ አስደናቂ ክስተት ነው። ምሥጢሩ ሲገለጥለት ንጉሡ አጥንቱ እስኪንቀጠቀጥ ድረስ በድንጋጤ ተሞላ፤ ነገር ግን ምስጋናውንና ዕጣኑን ያቀረበው ለፈጣሪ ሳይሆን ለፍጡሩ ለዳንኤል ነበር። መጽሐፍ ቅዱስ ዳንኤል ይህንን አምልኮ እንደተቀበለ ፈጽሞ አይናገርም፤ ምክንያቱም እውነተኛ የእግዚአብሔር አገልጋይ የጌታን ክብር ለራሱ ፈጽሞ አይወስድም (ሐዋርያት 14፥14-15)። ናቡከደነፆር ያየው የሰማዩን አምላክ ብርሃን ቢሆንም፣ የሰው ልጅ በወደቀ ተፈጥሮው ምክንያት አሁንም ትኩረቱ በእግዚአብሔር ላይ ሳይሆን በተአምሩና በመሣሪያው (በሰውየው) ላይ ነበር። በቁጥር 47 ላይ ንጉሡ የዳንኤልን አምላክ "የአማልክት አምላክና የነገሥታት ጌታ" ብሎ አወጀ። ይህ ቃል በላዩ ሲታይ ታላቅ ምስክርነት ይመስላል፤ ይህ እውነተኛ የልብ መለወጥ ወይም የንስሐ ፍሬ አልነበረም። ናቡከደነፆር የባቢሎን አማልክትን (እንደ ቤል እና ማርዱክን) አልካደም፤ ይልቁንም ያህዌን ከሌሎቹ አማልክት በላይ "ከፍ ያለ" አድርጎ በአማልክቱ ማኅበር (Pantheon) ውስጥ ጨመረው። ይህ የእግዚአብሔርን አንድነት እና ብቸኛነት ያልተቀበለ፣ በከፊል የሚደረግ የባህል አሀዳዊነት ነው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ግን "አንድ ጌታ፣ አንድ እምነት..." (ኤፌ 4፥5) እንጂ የብዙዎች አማልክት የበላይ አይደለም፤ እርሱ ብቻውን አምላክ ነው! እግዚአብሔርን "ከአማልክት አንዱ" አድርጎ ማመን፣ ዛሬም ቢሆን ከሃይማኖታዊ ውሕደት ጋር የሚመሳሰል አደገኛ መንፈሳዊ ስህተት ነው።

የናቡከደነፆር ልብ እንዳልተለወጠ ትልቁ ማረጋገጫ፣ ወዲያውኑ በምዕራፍ 3 ላይ የሚወስደው እርምጃ ነው። ራእዩን ባየ በጥቂት ጊዜ ውስጥ፣ ዳንኤል በሕልሙ ያየውን "የወርቅ ራስ" ብቻውን ነጥሎ በማውጣት፣ ሙሉ በሙሉ ከወርቅ የተሠራ ግዙፍ ምስል በዱራ ሜዳ ላይ አቆመ። ይህ ድርጊቱ የእግዚአብሔርን ራእይ በራሱ የትዕቢት መንገድ ለመቀልበስ ያደረገው አመጽ ነበር። እግዚአብሔር "መንግሥትህ ያልፋል" ሲለው፣ እርሱ ግን "መንግሥቴ ከላይ እስከ ታች (ከራስ እስከ እግር) ወርቅ ሆኖ ለዘላለም ይኖራል" ብሎ መገዳደሩ ነበር። ይህ አስደንጋጭ እውነት አንድ ትልቅ ማስጠንቀቂያ ያስተጋባል፦ የእግዚአብሔርን ኃይልና ተአምራት ማየት፣ እንዲሁም እርሱን ለጌትነቱ ሙሉ በሙሉ ከመገዛት ፈጽሞ የተለያዩ ነገሮች ናቸው። ብዙዎች ዛሬም በቤተክርስቲያን ተአምራትን አይተው ይደነቃሉ፣ ትንቢት ሲነገር ያለቅሳሉ፤ ነገር ግን በመንፈስ ቅዱስ እውነተኛ ዳግም ልደት ከሌለ፣ ልባቸው ወዲያው ወደ ራሳቸው ጣዖት (ገንዘብ፣ ሥልጣን፣ ወይም ዓለማዊ ፍላጎት) መመለሱ አይቀርም።

ዳንኤል 3 — የእሳቱ እቶንና አራተኛው ሰው

የወርቁ ምስል (3፡1–7)።

ናቡከደነፆር በዱራ ሜዳ ስድሳ ክንድ ቁመትና ስድስት ክንድ ወርድ ያለው የወርቅ ምስል አቆመ፤ ይህም ቁመቱ ከወርዱ በአሥር እጥፍ የሚበልጥ ቀጭን ግዙፍ ሐውልት ነው። ጸሐፊው ባለሥልጣናቱን (ሳትራፕ፣ አገረ ገዥ፣ ዳኛ...) እና የሙዚቃ መሣሪያዎችን በተደጋጋሚ ይዘረዝራል (3፡2, 3, 5, 7, 10, 15)፤ ይህ ተደጋጋሚ ዝርዝር የመንግሥት አምልኮ ሥነ ሥርዓት ምን ያህል የተቀናበረና ሜካኒካዊ እንደ ሆነ የሚያሾፍ ሥነ ጽሑፋዊ ስልት ነው። የምስሉ ጉዳይ ፖለቲካዊ ታማኝነት ብቻ አይደለም፤ ዋናው ጥያቄ አምልኮ ነው፦ "ስገዱ" የሚለው ትእዛዝ በምዕራፉ ውስጥ ደጋግሞ ይመጣል። ዳንኤል በዚህ ምዕራፍ አለመጠቀሱ ያስገርማል፤ ጸሐፊው ምክንያቱን አልገለጸም፤ ትኩረቱ በሦስቱ ወጣቶች ላይ ብቻ ስለሆነ ይህን ዝምታ በግምት መሙላት አያስፈልገንም።

የእምነት ንግግር (3፡8–18)።

የከለዳውያን ክስ በምቀኝነት የተሞላ ነበር፤ አይሁዶች ናቸው "ያልታዘዙት" ብለው ጠቆሙ (3፡8–12)፤ ንጉሡም በቁጣ "የትኛው አምላክ ከእጄ ያድናችኋል?" ብሎ ተገዳደረ (3፡15)፤ ይህ ጥያቄ ፈርዖን (ዘጸ. 5፡2) እና ሰናክሬም (2ኛ ነገ. 18፡33–35) የጠየቁት ጥያቄ ነው፤ በሁለቱም ጊዜ እግዚአብሔር ራሱ መልስ ሰጠ። ወጣቶቹ መልሳቸውን በሁለት እርከን ሰጡ፦ ጌታ የማዳን ኃይል እንዳለው እናምናለን፤ ባያድነንም እንኳ አናመልክም። የመጀመሪያው እምነት ነው፤ ሁለተኛው የእምነት ንጽሕና ነው። እምነት እግዚአብሔርን እንደ መሣሪያ ተጠቅሞ ውጤት ማስገኛ አይደለም፤ እግዚአብሔር ስለ ሆነ ማምለክ ነው። ኢዮብም "ቢገድለኝም እርሱን ተስፋ አደርጋለሁ" (ኢዮ. 13፡15) ብሏል፤ ዕብራውያን 11፡33–38 ደግሞ ከእሳትና ከአንበሳ የዳኑትንም ሳይዳኑ የተሰቃዩትንም እኩል የእምነት ጀግኖች አድርጎ ይዘረዝራል።

እቶኑና አራተኛው ሰው (3፡19–30)።

እቶኑ ከወትሮው "ሰባት እጥፍ" እንዲጋል ተደረገ፤ ወጣቶቹን ያሰሩት ወታደሮች በእሳቱ ተገደሉ (3፡22)፤ አሳዛኙ ምጸት፦ ሊገድሉ የመጡት ሞቱ፤ የተፈረደባቸው ግን ሕያዋን ሆኑ። ንጉሡ ሦስት "የታሰሩ" ሰዎች ተጥለው ሳለ አራት "የተፈቱ" ሲመላለሱ አየ፤ ሁለቱ ቃላት ("ታስረው" 3፡23፤ "ተፈትተው" 3፡25) አንድ ትልቅ እውነት ይናገራሉ፦ እሳት በእግዚአብሔር ሰዎች ላይ የሚያቃጥለው ማሰሪያቸውን ብቻ ነው። የአራተኛው ማንነት ለብዙ ዘመን ተከራክሮበታል፦ ናቡከደነፆር ራሱ በዚህ ክስተት መጨረሻ "መልአኩን ላከ" ሲል ገልጾታል (3፡28)፤ የቤተ ክርስቲያን ብዙ አበውና ተሐድሶ አባቶች ደግሞ በክርስቶስ ቅድመ-ሥጋዌ መገለጥ አይተውታል፤ ብዙ ዘመናዊ ወንጌላውያን የእግዚአብሔር መልአክ እንደሆነ ይረዳሉ። በሁለቱም ንባብ የእግዚአብሔር ሰዎች በመከራ እሳት ውስጥ ብቻቸውን እንደማይሆኑ የሚያሳየው መልእክት ጸንቶ ይቆማል፤ ይህ ደግሞ ኢሳይያስ 43፡2 "በእሳት ውስጥ ስታልፍ አትቃጠልም" የሚለውን ተስፋ ይፈጽማል፤ በኢየሱስም "እነሆ እኔ እስከ ዓለም ፍጻሜ ድረስ ሁልጊዜ ከእናንተ ጋር ነኝ" (ማቴ. 28፡20) የሚለው ቃል የበለጠ ግልጽ ሆኗል።

ጭሱ እንኳ በልብሳቸው ላይ አልተገኘም (3፡27)። ንጉሡ ዳግመኛ አምላካቸውን አመሰገነና ማንም በእርሱ ላይ የተናገረ እንዲቆረጥ አዋጅ አወጣ (3፡28–29)፤ ይህ የአምልኮ ውህደት (ሲንክሬቲዝም) እንጂ ሙሉ መለወጥ አይደለም። ሦስቱም ተሾሙ (3፡30)። ዋናው ትምህርት ግልጽ ነው፦ ታማኝነት ሁሌ ነጻ አያወጣም፤ ግን ሁሌ ክብር ይሰጣል። ዛሬ የወርቅ ምስሎች ስማቸውን ለውጠዋል፦ ዝና፣ ሥልጣን፣ ገንዘብ፣ የቡድን ታማኝነት፣ የቴክኖሎጂና የርዕዮተ ዓለም አምልኮ። ራእይ 13፡15 የመጨረሻው ዘመን ምስል አምልኮ እንደሚመጣ ያስጠነቅቃል፤ የሲድራቅ፣ ሚሳቅና አብደናጎ መልስ ግን የጽናት ሞዴል ነው፦ "ባይሆንም እንኳ፤ አንሰግድም።"

ዳንኤል 4 — የናቡከደነፆር ደብዳቤ፦ ከትዕቢት እስከ ምስጋና

ምዕራፍ 4 በዓይነቱ ልዩ ነው፦ የባቢሎን ንጉሥ ራሱ የጻፈው ምስክርነት ነው። በንጉሣዊ የደብዳቤ ዘይቤ "ሰላም ይብዛላችሁ" ብሎ ለአሕዛብ፣ ለብሔሮችና ለቋንቋዎች ሁሉ ይጀምራል (4፡1–3)፤ በመጨረሻም በምስጋና ያበቃል (4፡34–37)። ማዕከላዊው ትረካ ደግሞ በሦስተኛ ሰው ይነገራል (4፡19–33)፤ ይህም ንጉሡ የራሱን ውርደት እንደ ሌላ ሰው አድርጎ ለማየት እንደ ተገደደ ያሳያል። ትዕቢተኛ ሰው በራሱ ላይ ፍርድ የሚያየው ሲዋረድ ብቻ ነው።

ሕልሙና ማስጠንቀቂያው (4፡4–27)።

ንጉሡ በቤተ መንግሥቱ "ተረጋግቶና በለመለመ" ሳለ (4፡4) የታላቅ ዛፍ ሕልም አየ፦ ዛፉ እስከ ሰማይ ደርሶ ለምድር ሁሉ ይታያል፤ ለወፎችና ለአራዊት ጥላና መጠለያ ነው (4፡10–12)። ይህ ምስል በሕዝቅኤል 31 ከተገለጠው የግዛቶች ዛፍ ጋር ይመሳሰላል፤ ታላቅ ግዛት ለሌሎች መጠለያ ሊሆን ይችላል፤ ነገር ግን ራሱን ከፍ ካደረገ ይቆረጣል። "ጠባቂ" (ከሰማይ የወረደ ቅዱስ፣ 4፡13) ዛፉ እንዲቆረጥ አዘዘ፤ ነገር ግን ጉቶውና ሥሩ በብረትና በናስ ማሰሪያ እንዲቀሩ ተነገረ (4፡15)፤ ይህ የተስፋ ምልክት ነው፦ ፍርዱ ማጥፋትን ሳይሆን ማዋረድና መመለስን ያቅዳል። ቀኖናዊው አዋጅም ታወጀ፦ "ሕያዋን ያውቁ ዘንድ ልዑል እግዚአብሔር በሰዎች መንግሥት ላይ ይሠለጥናል" (4፡17)።

ዳንኤል ትርጓሜውን ሲሰማ "ለጥቂት ጊዜ ደነገጠ" (4፡19)። ዳንኤል በንጉሡ ውድቀት አልተደሰተም፤ "ሕልሙ ለሚጠሉህ ትሁን" ማለቱ ንጉሡን በእውነት እንደሚወደው ያሳያል። ከዚያም ትንቢቱን ከመናገር ጋር የንስሐ ጥሪ አቀረበ፦ "ኃጢአትህን በጽድቅ፣ በደልህንም ለድሆች በምሕረት አስወግድ፤ ምናልባት ብልጽግናህ ይረዝማል" (4፡27)። የነቢዩ ጥሪ ሁልጊዜ ሁለት ክፍል አለው፦ የፍርድ ማስጠንቀቂያ እና የምሕረት በር። ንጉሥ ንስሐ የሚገባው ከጭቆና በመመለስና ለድሆች ምሕረት በማድረግ መሆኑ (ሚክ. 6፡8፤ ምሳ. 14፡31) መንፈሳዊነት ከማኅበራዊ ፍትሕ ጋር የተያያዘ መሆኑን ያሳያል። እግዚአብሔር አሥራ ሁለት ወር ጠበቀ (4፡29)፤ ትዕግሥቱ ታላቅ ነው (2ኛ ጴጥ. 3፡9)።

ትዕቢቱና ውድቀቱ (4፡28–33)።

ንጉሡ ከቤተ መንግሥቱ ጣሪያ ሆኖ ባቢሎንን ሲመለከት የንግግሩ ሁሉ ማዕከል "እኔ" ሆነ፦ "እኔ የሠራኋት... በብርታቴ ጉልበት... ለክብሬ" (4፡30)። ይህ አነጋገር የናቡከደነፆርን የራሱ የግንባታ ጽሑፎች ዘይቤ ያስታውሳል። ንግግሩ "ገና በአፉ ሳለ" (4፡31) ድምፅ ከሰማይ ወረደ፤ ፍርዱ ወዲያውኑ ተፈጸመ። ትዕቢት ገና በአፍ ሳለ በጌታ ፊት ተሰምቶ ፍርድ ይመጣል፤ ጌታ የሚሰማው ቃልን ብቻ ሳይሆን ልብን ነው። ንጉሡ ከሰዎች ተለይቶ እንደ በሬ ሣር በላ፤ "ሰባት ዘመናት" አለፉበት (4፡32)። የሕመሙ ስም ("ቦአንትሮፒ") ምሁራን የሚያነሱት ግምት ነው፤ ጽሑፉ ራሱ ያተኮረው በእምነት መልእክቱ ላይ ነው፦ ራሱን አምላክ ያደረገ ሰው የሰውነት ክብሩን ያጣል፤ ወደ አውሬ ይወርዳል። ይህ በዳንኤል 7 የአራዊት ምስል ውስጥ የምናየውን ተመሳሳይ እውነት ያስተዋውቃል።

መመለሱ (4፡34–37)።

ለውጡ ከዓይን ይጀምራል፦ ትዕቢተኛው ንጉሥ ዓይኑ ሁልጊዜ በራሱ ላይና በራሱ ሥራ ላይ ነበር (የባቢሎን ከተማ)፤ አሁን ግን "ወደ ሰማይ" አነሣ። አእምሮው የተመለሰው ሰማይን ሲያይ ነው፤ እውነተኛ የአእምሮ ጤና ከእግዚአብሔር ጋር ያለን ስፍራ በትክክል ማወቅ ነው። ከዚያ በኋላ የናቡከደነፆር ቃል ወደ ምስጋና ይለወጣል፦ የእግዚአብሔር መንግሥት የዘላለም ነው፤ የምድር ሰዎች ሁሉ እንደ ምንም ይቆጠራሉ፤ በሰማይ ሠራዊትና በምድር ሰዎች ላይ እንደ ፈቃዱ ያደርጋል፤ "እጁን የሚከለክል፣ 'ምን አደረግህ?' የሚለው የለም" (4፡35)። ጽሑፉ በንጉሡ የመጨረሻ ቃል ያበቃል፦ "በትዕቢት የሚሄዱትን ያዋርድ ዘንድ ይችላል" (4፡37)። ይህ ምስክርነት እግዚአብሔር ለከባዱ ልብ እንኳ ምሕረት እንደሚያደርግ የሚያሳይ ተስፋ ነው። የሚሠራው ሥራም ለታሪክ ሁሉ ትምህርት ነው፦ ትዕቢት ይሰብራል፤ ትሕትና ይመልሳል።

ዳንኤል 5 — በሚዛን ላይ የተመዘነ ንጉሥ

የግብዣው ድፍረት (5፡1–4)።

ታሪኩ በጣም የሚገርም ነው፦ ታሪክ እንደሚነግረን ፋርሳውያን ከተማዋን ለመያዝ በተቃረቡበት ወቅት ንጉሥ ግብዣ ያደርጋል። "ወይኑን እየቀመሰ" (5፡2) የቤተ መቅደስ ንዋያተ ቅድሳት እንዲመጡ አዘዘ፤ ይህ ድንገተኛ ስካር ብቻ አይደለም፤ ሆን ተብሎ የተደረገ የእግዚአብሔር ቅድስና መድፈር ነው። ጣዖታቱ የተዘረዘሩበት ማዕድን (ወርቅ፣ ብር፣ ናስ፣ ብረት፣ ዕንጨት፣ ድንጋይ) የምዕራፍ 2 ምስል ማዕድናትን ያስታውሳል፤ ምስሉ በድንጋይ እንደ ፈረሰ አሁን የማዕድናቱ አማልክትም በዚያው ሌሊት ሊፈርሱ ነው። ብልጣሶር የናቡከደነፆርን ውርደት በደንብ ያውቅ ነበር፤ ስለዚህ ኃጢአቱ ከናቡከደነፆር ትዕቢት ይከብዳል፦ ብርሃንን እያወቀ ጨለማን መረጠ (5፡22)።

የእጁ ጽሑፍ (5፡5–12)።

"በዚያች ሰዓት" የሰው እጅ ጣቶች ወጥተው "በመቅረዙ ትይዩ" በቤተ መንግሥቱ ግድግዳ ላይ ጻፉ (5፡5)። ጽሑፉ የሚጠቅሰው "መቅረዝ" ነው፤ ይህ የቤተ መቅደሱን መቅረዝ የሚያስታውስ ሊሆን ይችላል፤ ጽሑፉ ግን ይህን በግልጽ አይናገርም። ንጉሡ ፊቱ ተለወጠ፣ ጉልበቱም ተብረከረከ፤ ጠቢባኑ አነበቡም መተርጎምም አልቻሉም። ንግሥቲቱ (ምናልባት እናት-ንግሥት) ዳንኤልን አስታወሰች፤ ንጉሡ የዳንኤልን ማንነት በጥያቄ መልክ ማረጋገጡ (5፡13) ከእግዚአብሔር ሰው ጋር የነበረውን ርቀት ያሳያል።

የዳንኤል ድፍረት (5፡13–28)።

ዳንኤል ስጦታዎችን አልተቀበለም (5፡17)፤ ንጉሡ ከሚሰጠው ወይንጠጅና ወርቅ ይልቅ እውነት ያለ ፍርሃት መናገር ያስፈልገዋል። መጀመሪያ ታሪክን ያስታውሰዋል፦ "ልዑል እግዚአብሔር ለአባትህ ለናቡከደነፆር መንግሥትን ሰጠው... እግዚአብሔር በሰዎች መንግሥት ላይ እንደሚገዛ እስኪያውቅ ድረስ" (5፡18–21)። ከዚያ ክሱን ይናገራል፦ "ይህን ሁሉ እያወቅህ ልብህን አላዋረድህም" (5፡22) — ደግሞም ልብን የሚነካው ዓረፍተ ነገር፦ "እስትንፋስህ በእጁ ያለውን፣ መንገድህም ሁሉ የእርሱ የሆነውን አምላክ አላከበርህም" (5፡23)። ሕይወት የተሰጠበት እስትንፋስ እንኳ የጌታ ነው (ሐዋ. 17፡25)፤ ሰው ከእርሱ የወሰደውን ለእርሱ መስጠት ሲያቅተው ያሳፍራል።

የጽሑፉ ትርጉም በሁለት ደረጃ ይሠራል። ቃላቱ የክብደትና የገንዘብ መለኪያዎች ናቸው (ምና፣ ሰቅል፣ የሰቅል ግማሾች)፤ ነገር ግን ዳንኤል የግሱን ትርጉም ያነባል፦ "ማኔ" — ቆጠረ፤ "ቴቄል" — መዘነ፤ "ፋሬስ" — ተከፋፈለ (እንዲሁም "ፋርስ" የሚለውን ስም የሚያመለክት ቃል)። "ማኔ" የሚደገምበት ምክንያት ምናልባት እርግጠኛነትን ለማጉላት ነው (ዘፍ. 41፡32)። ንጉሡ ዳንኤልን በሐምራዊ ልብስ አለበሰው፤ የወርቅ ሐብልም አጠለቀለት፤ "የመንግሥቱ ሦስተኛ ገዥ" አደረገው (5፡29)። ነገር ግን የሚወድቅ መንግሥት ሹመት ከንቱ ነው፤ ዳንኤልም ይህን ያውቅ ነበር። በዚያው ሌሊት ብልጣሶር ተገደለ (5፡30)፤ ትዕቢት ፍርዱ ሲደርስ የሚመጣው ድንገት ነው።

ዳንኤል 6 — የአንበሶች ጉድጓድና የዳርዮስ ምስክርነት

ሴራው (6፡1–9)።

ዳንኤል በታማኝነቱና "በተለየ መንፈሱ" (6፡3) ከመኳንንቱ ሁሉ በላይ ተነሣ፤ ንጉሡም በመንግሥቱ ሁሉ ላይ ሊሾመው አሰበ። ተቀናቃኞቹ በአስተዳደሩ ሥራ ላይ ጥፋት ሊያገኙ አልቻሉም፤ ምክንያቱም ዳንኤል "ታማኝ ነበር፥ ስህተትም ጉድለትም አልተገኘበትም" (6፡4)። ከዚያም ደረሱ በአንድ አሳዛኝ ማጠቃለያ፦ "ከአምላኩ ሕግ ጋር በተያያዘ ካልሆነ በቀር ይህን ዳንኤልን የምንከስበት ምክንያት አናገኝም" (6፡5)። ይህ ክርስቲያን ሊያገኘው የሚችለው እጅግ ታላቅ ምስክርነት ነው፤ ብቸኛው ክስ እምነቱ ነው (1ኛ ጴጥ. 4፡14–16)። አዋጁ ለሠላሳ ቀን ከንጉሡ በቀር ከማንም አምላክ ወይም ሰው መለመን እንዳይቻል የሚል ነበር፤ የንጉሡን ትዕቢት የሚደልል ነበር፤ ንጉሡም ያልተለወጠ የሜዶንና የፋርስ ሕግ አድርጎ ፈረመው (6፡8–9)።

የዳንኤል መልስ (6፡10)።

ይህ ጥቅስ ባለ ሦስት ክፍል የጽናት ትምህርት ነው። "ጽሑፉ እንደተጻፈ ባወቀ ጊዜ" — ዳንኤል የሚመጣውን ያውቅ ነበር፤ ስለዚህ ጽናቱ ድንገተኛ አልነበረም። "መስኮት ወደ ኢየሩሳሌም አንጻር ተከፍቶ" — ይህ አቅጣጫ በንጉሥ ሰሎሞን የቤተ መቅደስ መመረቂያ ጸሎት (1ኛ ነገ. 8፡46–50) ተስፋ ላይ የተመሠረተ ነው፤ በምርኮ ያለ ሕዝብ ወደዚህ ስፍራ ቢጸልይ እግዚአብሔር እንደሚሰማ ተስፋ ተሰጥቷል፤ ዳንኤል የፈረሰችውን ከተማ እያየ በቃል ኪዳኑ ተስፋ ይጸልይ ነበር። መስኮቱ ተከፍቶ ሳለ ማለቱም ዳንኤል ሆን ብሎ ለማሳየት ወይም ለመቃወም አልሠራም ነገር ግን ልማዱን ሊደብቅ አልፈለገም ማለት ነው። "ከዚህም በፊት ያደርገው እንደ ነበረ" — ይህ ሐረግ ወሳኝ ነው። ዳንኤል ለአዋጁ ምላሽ ሲል አዲስ ነገር አላደረገም፤ ልማዱን ጠበቀ። ትልቁ ድፍረት የመጣው በዓመታት የግል ጸሎት ሥር ላይ ነው፤ የአንበሶች ጉድጓድ ፊት የሚያቆመው ተግሣጽ በጸጥታ ጸሎት ክፍል ውስጥ ይሠራል። ደግሞም "አመሰገነ" የሚለው ቃል ትኩረት የሚስብ ነው፤ በሞት አደጋ መካከል እንኳ ምስጋና ነበር።

ንጉሡ በሕጉ ተያዘ (6፡11–18)።

ተቀናቃኞቹ ዳንኤልን ሲጸልይ አገኙት፤ ንጉሡን "ከይሁዳ ምርኮኞች አንዱ ዳንኤል ላንተ ግድ የለውም" (6፡13) ብለው ከሰሱት። ንጉሡ "እጅግ ተጨነቀ"፣ እስከ ፀሐይ መግባትም ዳንኤልን ለማዳን ደከመ (6፡14)፤ ግን የራሱ ሕግ እንደ እስር ይዞታል። በራሱ ትዕቢት ከሰማይ ጋር የተፎካከረ ንጉሥ በራሱ ሕግ ተጠለፈ። ዳንኤል ተጣለ፤ ንጉሡም "ሁልጊዜ የምታመልከው አምላክህ ያድንህ" (6፡16) አለ። ድንጋይ ተቀምጦ በንጉሡና በመኳንንቱ ማኅተም ታተመ (6፡17)፤ ይህም ከጌታችን መቃብር ድንጋይና ማኅተም (ማቴ. 27፡60–66) ጋር በሚያስደንቅ ሁኔታ ይመሳሰላል፦ ማኅተም፣ የማይተኛ ጠባቂ፣ ማለዳ፣ ሕያው ሆኖ መውጣት። ጽሑፉ ራሱ ይህን ትይዩነት ባይናገርም፣ ከክርስቶስ ትንሣኤ አንጻር ሲነበብ ይህ ምስል ይነጋገራል።

ማለዳውና ምስክርነቱ (6፡19–28)።

ንጉሡ ሌሊቱን ያለ እንቅልፍ በጾም አሳለፈ፤ ጎህ ሲቀድ ወደ ጉድጓዱ ሮጠ፤ በሀዘን ድምፅ "የሕያው አምላክ አገልጋይ ዳንኤል ሆይ፣ ሁልጊዜ የምታመልከው አምላክህ ሊያድንህ ችሏልን?" አለ (6፡20)። ዳንኤል የሰጠው መልስ ሁለት ክፍል አለው፦ ስለ አምላኩ ("መልአኩን ልኮ የአንበሶችን አፍ ዘጋ") እና ስለ ራሱ ("በፊቱ ንጹሕ ሆኜ ተገኝቻለሁ፤ ደግሞም በአንተ ፊት ንጉሥ ሆይ፣ ምንም አላጠፋሁም" 6፡22)። ዳንኤል ኃጢአት የሌለበት ነኝ አላለም፤ በዚህ ጉዳይ ስሕተት የለብኝም አለ፤ እምነቱ በአምላክ ፊትና በሰው ፊት ሁለቱም ያለ ነቀፋ የሚቆም ነው። ጸሐፊው ምክንያቱን ይነግረናል፦ "በአምላኩ ስለ ታመነ" (6፡23)። የዳነው በራሱ ጽድቅ ላይ ሳይሆን በአምላኩ ላይ በተደገፈ ትምክህት ነው።

የከሳሾቹ መጨረሻ፣ ከቤተሰቦቻቸው ጋር ተጥለው ተበሉ (6፡24)፤ ይህ ክፉ በራሱ ላይ የሚመለስበትን ምሳሌ (መዝ. 7፡15–16፤ ምሳ. 26፡27) ያሳያል። ዳርዮስ ግን ከሁሉ የላቀ አዋጅ አወጣ፦ በመንግሥቱ ሁሉ ላይ ሰዎች የዳንኤልን አምላክ እንዲፈሩ፤ "እርሱ ሕያው አምላክ፣ ለዘላለምም የሚኖር ነው፤ መንግሥቱ አይጠፋም፣ ግዛቱም እስከ መጨረሻ ነው" (6፡26)። ይህ የምዕራፍ 2 (2፡44) እና የምዕራፍ 4 (4፡3, 34) ማሚቶ ነው፤ ሦስቱም ምዕራፎች በአንድ ድምፅ ይመሰክራሉ። የዕብራውያን ጸሐፊ በ11፡33 "የአንበሶችን አፍ ዘጉ" ብሎ ዳንኤልን ከእምነት ጀግኖች መካከል ያከብራል።

ዳንኤል 7 — ከትርምስ ባሕር እስከ ሰማያዊው ችሎት

ባሕሩና አራዊቱ (7፡1–8)።

ራእዩ የተሰጠው "በባቢሎን ንጉሥ በብልጣሶር በመጀመሪያው ዓመት" (7፡1፤ 553 ዓ.ዓ. ገደማ) ነው፤ ጸሐፊው ዳንኤል ራሱ "ሕልሙን ጻፈ" ይለናል። ከምዕራፍ 7 ጋር የአረማይክ ክፍል ያበቃል፤ በተለይም ዳንኤል 2ን የሚያስታውስ አራት መንግሥታት ራእይ ተመልሶ ይመጣል፤ ነገር ግን ከሌላ ማዕዘን። ናቡከደነፆር ያየው ምስል በውጫዊ ግርማው (ወርቅ፣ ብር) የሚታይ ነው፤ ዳንኤል የሚያየው ግን ከእግዚአብሔር ሕዝብ አንጻር የአራዊት ውስጣዊ ተፈጥሮ ነው። በብሉይ ኪዳን "ባሕር" የትርምስና የአሕዛብ ዓለም ምልክት ነው (ዘፍ. 1፡2፤ መዝ. 74፡13–14፤ ኢሳ. 17፡12–13፤ ራእ. 13፡1)፤ ነፋሳት ባሕሩን ሲያናውጡ አራዊት ይነሣሉ።

የመጀመሪያው አውሬ የንስር ክንፍ ያለው አንበሳ ነው፤ ክንፎቹ ተነጠቁ፣ ከምድር ተነሥቶ እንደ ሰው በሁለት እግሩ ቆመ፣ "የሰው ልብም ተሰጠው" (7፡4)፤ ይህ የናቡከደነፆርን ምዕራፍ 4 ታሪክ ግልጽ ማሚቶ ነው፦ አውሬ ሆኖ የወረደ ንጉሥ የሰውነት ልቡን ተመለሰለት። ሁለተኛው ድብ ሲሆን በአንድ ጎኑ ተነሥቶ በአፉ ሦስት የጎድን አጥንቶችን ይዞ "ብዙ ሥጋ ብላ" ተባለ (7፡5)። ሦስተኛው አራት ክንፍና አራት ራስ ያለው ነብር ነው፤ "ግዛትም ተሰጠው" (7፡6)። አራተኛው ስም የለውም፤ ጸሐፊው ዓለማዊ መገለጫ ሊያገኝለት አይችልም፦ ብረት ጥርስ፣ አሥር ቀንድ፣ ሁሉንም የሚረግጥ (7፡7)። ከአሥሩ ቀንዶች መካከል ሌላ "ታናሽ ቀንድ" ወጣ፤ ሦስት ቀንዶችን ነቅሎ፣ "እንደ ሰው ዓይን ያለው ዓይንና ታላቅ ነገርን የሚናገር አፍ" ነበረው (7፡8)። ዓይንና አፍ፦ ብልጠትና ትዕቢት።

የአራቱ አራዊት ማንነት በትርጓሜ ባህሎች ይለያያል። ባህላዊው ወንጌላዊ ንባብ ባቢሎን፣ ሜዶ-ፋርስ፣ ግሪክና ሮም ብሎ ይለያቸዋል (ከምዕራፍ 2 ጋር በማገናዘብ)፤ አንዳንድ ምሁራን ደግሞ ባቢሎን፣ ሜዶን፣ ፋርስና ግሪክ ብለው ያነባሉ (ታናሹን ቀንድ አንቲዮከስ 4ኛ በማድረግ)። ጽሑፉ ራሱ ለሁሉም ሁኔታ ዋናውን መልእክት ይጠብቃል፦ ምድራዊ ኃይሎች በዓይነታቸው አራዊት ናቸው፤ የሚከተላቸው ፍርድም አንድ ነው።

የሰማዩ ችሎት (7፡9–12)።

ትዕይንቱ ሳይታሰብ ይለወጣል፤ ከባሕር ትርምስ ወደ ሰማይ ጸጥታ። ዙፋኖች ተተከሉ፤ "በዘመናት የሸመገለው" ተቀመጠ፤ ልብሱ እንደ በረዶ (ንጽሕና)፣ ዙፋኑ የእሳት ነበልባል፣ መንኮራኩሮቹ የሚነድ እሳት፤ የእሳት ወንዝ ከፊቱ ይፈሳል፤ ሺህ ጊዜ ሺህ ያገለግሉታል፤ ዐሥር ሺህ ጊዜ ዐሥር ሺህ ይቆሙለታል (7፡10)። ይህ ከሕዝቅኤል 1 ዙፋን ራእይ ጋር ይመሳሰላል። ዕድሜው "ሸምገላ" የሚለው ሥዕል የሚያመለክተው ዘላለማዊነትንና ጥበብን ነው። ችሎቱ ተቀመጠ፤ "መጻሕፍትም ተከፈቱ" — ታሪክ ተመዝግቧል፤ ማንም አይረሳም። ትዕቢተኛውን ቀንድ የሚናገረው አፍ ታላቅ ነገር ቢናገርም (7፡11)፣ አውሬው ተገደለ፤ አካሉም ተቃጠለ፤ የሌሎቹ አራዊት ግዛት ተወሰደ፤ "ነገር ግን ዕድሜያቸው ለዘመንና ለጊዜ ተራዘመ" (7፡12) — አሮጌ ኃይሎች ባህላቸው ለጊዜው ሊቆይ ይችላል፤ ግዛታቸው ግን አልቋል።

"የሰው ልጅ የሚመስል" (7፡13–14)።

ይህ የዳንኤል መጽሐፍ ማዕከላዊ ጥቅስ ነው። ከአራዊት ባሕር ጋር በተቃራኒ "የሰው ልጅ የሚመስል" ከሰማይ ደመና ጋር ይመጣል፤ ከአራዊት በተቃራኒ ሰው-መሰል ነው፤ የሰው ልጅ መንግሥት ከአውሬያዊ ግዛት ጋር ይነጻጸራል። በብሉይ ኪዳን በደመና መምጣት የያህዌ መለኮታዊ ምልክት ነው (መዝ. 104፡3፤ ኢሳ. 19፡1)፤ ይህም "የሰው ልጅ" ከሰው በላይ መሆኑን ያመለክታል። ግዛቱን ከዘመናት ከሸመገለው ተቀበለ፤ የመንግሥቱ ግዛት "ሁሉም አሕዛብና ቋንቋዎች" እንዲያገለግሉት ነው። እዚህ ትልቅ የቋንቋ ዝርዝር አለ፦ "ማገልገል" የሚለው ቃል በዳንኤል መጽሐፍ ውስጥ ሁልጊዜ የአምልኮ አገልግሎትን የሚያመለክት ነው (3፡12, 14, 17, 18, 28፤ 6፡16, 20) — ሦስቱ ወጣቶች "የምናመልከው አምላካችን" ባሉበትና ዳርዮስ "ሁልጊዜ የምታመልከው አምላክህ" ባለበት በዚሁ ቃል (ምሁራን "ማገልገል" ወይም "ማምለክ" ብለው ይተረጉሙታል)። አሁን ሁሉም አሕዛብ "የሰው ልጅን" ያመልኩታል።

ጌታችን ኢየሱስ ራሱን "የሰው ልጅ" ብሎ በወንጌላት ውስጥ ወደ ሰማንያ ጊዜ ያህል ጠርቷል፤ ትርጉሙ በተለይ በሊቀ ካህናቱ ፊት ግልጽ ነበር፦ የሰው ልጅ በኃይል ቀኝ ተቀምጦ ከሰማይ ደመና ጋር ሲመጣ እንደሚታይ ተናገረ (ማር. 14፡62)፤ መዝሙር 110፡1ን ከዳንኤል 7፡13 ጋር አዋሐደ፤ ሊቀ ካህናቱም ልብሱን ቀደደ፤ ምክንያቱም ትርጉሙን በትክክል ተረድቶ ነበር። ማቴዎስ 28፡18 ላይ "ሥልጣን ሁሉ ተሰጥቶኛል" የሚለው የኢየሱስ ቃል ከዳንኤል 7፡14 "ግዛት ተሰጠው" ጋር ይተባበራል፤ ይህም "ሂዱና አሕዛብን ሁሉ ደቀ መዛሙርት አድርጉ" ከሚለው የታላቁ ተልእኮ ትእዛዝ ጋር ይያያዛል፦ የሰው ልጅ ግዛቱን ተቀብሏል፤ ስለዚህ ሁሉን አሕዛብ ይጠራል። በራእይ 1፡13–14 የሰው ልጅና የዘመናት ሸመገለው ምስሎች በአንድ አካል ውስጥ ይገናኛሉ፤ ይህም የክርስቶስን መለኮታዊነት ያሳያል።

ቅዱሳኑና መከራቸው (7፡15–28)።

ዳንኤል "መንፈሱ በውስጡ ተጨነቀ" (7፡15)፤ ከቆሙት አንዱን ትርጉሙን ጠየቀ። መልሱ ያስደንቃል፦ መንግሥቱ ለሰው ልጅ ብቻ ሳይሆን ለ"ልዑሉ ቅዱሳንም" ተሰጠ። ነገር ግን መንገዱ በመከራ ያልፋል፦ ታናሹ ቀንድ ከቅዱሳኑ ጋር "ተዋግቶ አሸነፋቸው" (7፡21)፤ "ጊዜንና ዘመናትን የጊዜንም እኩሌታ" (7፡25) ያጠፋቸዋል። ይህ የሦስት ተኩል ጊዜ ገደብ ለአምላክ ሕዝብ መከራ ገደብ እንዳለው ያረጋግጣል፤ የፍርድ ችሎት ከተቀመጠ በኋላ ግን ፍርድ ለቅዱሳን ተሰጠ (7፡22)። ጳውሎስ ቅዱሳን ዓለምን እንደሚፈርዱ የተናገረው (1ኛ ቆሮ. 6፡2) ከዚህ ተስፋ የፈለቀ ነው። ዳንኤል የራእዩን መጨረሻ ሲጽፍ፦ "አሳቤ እጅግ አስጨነቀኝ፥ ፊቴም ተለወጠ፤ ነገሩን ግን በልቤ ጠበቅሁ" (7፡28)፤ ይህ የትሕትና ምሳሌ ነው፤ እንደ ማርያም "ይህን ሁሉ በልቧ ትጠብቅ" (ሉቃ. 2፡19) ትኩረት የሚስብ ነገርን በጸጥታ ማሰላሰል።

ዳንኤል 8 — አውራ በግ፣ አውራ ፍየልና የመቅደሱ መርከስ

ቋንቋውና ዳራው (8፡1–2)። ከምዕራፍ 8 ጀምሮ መጽሐፉ ወደ ዕብራይስጥ ይመለሳል፤ ትኩረቱም ከአሕዛብ ዓለም ወደ እስራኤልና ወደ መቅደሱ ይዞራል። ራእዩ በብልጣሶር ሦስተኛ ዓመት በሱሳ፣ በኡላይ ወንዝ ዳር ተሰጠ። ሱሳ የፋርስ የወደፊት ዋና ከተማ ነው፤ ባቢሎን አሁንም ብትገዛም ዳንኤል የሚቀጥለውን የዓለም ማዕከል በራእዩ ውስጥ ቆሞ ያያል።

ሁለቱ እንስሳት (8፡3–8, 20–22)።

ሁለት ቀንድ ያለው አውራ በግ ሲገፋ ሦስት አቅጣጫ (ምዕራብ፣ ሰሜን፣ ደቡብ) ይይዛል፤ አንዱ ቀንድ ከሌላው ከፍ ያለና በኋላ የበቀለ ነው (ፋርስ ከሜዶን በኋላ የበላይ ሆነች)። "እንደ ፈቃዱ አደረገ፥ ታላቅም ሆነ" (8፡4) ይላል። ከምዕራብ የመጣው አውራ ፍየል ደግሞ "እግሩ ምድርን ሳይነካ" (8፡5) በፍጥነት ይሮጣል — የታላቁ እስክንድር ፈጣን ድሎች (334–331 ዓ.ዓ.)። በዓይኖቹ መካከል ያለው ታላቅ ቀንድ ነው። ፍየሉ አውራውን በግ መታ፣ ቀንዶቹን ሰበረ፣ ረገጠውም፤ ማንም አላዳነውም። ነገር ግን ፍየሉ "እጅግ በታላቀ ጊዜ" ታላቁ ቀንድ ተሰበረ (8፡8)፤ እስክንድር በ323 ዓ.ዓ. በወጣትነቱ ሞተ፤ ግዛቱም በአራቱ አዛዦቹ (ካሳንደር፣ ሊሲማኮስ፣ ሴሉቆስ፣ ቶለሚ) ተከፈለ፤ አራቱ ቀንዶች። "እንደ ፈቃዱ ያደርጋል" የሚለው ሐረግ በዳንኤል ውስጥ ደጋግሞ ይመጣል (8፡4፤ 11፡3, 16, 36)፤ ይህ ከ4፡35 "በሰማይ ሠራዊት እንደ ፈቃዱ ያደርጋል" ጋር ተነጻጽሮ ይነበባል፦ የሰው ነገሥታት እንደ ፈቃዳቸው ይሠራሉ ብለው ያስባሉ፤ ነገር ግን እውነተኛው ፈቃድ የሰማዩ ነው።

ታናሹ ቀንድና መቅደሱ (8፡9–14, 23–25)።

ከአራቱ መንግሥታት አንዱ ከሆነው ከሴሉሲድ ሥርወ መንግሥት "ታናሽ ቀንድ" ወጣ፤ በደቡብ፣ በምሥራቅና "በክብሯ ምድር" (ይሁዳ) ላይ ሲገፋ ራሱን እስከ "ሠራዊቱ አለቃ" (እግዚአብሔር) ድረስ ከፍ አደረገ፤ የዕለቱን መሥዋዕት አስቀረ፤ የመቅደሱ ስፍራ ተጣለ፤ "እውነትም በምድር ተጣለ" (8፡12)። ይህ አንቲዮከስ 4ኛ ኤፒፋነስ (175–164 ዓ.ዓ.) ነው፤ በ167 ዓ.ዓ. በቤተ መቅደሱ ለዜውስ መሠዊያ አቆመ፤ የአሳማ መሥዋዕት አቀረበ (1ኛ መቃብያን 1፡54–59)። ጥቅሱ ያጎላው ግን ገዢውን ሳይሆን የመቅደሱን መርከስና የእግዚአብሔርን የጊዜ ገደብ ነው። ሁለት ቅዱሳን ሲነጋገሩ ይሰማሉ፤ አንዱ "ይህ ራእይ እስከ መቼ?" ብሎ ጠየቀ፤ መልሱ፦ "እስከ ሁለት ሺህ ሦስት መቶ ማታና ጧት፤ ከዚያም በኋላ መቅደሱ ይጸዳል" (8፡13–14)። ቁጥሩ በሁለት መንገድ ይነበባል፦ ሁለት ሺህ ሦስት መቶ ዕለታዊ መሥዋዕቶች (ጠዋትና ማታ) ማለትም ወደ 1,150 ቀናት፣ ወይም 2,300 ቀናት። በአንድም ሁኔታ የጊዜ ገደብ አለው፤ እግዚአብሔር መርከሱን ወሰን አድርጎለታል። በ164 ዓ.ዓ. ይሁዳ መቃቢ መቅደሱን አንጽቶ ሲቀድስ (የሐኑካ በዓል መነሻ፤ ዮሐ. 10፡22) ታሪክ ይህንን ፍጻሜ አመሰከረ።

ገብርኤል እና የዳንኤል ሀዘን (8፡15–27)።

ዳንኤል ትርጉም ሲፈልግ "የሰው መልክ የሚመስል" መጣ፤ ድምፅ ከኡላይ አጠገብ "ገብርኤል ሆይ ለዚህ ሰው ራእዩን አስተውለው" አለ (8፡15–16)። ይህ በመጽሐፍ ቅዱስ ለመጀመሪያ ጊዜ የተጠቀሰ የመልአክ ስም ነው። ገብርኤል ዳንኤልን "የሰው ልጅ" (ቤን አዳም) ብሎ ጠራው (8፡17)፤ ይህ ቃል ከምዕራፍ 7 "የሰው ልጅ የሚመስል" የተለየ ነው፤ እዚህ የተጠራው ደካማው ሟች ነቢይ ነው። ራእዩ "ለፍጻሜው ዘመን" ነው (8፡17, 19)። ትርጓሜው (8፡23–25) ትንቢቱን አጠቃለለ፦ ግፈኞች ሲፈጸሙ "ደፋር ፊት ያለው ንጉሥ" ይነሣል፤ "በራሱ ኃይል ሳይሆን" ብርቱ ይሆናል (8፡24) — ኃይሉ የተሰጠው ነው (ራእ. 13፡5ን ያወዳድሩ)፤ "የአለቆች አለቃ" ላይ ይነሣል፤ "ነገር ግን ያለ እጅ ይሰበራል" (8፡25)። "ያለ እጅ" የሚለው ሐረግ ከ2፡34, 45 ጋር ይያያዛል፦ የክፋት ኃይል የሚያበቃው በሰው ጦር ሳይሆን በመለኮታዊ እጅ ነው።

የምዕራፉ መጨረሻ፦ "እኔም ዳንኤል ተዳክሜ ለጥቂት ቀናት ታመምሁ፤ ከዚያም ተነሥቼ የንጉሡን ሥራ አደረግሁ፤ ስለ ራእዩም ተገረምሁ፥ የሚያስተውለውም አልነበረም" (8፡27)። ታላቁ ነቢይ ስለ ሕዝቡ መከራ በመጨነቅ ታመመ፤ ከዚያም ወደ ዕለታዊ ሥራው ተመለሰ። ትንቢት የሚያስተምረን ከሥራ ማምለጥ ሳይሆን፣ ተስፋን በልባችን ይዘን በቀን ተቀን ታማኝነት መቀጠልን ነው።

ጌታችን ኢየሱስ በደብረ ዘይት ትምህርቱ "የጥፋት ርኵሰት" ብሎ ዳንኤልን ጠቅሶ (ማቴ. 24፡15) የአንቲዮከስ ድርጊት ለወደፊት ተመሳሳይ ጥፋት ምሳሌ (ታይፕ) እንደሆነ አሳየ፤ ይህም በ70 ዓ.ም. የኢየሩሳሌም መፍረስና በመጨረሻው ዘመን "የዓመፅ ሰው" (2ኛ ተሰ. 2፡3–4) ላይ ይተገበራል። አንቲዮከስ የመጀመሪያ ፍጻሜ፣ ፀረ-ክርስቶስ ደግሞ የመጨረሻ ምሳሌ ነው። ለዛሬው አማኝ ትምህርቱ ግልጽ ነው፦ የእግዚአብሔር ማደሪያ (ዛሬ የአማኝ አካል፣ 1ኛ ቆሮ. 6፡19፤ እና ቤተ ክርስቲያን) ሲረክስ ጌታ ዝም አይልም፤ ዘመኑም በእጁ ነው።

ዳንኤል 9 — ቃሉ የወለደው ጸሎት

ከንባብ ወደ ጸሎት (9፡1–3)።

ዳንኤል "በመጻሕፍት" (ሴፈሪም) ሲል የተጻፉ ትንቢታዊ ጥቅልሎችን ማለቱ ነው፤ ይህም የኤርምያስ ጽሑፍ በዳንኤል ዘመን እንደ መጽሐፍ ቅዱስ ይነበብ እንደነበር ያሳያል። እየደረሰ ያለው የሰባ ዓመት ትንቢት (ኤር. 25፡11–12፤ 29፡10) ዳንኤልን ለጸሎት አነሳሳው፤ የተስፋ ቃል ጸሎትን አያስቀርም፤ ይልቁንም ጸሎትን ይወልዳል። ይህ የእውነተኛ መነቃቃት ሕግ ነው፦ ቃሉን የሚያነብ ልብ ይጸልያል፤ ጸሎትም ወደ ቃሉ ይመልሳል። ዳንኤል በጾም፣ በማቅና በአመድ ጌታን ፈለገ፤ ትዕቢት የሌለበት ልብ የሚናገረው ቋንቋ ይህ ነው።

፪. የጸሎቱ መዋቅር (9፡4–19)።

ጸሎቱ በሦስት እርከን ይራመዳል። ሰላምታ (9፡4)፦ "ቃል ኪዳኑንና ምሕረቱን ለሚወዱት የሚጠብቅ ታላቅና የሚያስፈራ አምላክ"። ዳንኤል ጸሎቱን የሚጀምረው በምሕረት (ሔሴድ) የሚጠብቅ አምላክን በማክበር ነው። ኑዛዜ (9፡5–14)፦ ዳንኤል "ኃጢአትን አድርገናል፣ በደልን ሠርተናል፣ ክፉን አድርገናል፣ ዐምፀናል" ብሎ አራት ጊዜ ይናዘዛል፤ ራሱን ከሕዝቡ አይለይም፤ "እኛ" ይላል። በመጽሐፉ ውስጥ በዳንኤል ላይ የተመዘገበ ነቀፋ የለም፤ ይህም ሆኖ የሕዝቡን ኃጢአት እንደ ራሱ ይናዘዛል፤ ይህ የመሪዎችና የቤተሰብ ራሶች ተወካይ ንስሐ ምሳሌ ነው። "ለእኛ የፊት ኀፍረት ነው፤ ለጌታ ለአምላካችን ግን ምሕረትና ይቅርታ" (9፡7–9) — ኑዛዜው እግዚአብሔርን በምርኮ ውስጥም "ጻድቅ" (9፡7, 14, 16) ያውጃል፤ ምርኮው ከሙሴ ሕግ ማስጠንቀቂያዎች (ዘሌ. 26፤ ዘዳ. 28–30) ጋር የሚስማማ በመሆኑ የጌታ ጽድቅ ተረጋገጠ (9፡11–13)። ልመና (9፡15–19)፦ ጸሎቱ በራሳቸው ጽድቅ ላይ አይደለም ("ስለ ጽድቃችን አይደለም ስለ ታላቅ ምሕረትህ ነው" 9፡18)፤ ስለ "ስምህ" (9፡17–19) ነው፤ "ከተማህና ሕዝብህ በስምህ ተጠርተዋል"። የጸሎታችን እውነተኛ መሠረት የእኛ ብቃት ሳይሆን የጌታ ስም፣ ቃል ኪዳንና ምሕረት ነው።

ገብርኤል የያዘው መልስ (9፡20–23)።

"ገና እየተናገርሁ ሳለሁ" ገብርኤል በማታ መሥዋዕት ሰዓት ደረሰ፤ "በልመናህ መጀመሪያ ቃል ወጣ" (9፡23) — መልሱ ከጸሎቱ መጀመሪያ ጀምሮ በሰማይ ተነሥቷል። ገብርኤልም ዳንኤልን "እጅግ የተወደድህ" (ሓሙዶት) ብሎ ጠራው፤ ይህ ስም በ10፡11, 19 ደግሞ ይመጣል፤ ይህ ለራሱ ትሑት ለሆነ ሰው ጌታ የሚሰጠው ጣፋጭ ማረጋገጫ ነው። የማታ መሥዋዕት ሰዓት ተጠቀሰ፤ ቤተ መቅደሱ በፈረሰበት ዘመን እንኳ ዳንኤል ያንን የጸሎት ሰዓት ማክበሩን ሊያሳይ ይችላል።

ሰባው ሱባዔ (9፡24–27)።

ዳንኤል የጠየቀው የሰባ ዓመት ምርኮ መጨረሻን ነበር፤ ገብርኤል ግን "ሰባ ሱባዔ" (ሰባ ጊዜ ሰባት፣ ማለትም 490 ዓመት) ገለጠለት። ዋናው ነጥብ መልሱ ከጸሎቱ ኑዛዜ ጋር በቃል የተያያዘ መሆኑ ነው፦ ዳንኤል "ኃጢአት"፣ "በደል"፣ "ዐመፅ" ብሎ ተናዘዘ፤ ገብርኤል ደግሞ ስድስት ግቦችን ዘረዘረ፦ ዓመፃን መጨረስ፣ ኃጢአትን መፈጸም (ማኅተም ማድረግ)፣ በደልን ማስተሰረይ — እነዚህ ሦስቱ የዳንኤልን ኑዛዜ ቃላት ይመልሳሉ፤ ከዚያ ዘላለማዊ ጽድቅን ማምጣት፣ ራእይንና ትንቢትን ማኅተም ማድረግ፣ "ቅዱስ ቅዱሳንን" መቀባት። ሦስት አሉታዊና ሦስት አዎንታዊ ግቦች ናቸው፤ ግቡ ከምርኮ በላይ የኃጢአት ችግር ራሱ መፍትሔ ማግኘት ነው። ዳንኤል የፖለቲካ መመለስ ጠየቀ፤ ጌታ ደግሞ ከዚያ የላቀ የሆነውን የኃጢአት ስርየት ሰጠ።

ሱባዔዎቹ በሦስት ይከፈላሉ፦ ሰባት (49 ዓመት)፣ ስድሳ ሁለት (434 ዓመት)፣ እና አንድ (7 ዓመት)። መነሻው "ኢየሩሳሌምን እንደገና ለመሥራት የሚወጣ ቃል" (9፡25) ነው፤ ምሁራን ይህን በቂሮስ አዋጅ (538 ዓ.ዓ.)፣ በአርጤክስስ ለዕዝራ በሰጠው አዋጅ (458 ዓ.ዓ.)፣ ወይም በነህምያ 2፡1–8 (444 ዓ.ዓ.) ያኖራሉ። "መሲሑ ይቆረጣል፥ ለእርሱም ምንም አይሆንም" (9፡26) የሚለው ቃል፣ "ይቆረጣል" (ያክሬት) የሚለው ግስ የሞትን ሁኔታ ያመለክታል፤ ይህ የክርስቶስን መስቀልና ኢሳይያስ 53፡8ን (ከሕያዋን ምድር መወገድን) ያስታውሳል። ከዚያ በኋላ "የመጣው አለቃ ሕዝብ" ከተማይቱንና መቅደሱን ያጠፋል፤ ይህ በ70 ዓ.ም. በሮማውያን የተፈጸመውን የኢየሩሳሌም መፍረስ አስቀድሞ ተናግሯል። 9፡27 ደግሞ "ለብዙዎች ጠንካራ ቃል ኪዳን" የሚያደርገው ማን እንደሆነ ("እርሱ") ትርጓሜ ይለያያል፦ የተወሰኑ ትውፊቶች ክርስቶስ ነው ይላሉ፤ ሌሎች የሚመጣው አለቃ (ፀረ-ክርስቶስ) ይላሉ። ከላይ ባለው ሰንጠረዥ እንደሚታየው ወንጌላውያን በዝርዝሩ ይለያያሉ፤ ነገር ግን በዋናው ላይ ይስማማሉ፦ ይህ ትንቢት መሲሑን፣ ስርየቱን፣ እና የኃጢአት መቆም ይናገራል።

ዳንኤል 10 — የማይታየው ጦርነትና የተሰማው ጸሎት

የሀዘን ሦስት ሳምንት (10፡1–9)።

በቂሮስ ሦስተኛ ዓመት (536 ዓ.ዓ.) ዳንኤል ለሦስት ሳምንት አለቀሰ፤ መልካም እህል አልበላም፣ ሥጋና ወይን አልተጠጣም፣ በቅባትም አልተቀባም (10፡2–3)። ምናልባት ተመላሾቹ ጥቂቶችና ሥራቸው ከባድ መሆኑ ሸክም ሆኖበት ነበር። በጤግሮስ ወንዝ ዳር የተልባ እግር ልብስ የለበሰ፣ ሰውነቱ እንደ ቢረሌ፣ ፊቱ እንደ መብረቅ፣ ዓይኖቹ እንደ እሳት መብራት፣ ድምፁም እንደ ብዙ ሕዝብ ድምፅ የሆነ ሰው ታየ (10፡5–6)። ማንነቱ አከራካሪ ነው፤ መልኩ ከራእይ 1፡13–16 ጋር ስለሚመሳሰል አንዳንዶች ክርስቶስ ነው ይላሉ፤ ሌሎች ግን በ10፡13 ተቃውሞ ስለ ደረሰበት፣ ሚካኤል ስለ ረዳው ኃያል መልአክ (ምናልባት ገብርኤል) ነው ይላሉ። ዳንኤል ብቻ አየ፤ ጓደኞቹ በፍርሃት ሸሹ (10፡7፤ ሐዋ. 9፡7ን ያወዳድሩ)፤ ዳንኤልም ወደቀ፤ ሦስት ጊዜ ተነካ ተጠናከረም (10፡10, 16, 18)። የእግዚአብሔር ክብር ፊት ሲቆም ሰው ብርታት የሚያገኘው በእግዚአብሔር ንክኪ ብቻ ነው።

የተሰማ ጸሎት፣ የዘገየ መልስ (10፡10–14)።

መልእክተኛው ለዳንኤል ትልቅ ማረጋገጫ ሰጠ፦ "ከመጀመሪያው ቀን ጀምሮ ቃልህ ተሰማ" (10፡12)። ጸሎት ወደ ሰማይ የሚደርሰው ወዲያውኑ ነው፤ መዘግየቱ ግን ምክንያት አለው፦ "የፋርስ መንግሥት አለቃ ሀያ አንድ ቀን ተቋቋመኝ" (10፡13)። ይህ "አለቃ" የሰው ንጉሥ አይደለም፤ ከምድራዊ ግዛት በስተጀርባ ያለ መንፈሳዊ ኃይል ነው (ዘዳ. 32፡8፤ መዝ. 82፤ ኤፌ. 6፡12)። ይህ ክፍል የመንፈሳዊ ጦርነት እውነተኛነትን ያሳያል፤ ግን በጥንቃቄ እንድናነበውም ይጠይቃል፦ ጽሑፉ ስለ "ግዛታዊ መናፍስት" ዝርዝር ትምህርት አይሰጥም፤ ትኩረቱም በዳንኤል መጸለይና በጌታ ሠራዊት ድጋፍ ላይ ነው። ሚካኤል "ከዋነኞቹ አለቆች አንዱ" ረዳ፤ በኋላ በ12፡1 "ታላቁ አለቃ" ይባላል። ትምህርቱ ለጸሎት ሕይወት ትልቅ ማጽናኛ ነው፦ ጸሎትህ ወዲያው ካልተመለሰ ጌታ አልሰማህም ማለት አይደለም፤ በማይታየው ዓለም ውስጥ የጦርነት ሂደት አለ (ቆላ. 2፡15፤ የክርስቶስ ድል)። የመልእክተኛው "የእውነት መጽሐፍ" (10፡21) ማጣቀሻም ሁሉም በእግዚአብሔር እውቀት እንደተመዘገበ ይነግረናል።

ዳንኤል 11 — የተነገረው ታሪክና የሚታገሡት ጠቢባን

ታሪኩ በቅድሚያ (11፡1–35)።

ምዕራፍ 11 ከፋርስ ነገሥታት ጀምሮ ወደ እስክንድር (11፡3)፣ ከእርሱ በኋላ የደቡብ ንጉሥ (የግብጽ ቶለሚዎች) እና የሰሜን ንጉሥ (የሶርያ ሴሉሲዶች) ግጭቶች ዝርዝር ታሪክ ያቀርባል፤ ጋብቻዎች፣ ስምምነቶች፣ ክዳቶች። ከዚያ "የተናቀ ሰው" (11፡21) ይመጣል፤ በማታለል ይነግሣል። እንዲህ ያለ ዝርዝር ትንቢት ሂሳዊ ምሁራን ከክስተቱ በኋላ እንደ ተጻፈ ያምናሉ፤ ወንጌላውያን ደግሞ ጌታ ከጅምሩ ፍጻሜውን የሚያውቅ መሆኑን የሚያሳይ ማስረጃ አድርገው ያነሳሉ (ኢሳ. 46፡9–10)። አንቲዮከስ በግብጽ ላይ ሁለተኛ ዘመቻ ሲያደርግ የሮማ መልእክተኛ ያቀረበው ማስጠንቀቂያ "የኪቲም መርከቦች" (11፡30) ብሎ ተጠቅሷል፤ ተመልሶ በንዴት በቤተ መቅደሱ ላይ ጨከነ፤ ዕለታዊ መሥዋዕት ቀረ፤ "የሚያጠፋ ርኵሰት" ተተከለ (11፡31)።

የታማኞች ጥሪ (11፡32–35)።

በዚህ ጨለማ መካከል ጸሐፊው የመጽሐፉን ዋና ሥነ ምግባር ይሰጣል፦ "እግዚአብሔርን የሚያውቁ ሕዝብ ይበረታሉ ሥራንም ያደርጋሉ" (11፡32)። "ማወቅ" በዕብራይስጥ ከቃል ኪዳን ግንኙነት ጋር የተያያዘ ግላዊ ቅርበት ነው፤ ጽናት ከዕውቀት ብቻ አይመጣም፤ ከእግዚአብሔር ጋር ካለው ግንኙነት ነው። "ጠቢባኑ" (ማስኪሊም) ብዙዎችን ያስተምራሉ፤ ግን "በሰይፍና በእሳት፣ በምርኮና በዝርፊያ ይወድቃሉ" (11፡33)። ይህ መከራ ትርጉም አለው፦ "ይነጥሩ፣ ይነጹ፣ ነጭም ይሆኑ ዘንድ" (11፡35)። መከራ የመተው ምልክት አይደለም፤ የመንጻት መሣሪያ ነው (1ኛ ጴጥ. 1፡6–7)። ከ11፡36 ጀምሮ "እንደ ፈቃዱ የሚያደርገው ንጉሥ" ይነሣል፤ ራሱን ከአማልክት ሁሉ በላይ ከፍ ያደርጋል፤ ብዙ ምሁራን ጽሑፉ እዚህ ከአንቲዮከስ ወደ መጨረሻው ዘመን ፀረ-ክርስቶስ (ወይም በአንቲዮከስ ራሱ በኩል ለሚመጣው ነገር ምሳሌ) እንደሚሸጋገር ያምናሉ (2ኛ ተሰ. 2፡4)። ምሁራን በሽግግሩ ቦታ ይለያያሉ፤ ተስፋው ግን ግልጽ ነው፦ "እርሱም ፍጻሜውን ያገኛል፥ የሚረዳውም የለም" (11፡45)።

ዳንኤል 12 — ትንሣኤና "እስከ መጨረሻ ሂድ"

ታላቁ መከራና ማዳን (12፡1)። ከአሕዛብ መነሣት ጀምሮ እስካሁን ያልታየ የጭንቅ ጊዜ ይመጣል፤ ጌታችን ኢየሱስም ይህንኑ ቃል ተጠቅሟል (ማቴ. 24፡21)። "በመጽሐፍ የተጻፈ ሁሉ" ይድናል፤ ይህ የ"እውነት መጽሐፍ" (10፡21) እና የ"ሕይወት መጽሐፍ" (ራእ. 20፡15) መተባበሪያ ነው፤ የመዳን ማረጋገጫ በእግዚአብሔር መዝገብ ውስጥ ነው።

ትንሣኤ (12፡2–3)።

ይህ በብሉይ ኪዳን ውስጥ ስለ ግለሰብ የአካል ትንሣኤ ከተነገሩ እጅግ ግልጽ ጥቅሶች አንዱ ነው (ኢሳ. 26፡19ን ያወዳድሩ)፤ በሁለት ዕጣ ይከፈላል፦ "ወደ ዘላለም ሕይወት" እና "ወደ ዘላለም ጉስቁልና"። ጌታችን ኢየሱስ በዮሐንስ 5፡28–29 ይህንኑ አስተማረ፤ ጳውሎስም በ1ኛ ቆሮንቶስ 15 አብራራው። ጥቅሱ ለመከራ ውስጥ ላሉ ሁሉ ትልቅ መልስ ይሰጣል፦ ፍትሕ በዚህ ዓለም ሙሉ ባይሆን እንኳ፣ በመቃብር አያበቃም። "ጥበበኞች" (ማስኪሊም) እንደ ሰማይ ፀዳል ያበራሉ፤ "ብዙዎችን ወደ ጽድቅ የሚመልሱ" ደግሞ እንደ ከዋክብት፤ ይህ የኢሳይያስ 52፡13–53፡12 የመከራ አገልጋይ ጥሪ (ኢሳ. 53፡11 "ብዙዎችን ያጸድቃል") ማሚቶ ነው፤ የጠቢባኑ ጥሪ በክርስቶስ የሚፈጸመውን የአገልጋዩን ጥሪ በተካፋይነት መከተል ነው። ወንጌልን ለሌሎች የሚመሰክር ሁሉ እዚህ ልዩ ተስፋ ተሰጥቶታል።

የታተመው መጽሐፍና የዳንኤል የግል ተስፋ (12፡4–13)።

"ቃሉን ዝጋ፥ መጽሐፉንም እስከ ፍጻሜ ዘመን አትም፤ ብዙዎች ይመላለሳሉ፥ እውቀትም ይበዛል" (12፡4)። ሌሎች ሁለት ሰዎች "ይህ ድንቅ እስከ መቼ?" ሲሉ የተልባ እግር የለበሰው ሰው ሁለት እጆቹን ወደ ሰማይ አንሥቶ በሕያው አምላክ ማለ፦ "ጊዜ፣ ዘመናት፣ የጊዜም እኩሌታ" (12፡7)። ዳንኤል "ሰማሁ፥ አላስተዋልሁም" ይላል (12፡8)፤ ታላቁ ነቢይም ሁሉን አልተረዳም። ይህ ለእኛ ትሕትና ይሰጠናል፤ በትንቢት ዝርዝር ላይ ሁሉንም ማወቅ አያስፈልገንም፤ ይህ ምስጢር ከሰማይ ነው (ማቴ. 24፡36፤ ሐዋ. 1፡7)። መልሱ፦ "ብዙዎች ይነጻሉ፣ ነጭም ይሆናሉ፣ ይነጠራሉ፤ ክፉዎች ግን ክፋትን ያደርጋሉ፤ ከክፉዎችም አንዳቸውም አያስተውሉም፤ ጠቢባን ግን ያስተውላሉ" (12፡10)። እውነተኛ ማስተዋል ከአእምሮ ችሎታ ይልቅ ከልብ ንጽሕና ጋር ይመጣል።

መጽሐፉ የሚያበቃው ለዳንኤል ራሱ በተሰጠ ተስፋ ነው፦ "አንተ ግን እስከ መጨረሻ ሂድ፤ ታርፋለህም፥ በዘመኑም መጨረሻ በዕጣህ ትነሣለህ" (12፡13)። ታሪኩ በእንዲህ ያለ ቅርበት ይጠናቀቃል፦ እግዚአብሔር ለዳንኤል "ሂድ" ይለዋል — ሥራህን ቀጥል፤ "ታርፋለህ" — ሞት እንቅልፍ ነው፤ "ትነሣለህ" — ትንሣኤ ይጠብቅሃል። ለሰባ ዓመት ገደማ በምርኮ ውስጥ በታማኝነት ለኖረ ሰው ከዚህ የተሻለ ሽልማት የለም። የዛሬ አማኝም ተመሳሳይ ጥሪ አለው፦ ዛሬን ታማኝ ሆኖ መኖር፣ ነገን ለእግዚአብሔር መተው፣ ትንሣኤን መጠባበቅ።

ከአዳም እስከ ሰው ልጅ

መጽሐፍ ቅዱስ አንድ ታሪክ ነው፦ ፍጥረት፣ ውድቀት፣ ምርኮ፣ ቤዛነትና ፍጻሜ። ዳንኤል የሚገኘው በዚህ ታሪክ ውስጥ በምርኮ ዘመን መካከል ነው፦ ሕዝቡ ከቃል ኪዳኑ ምድር ተነቅሏል፤ ተስፋውም ገና አልመጣም። መጽሐፉ ለዚህ ጊዜ ትልቅ ጥያቄ ይመልሳል፦ "ቃል ኪዳኑ ተሰርዟልን? የዓለም ኃያላን ይገዛሉን?" መልሱ፦ ጌታ አሁንም በዙፋኑ ነው፤ የዳዊት ልጅና የሰው ልጅ መንግሥት ይመጣል። ይህን ትስስር ለማየት ዳንኤልን ከኦሪት፣ ከነቢያት፣ ከመዝሙራትና ከአዲስ ኪዳን ጋር በተራ እናነብበዋለን።

ዳንኤል እና ኦሪት

ዮሴፍና ዳንኤል። የዳንኤል ትረካዎች የዮሴፍን ታሪክ (ዘፍ. 39–41) ሆን ብለው ያስተጋባሉ። ሁለቱም ወጣት ምርኮኞች፣ ሁለቱም የባዕድ ሀገር ስም የተሰጣቸው (ጸፍናት ፐዕነህ፤ ብልጥሶር)፣ ሁለቱም ንጉሡ ያልተረዳውን ሕልም የተረጎሙ፣ ሁለቱም "ከእኔ አይደለም፤ እግዚአብሔር ነው" ብለው ክብሩን የመለሱ፣ ሁለቱም በሐምራዊ ልብስና በወርቅ ሐብል የከበሩ (ዘፍ. 41፡42፤ ዳን. 5፡29)። ይህ ትይዩነት አንድ እውነት ያስተምራል፦ እግዚአብሔር በእያንዳንዱ ትውልድ በባዕድ ምድር የሚያስቀምጣቸው ታማኝ ሰዎች አሉት።

ሙሴና ዘጸአት። "የትኛው አምላክ ከእጄ ያድናችኋል?" (ዳን. 3፡15) የሚለው የናቡከደነፆር ጥያቄ የፈርዖንን "እግዚአብሔር ማን ነው?" (ዘጸ. 5፡2) ያስተጋባል፤ ጠቢባን (ዘጸ. 7–8) እና የባቢሎን ጠቢባን (ዳን. 2) የእግዚአብሔርን ኃይል ሲገጥሙ ይሸነፋሉ። ዘሌዋውያን 26፡33 እና ዘዳግም 28፡36, 49–52 የምርኮውን ዘመን አስቀድመው ተናግረዋል፤ ዳንኤልም (9፡11–13) ይህን ጽፎ ይመሰክራል። ሰናዖር (ዳን. 1፡2) ደግሞ የባቤልን ታሪክ (ዘፍ. 11) ያመላክታል፤ እነዚህ ሁሉ የሚያሳዩት አንድ ነገር፦ ዳንኤል የተጻፈው ከኦሪት ማዕቀፍ ውጪ ሳይሆን በውስጡ ነው።

አዳምና የሰው ልጅ። ዘፍጥረት 1፡26–28 ሰው በፍጥረት ላይ እንዲገዛ ተጠርቷል። መዝሙር 8፡4–6 "የሰው ልጅ" (ቤን አዳም) በእጅ ሥራዎች ሁሉ ላይ ሥልጣን እንደ ተሰጠው ይዘምራል። ኃጢአት ግን ይህን ጥሪ አበላሸ፤ ሰዎች ራሳቸው እንደ አራዊት ሆኑ (ዳን. 4፡16, 33፤ 7፡2–8)። ዳንኤል 7፡13–14 ላይ ከአራዊት በተቃራኒ "የሰው ልጅ የሚመስል" መጥቶ ዘላለማዊ ግዛት ይቀበላል። ዕብራውያን 2፡5–9 መዝሙር 8ን ለኢየሱስ ይጠቀማል፤ ስለዚህ የዳንኤል "የሰው ልጅ" የአዳምን የጠፋ ጥሪ የሚመልስ እውነተኛ ሰው ነው። ይህ ትስስር የመጽሐፍ ቅዱስን ታሪክ አንድ አድርጎ ያሳያል።

ዳንኤል እና ነቢያት

ዳንኤል ስለ ኤርምያስ የሰባ ዓመት ትንቢት እውቀቱ ቁልፍ ነው (ዳን. 9፡2፤ ኤር. 25፡11–12፤ 29፡10)። ኢሳይያስ ሰፊ ጽንሰ ሐሳባዊ ዳራ ይሰጣል፦ የባቢሎን አማልክት ውድቀት (ኢሳ. 46፡1–2)፣ ኮከብ ቆጣሪዎች ከንቱነት (ኢሳ. 47፡12–13)፣ የ"ድንጋይ" ተምሳሌት (ኢሳ. 28፡16)፣ የእግዚአብሔር ተራራ (ኢሳ. 2፡2–4)፣ እና መከራ ተቀብሎ የሚጸድቀው "አገልጋይ" (ኢሳ. 52፡13–53፡12፤ ከዳን. 11፡32–35 እና 12፡3 ጋር ያወዳድሩ)። ሕዝቅኤል የዳንኤል የዘመን እኩያ ነው፤ ሁለቱም ምሳሌያዊ ራእይን፣ የመላእክት ተርጓሚን፣ መቅደሱንና በአሕዛብ ላይ የሚነገር ፍርድን ይዘዋል። ዕንባቆም የከለዳውያንን ኃይል "የእግዚአብሔር በትር" ብሎ ጠርቶ ጻድቁ በእምነቱ እንደሚኖር (ዕን. 2፡4) ተስፋ ሲሰጥ፣ ምድር የእግዚአብሔር ክብር እውቀት እንደምትሞላ ይናገራል (ዕን. 2፡14)፤ ይህ ከዳንኤል 2፡35 ጋር ይመሳሰላል። ዘካርያስ የአራት ቀንዶችንና የመልአክ ተርጓሚ ራእዮችን ያሳያል (ዘካ. 1–6)።

ከዚህም በላይ በዳንኤል ውስጥ የዘሌዋውያን 11 እና የዘዳግም 14 የንጽሕና ሕጎች ምንም በቀጥታ ባይጠቀሱም በምዕራፍ 1 የምግብ ውሳኔ ውስጥ ይንጸባረቃሉ፤ የምዕራፍ 9 ጸሎት ደግሞ ሙሉ በሙሉ በቃል ኪዳኑ እርግማንና የተስፋ ቋንቋ (ዘሌ. 26፤ ዘዳ. 28–30) የተሞላ ነው፤ ነህምያ 1፡5–11 እና ዕዝራ 9 ተመሳሳይ የኑዛዜ ጸሎት ሞዴል ይጠቀማሉ።

ዳንኤል እና መዝሙራትና ጥበብ

መዝሙር 2 አሕዛብ ሲያምጹ ጌታ በሰማይ እንደሚስቅ፣ ለቀባው ልጁም አሕዛብን ርስት አድርጎ እንደሚሰጥ ይናገራል፤ ይህ ከዳንኤል 7፡13–14 ጋር የተያያዘ የመንግሥት ተስፋ ነው። መዝሙር 110፡1 "በቀኜ ተቀመጥ" የሚለው ተስፋ ኢየሱስ በሊቀ ካህናቱ ፊት ከዳንኤል 7፡13 ጋር አዋሕዶ የተጠቀመበት ነው (ማር. 14፡62)። መዝሙር 145፡13 "መንግሥትህ የዘላለም መንግሥት ነው" የሚለው በዳንኤል 4፡3, 34 እና 6፡26 ውስጥ በአሕዛብ ንጉሦች አንደበት የተመለሰ ምስክርነት ነው። ደግሞም አስቴር እና ዳንኤል በባዕድ ቤተ መንግሥት ውስጥ የእግዚአብሔርን ስውር እንክብካቤ የሚያሳዩ ሁለት ተዛማጅ የምርኮ ትረካዎች ናቸው።

ዳንኤል እና አዲስ ኪዳን

የመንግሥቱ ስብከት። ኢየሱስ አገልግሎቱን የጀመረው "ጊዜው ተፈጽሟል፥ የእግዚአብሔርም መንግሥት ቀርባለች" (ማር. 1፡15) በማለት ነው። ይህ የዳንኤል 7፡22 ("ቅዱሳን መንግሥቱን የሚወርሱበት ጊዜ ደረሰ") ማሚቶ ነው። ኢየሱስ ራሱን "የሰው ልጅ" ብሎ ጠራ፤ ይህም ከዳንኤል 7 የወጣ ማዕረግ ነው (ማር. 14፡62፤ ማቴ. 24፡30፤ ዮሐ. 5፡27–29)። ዮሐንስ 5፡27 "የሰው ልጅ ስለሆነ ለመፍረድ ሥልጣን ሰጠው" ይላል፤ ይህ ከዳንኤል 7፡22 (ፍርድ) እና 12፡2 (ትንሣኤ) ጋር ይተባበራል።

ታላቁ ተልእኮ። ማቴዎስ 28፡18–20 ከትንሣኤ በኋላ ኢየሱስ ሲናገር "ሥልጣን ሁሉ ተሰጥቶኛል" ይላል፤ "ተሰጥቶኛል" የዳንኤል 7፡14 "ግዛት ተሰጠው" ማሚቶ ነው፤ ከዚያ "አሕዛብን ሁሉ" ደቀ መዛሙርት አድርጉ ማለቱ ደግሞ "ሕዝቦችና ቋንቋዎች ሁሉ" ከሚለው ጋር ይመሳሰላል። ታላቁ ተልእኮ የሰው ልጅ ዙፋን ከተቀበለ በኋላ የሚሰጥ ንጉሣዊ አዋጅ ነው። "እነሆ እኔ ሁልጊዜ ከእናንተ ጋር ነኝ" የሚለው ደግሞ በእሳቱ እቶን ውስጥ የተገኘውን አራተኛ ሰው ያስታውሳል።

ራእይና ዳንኤል። ራእይ የዳንኤል ምስሎችን በሰፊው ይጠቀማል፦ 1፡7, 13–14 (ደመና፣ የሰው ልጅና የሸመገለው)፤ 13፡1–2 (አራቱ አራዊት በአንድ አውሬ)፤ 12፡7 (ሚካኤል)፤ 20፡4 (ዙፋኖችና ፍርድ ለቅዱሳን)፤ 20፡12 (መጻሕፍት ተከፈቱ)። አንድ አስደናቂ ንጽጽር አለ፦ በዳንኤል 12፡4, 9 መጽሐፉ "የታተመ" ነው፤ በራእይ 22፡10 ግን "የዚህን መጽሐፍ የትንቢት ቃል አትዝጋ፤ ጊዜው ቀርቧልና" ይባላል። ምክንያቱ በራእይ 5 ተገልጿል፦ በጉ ጥቅልሉን ለመክፈት ብቁ ሆኗል። ኢየሱስ የዳንኤልን ማኅተም ሰበረ፤ ትንቢቱ በእርሱ ብርሃን ይነበባል። ዕብራውያን 11፡33–34 ደግሞ የዳንኤልንና የጓደኞቹን እምነት ("የአንበሶችን አፍ ዘጉ፣ የእሳትን ኃይል አጠፉ") በእምነት ጀግኖች ዝርዝር ያከብራል። ገብርኤል ደግሞ በዳንኤል 9 ወደ ዳንኤል የመጣው መልአክ በሉቃስ 1 ለዘካርያስና ለማርያም የመሲሑን መምጣት ሲያበስር ይታያል፤ ጊዜው በቤተ መቅደስ የዕጣን ሰዓት ነው።

ዳንኤልን እንደ ክርስቲያን ማንበብ

ዳንኤልን በክርስቶስ ብርሃን ስናነብ ከሁለት ስህተቶችን እንርቃለን። አንዱ መጽሐፉን ለአሮጌው የአይሁድ ታሪክ ብቻ ገድቦ ለዛሬ ምንም እንደማይናገር ማድረግ ነው። ሌላው ለዘመናችን ርዕዮተ ዓለሞች የፖለቲካ ካርታ ወይም የቀን መቁጠሪያ አድርጎ መመልከት ነው። ትክክለኛው ንባብ መጽሐፉ መጀመሪያ ለምርኮ ሕዝብ ተስፋና ጽናት እንደሰጠ፣ በመጨረሻም በክርስቶስ እንደተፈጸመና እንደሚፈጸም፣ እኛም በዚያ ተስፋ ውስጥ እንደምንኖር ያያል። ቤተ ክርስቲያን "በምድር እንግዳና መጻተኛ" (1ኛ ጴጥ. 2፡11) ስለሆነች ከዳንኤል ጋር ትመሳሰላለች፦ በባቢሎን ውስጥ ትኖራለች፤ ለሰማይ መንግሥት ትኖራለች።

ነገረ እግዚአብሔር፦ የልዑል አምላክ ሉዓላዊነት

የዳንኤል መጽሐፍ ስለ እግዚአብሔር ያለው ማዕከላዊ ትምህርት ሉዓላዊነቱ ነው፤ ይህ ሉዓላዊነት በመጽሐፉ በተለያዩ ስሞች ይገለጻል። "የሰማይ አምላክ" (2፡18–19, 37, 44) ከሰማይ የሚገዛውን፤ "ልዑል" (አረማይክ፦ ኢላያ፤ 3፡26፤ 4፡2, 17, 24–25, 32, 34፤ 5፡18, 21፤ 7፡18, 22, 25, 27) በሁሉ ላይ ከፍ ያለውን፤ "ሕያው አምላክ" (6፡20, 26) ከሞቱት ጣዖታት በተቃራኒ የሚኖረውን፤ "የአማልክት አምላክና የነገሥታት ጌታ" (2፡47) የነገሥታት ጌታ የሆነውን፤ "በዘመናት የሸመገለው" (7፡9, 13, 22) ዘላለማዊውን ያውጃሉ። እነዚህ ስሞች በአንድ ላይ እግዚአብሔር የሚያድን ብቻ ሳይሆን የሚገዛ መሆኑን ይናገራሉ።

ሉዓላዊነቱ በሦስት መንገድ ይገለጣል። በታሪክ ላይ፦ ጌታ ነገሥታትን ያነግሣል፣ ያወርዳል፤ ናቡከደነፆር መንግሥት ተሰጠው (2፡37፤ 5፡18)፣ ተነጠቀም (4፡31–32)፣ ተመለሰለትም (4፡36)። በግለሰብ ላይ፦ ጥበብና ሞገስ ራሳቸው ስጦታዎች ናቸው (1፡9, 17)፤ የሰው እስትንፋስ በጌታ እጅ ነው (5፡23)። በመከራ ላይ፦ ምርኮው ራሱ የጌታ ሥራ ነው (1፡2)፤ የእሳቱ እቶንና የአንበሶች ጉድጓድ በጌታ እጅ ነው (3፡17፤ 6፡22)። ይሁን እንጂ ይህ ሉዓላዊነት የሰውን ኃላፊነት አያጠፋም፦ ናቡከደነፆር ንስሐ እንዲገባ ተጠራ (4፡27)፤ ብልጣሶር "ይህን ሁሉ እያወቅህ" ተከሰሰ (5፡22)፤ ትዕቢተኛው ቀንድ "በራሱ ኃይል ሳይሆን" ይበረታል (8፡24)፤ ኃይሉ ተሰጥቶት ነው፤ ኃላፊነቱ ግን የራሱ ነው። እግዚአብሔር ክፋትን አይፈጥርም፤ ይፈቅዳል፤ ይገድባል፤ ወደ መልካም ውጤትም ይመራል (ዘፍ. 50፡20)። ሌሎች የእግዚአብሔር ባሕርያትም በዳንኤል ጎልተው ይታያሉ፦ ቅድስና (5፡23)፣ ጽድቅ (9፡7, 14)፣ ታማኝ ምሕረት (9፡4, 9, 18)፣ እና ቀዳሚ እውቀት (10፡21፤ 11፡1–45)።

ይህ ትምህርት ለመከራ ለሚያልፍ ሕዝብ ጠንካራ መጽናኛ ነው፦ ዙፋኑ ላይ ያለው ጌታ ስለሆነ ታሪክ ትርጉም አልባ ዑደት አይደለም፤ ዛሬ ለሚሰቃዩ አማኞች "መከራዬ ከጌታ እጅ ውጪ አይደለም" የሚለው እምነት ትልቅ ኃይል ነው፤ ደግሞም ኃላፊነታችንን ያስታውሰናል፦ በትዕቢት አንኑር፣ ለድሆች ምሕረት እናድርግ (4፡27)።

ነገረ ክርስቶስ፦ የሚሰቃየውና ከፍ የሚለው መሲሕ

የዳንኤል መጽሐፍ ስለ ክርስቶስ የሚሰጠው ምስክርነት በብዙ መስመሮች ይመጣል። ድንጋዩ (2፡34–35, 44–45)፦ እጅ ሳይነካው የተፈነቀለው ድንጋይ የክርስቶስን መንግሥት አጀማመርና ድል ያሳያል (ማቴ. 21፡42–44)። በእሳቱ ውስጥ ያለው አራተኛ ሰው (3፡25)፦ በመከራችን የሚገኘው መለኮታዊ ተገኝነት፤ ብዙዎች የክርስቶስ ቅድመ ሥጋዌ መገለጥ አድርገው ያዩታል፤ ሌሎች ደግሞ መልአክ ብለው ይተረጉማሉ። የሰው ልጅ (7፡13–14)፦ ከሰማይ ደመና ጋር መጥቶ ዘላለማዊ ግዛት የሚቀበል፤ ሕዝቦች ሁሉ የሚያመልኩት (ፔላህ)። "አለቃው መሲሕ" (9፡25–26)፦ የሚቆረጥና ለሕዝቡ የሚያስተሰርይ፤ ሰባው ሱባዔ ስድስት ግቦችን ይዘረዝራል፤ ከእነዚህም አንዱ "በደልን ማስተሰረይ" (9፡24) ነው። "የአለቆች አለቃ" (8፡25)፦ ትዕቢተኛው ንጉሥ የሚነሣበት ከፍተኛ ጌታ።

የእነዚህ ምስሎች ጥምረት የክርስቶስን መከራና ክብር በአንድነት ያሳያል፦ መሲሑ ይቆረጣል (9፡26)፤ የሰው ልጅ ይነግሣል (7፡14)። ይህ ትንቢት በኋላ በኢየሱስ ታሪክ ተፈጸመ (ሉቃ. 24፡26፤ 1ኛ ጴጥ. 1፡11፤ ፊልጵ. 2፡6–11)፦ በመስቀል ሞት የተዋረደ፣ በትንሣኤና በዕርገት ከፍ ያለ። "የሰው ልጅ" የሚመልኩት መለኮታዊ ተቀባይ መሆኑም የክርስቶስን አምላክነት ያመለክታል፤ የሦስቱ ወጣቶች ለጣዖት ባይሰግዱም፣ አሕዛብ ሁሉ የሰው ልጅን እንደሚያመልኩ ጽሑፉ ይናገራል፤ ይህም ለክርስቶስ የሚቀርብ አምልኮ የአንዱ እውነተኛ አምላክ አምልኮ ፍጻሜ እንደሆነ ያሳያል።

መንፈሳዊ ውጊያ

ዳንኤል በብሉይ ኪዳን እጅግ የዳበረ የመላእክት ትምህርት ይይዛል። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ለመጀመሪያ ጊዜ ስማቸው የተጠቀሰ መላእክት ገብርኤል (8፡16፤ 9፡21) እና ሚካኤል (10፡13, 21፤ 12፡1) ናቸው፤ ገብርኤል መልእክተኛና ተርጓሚ ነው፤ ሚካኤል የቃል ኪዳኑ ሕዝብ ጠባቂ "ታላቅ አለቃ" ነው። "ጠባቂዎች" (4፡13, 17, 23) የእግዚአብሔርን ውሳኔ የሚያስፈጽሙ ሰማያዊ ፍጥረታት ናቸው። መላእክት የአንበሶችን አፍ ዘግተዋል (6፡22)፤ በእቶኑ ውስጥም ታድገዋል (3፡28)።

ምዕራፍ 10 ደግሞ ከምድራዊ ታሪክ በስተጀርባ መንፈሳዊ ግጭት እንዳለ ያሳያል። ይህ ትምህርት ሁለት ስህተቶችን ይርቃል። አንደኛው መንፈሳዊውን ዓለም መካድ ነው። ሁለተኛው በአጋንንት ላይ ከመጠን በላይ ማተኮርና "ግዛታዊ መናፍስት" ላይ በግምት ላይ የተመሠረተ ትምህርት መገንባት ነው። ጽሑፉ የሚያተኩረው በዳንኤል ጸሎትና ጾም ላይ እንዲሁም በጌታ ሠራዊት ድጋፍ ላይ ነው። አማኞች መላእክትን አያመልኩም (ቆላ. 2፡18፤ ራእ. 22፡8–9)፤ ትግላችንም በጸሎት፣ በቃሉና በታማኝነት ነው (ኤፌ. 6፡10–20)፤ ድሉም የክርስቶስ ነው (ቆላ. 2፡15፤ ራእ. 12፡11)።

ነገረ ኃጢአትና የፀረ-ክርስቶስ አስተምህሮ

የዳንኤል የኃጢአት ሥዕል በቅደም ተከተል ይዋቀራል፦ ጣዖት አምልኮ (ምዕ. 3፤ ሰው የሠራውን ማምለክ)፣ ትዕቢት (ምዕ. 4፤ "እኔ ሠራሁ")፣ መቅደስን መድፈር (ምዕ. 5፤ ቅዱሱን ለተራ ማዋል)፣ ተቃውሞና ስደት (ምዕ. 6)፣ ራስን አምላክ ማድረግ (7፡8, 25፤ 8፡11፤ 11፡36–37)። የሰው ልጅ ፈጣሪውን ሲክድ ሰውነቱን አጥቶ ወደ አውሬነት ይወርዳል (4፡16፤ 5፡21፤ 7፡4)። የኃጢአት ዋና ምንነት ግን የእግዚአብሔርን ክብር መስረቅ ነው (4፡30፤ 5፡23)። ምዕራፍ 9 ጎን ለጎን የጋራ ኃጢአት ትምህርትን ይይዛል፦ ሕዝቡ ሁሉ የቃል ኪዳኑን ቃል ሲንቁ ("ትእዛዝህን አልሰማንም"፤ 9፡10–11) በእግዚአብሔር ፊት በደሉ ይቆጠራል፤ መፍትሔውም ንስሐና የእግዚአብሔር ምሕረት ነው (9፡9, 18)።

"ታናሹ ቀንድ" (7፡8, 24–25)፣ "ደፋር ፊት ያለው ንጉሥ" (8፡23–25)፣ "የተናቀ ሰው" (11፡21) እና "እንደ ፈቃዱ የሚያደርገው ንጉሥ" (11፡36) የእነዚህ ኃጢአቶች ጫፍ ናቸው፤ አንቲዮከስ ኤፒፋነስ የመጀመሪያ ታሪካዊ ምሳሌ ሲሆን፣ አዲስ ኪዳን ወደ መጨረሻው "የዓመፅ ሰው" (2ኛ ተሰ. 2፡3–12) እና "ፀረ-ክርስቶስ" (1ኛ ዮሐ. 2፡18፤ ራእ. 13) ያሰፋዋል። ዮሐንስ "ብዙ ፀረ-ክርስቶሶች" አሁንም እንዳሉ ያስታውሰናል፤ ስለዚህ ይህን ትምህርት ለስሜታዊ ግምትና ለስም ማጥፋት መጠቀም አይገባም፤ ይልቁንም ማንኛውም የሰው ሥልጣን፣ መንግሥትም ይሁን ሃይማኖታዊ ተቋም፣ የእግዚአብሔርን አምልኮ ሲነጥቅ ይህ መንፈስ ተገኝቷል ብለን በንቃት እንድንኖር ያደርገናል።

ነገረ ፍጻሜ፦ የመንግሥቱ ምጽዓት

የዳንኤል ነገረ ፍጻሜ በአምስት መሠረታዊ እውነቶች ላይ ይቆማል። ታሪክ ግብ አለው፦ ትርጉም የሌለው ዑደት አይደለም፤ እግዚአብሔር የወሰነው ፍጻሜ አለ (2፡44–45፤ 7፡26–27)። መንግሥቱ ሁለት እርከን አለው፦ በክርስቶስ የመጀመሪያ መምጣት "የተጀመረ" (ማር. 1፡15፤ ማቴ. 12፡28)፣ በዳግም ምጽዓቱ "የሚፈጸም" (ራእ. 11፡15)። መከራ ከክብር በፊት ይመጣል፦ ቅዱሳን ይሰቃያሉ (7፡21, 25፤ 11፡33–35፤ 12፡1) ከዚያም ይወርሳሉ። የአካል ትንሣኤና የመጨረሻ ፍርድ፦ (12፡2–3፤ ዮሐ. 5፡28–29)። ፭. ጊዜያዊ ዕረፍት ለታማኞች፦ "ታርፋለህ፥ ትነሣለህም" (12፡13)።

ወንጌላውያን በዝርዝር ይለያያሉ፤ ለምሳሌ በሺህ ዓመት አገዛዝ፣ በ70ኛው ሱባዔ፣ በታላቁ መከራ ጊዜና በቤተ ክርስቲያን ሚና ላይ (የቃል ኪዳን/አሚሌኒያል፣ ታሪካዊ ቅድመ ሺህ ዓመት፣ ዲስፔንሴሽናል ቅድመ ሺህ ዓመት፣ ድህረ ሺህ ዓመት አቋሞች አሉ)። በዋናው ግን ሁሉም ይስማማሉ፦ ክርስቶስ በአካል ይመለሳል፣ ሙታን ይነሣሉ፣ ፍርድ ይሆናል፣ የእግዚአብሔር መንግሥት ይፈጸማል። በዝርዝር የተለየ አቋም ካላቸው ወገኖች ጋር በትሕትናና በፍቅር መነጋገር ይገባል። ትምህርቱ በተግባር የሚያመጣው ለውጥ ግልጽ ነው፦ ተስፋ ያለን ሰዎች እንደሆንን በጽናት፣ በቅድስናና በምስክርነት እንኖራለን።

ለምን የትርጓሜ ታሪክ እናጠናለን?

የዳንኤልን መጽሐፍ ብቻችንን አናነብም፤ ከእኛ በፊት ከነበሩ የእግዚአብሔር ሕዝብ ትውልዶች ጋር ነው የምናነበው (ዕብ. 12፡1)። የትርጓሜ ታሪክ ሦስት ነገሮችን ያስተምረናል። አንደኛ፣ ትሕትና፦ ታላላቅ ሊቃውንት በዝርዝር ተስማምተው አያውቁም፤ ስለዚህ የራሳችንን አቋም እንደ የመጨረሻ ቃል ማስቀመጥ የለብንም። ሁለተኛ፣ ጥንቃቄ፦ በእያንዳንዱ ዘመን ብዙዎች የዳንኤልን ትንቢት ከዘመናቸው ዜና ጋር በፍጥነት አያይዘው ስህተት ሠርተዋል። ሦስተኛ፣ መጽናኛ፦ የመጽሐፉ ዋና መልእክት ማለትም ጌታ ይነግሣል፣ ታማኞችም ይጸናሉ የሚለው በሁሉም ዘመን ተሰምቷል።

የሁለተኛው ቤተ መቅደስ ዘመን

የመጀመሪያው የዳንኤል "አንባቢ" ማኅበረሰብ በሁለተኛው ቤተ መቅደስ ዘመን የነበረው የአይሁድ ሕዝብ ነው። በአንቲዮከስ ስደት ወቅት የመቃብያን ካህን ማታትያስ በሞት አልጋው ላይ ለልጆቹ ሐናንያ፣ አዛርያስና ሚሳኤል በእምነታቸው ከእሳት እንደዳኑ፣ ዳንኤልም በንጹሕነቱ ከአንበሶች አፍ እንደተረፈ ሲያስታውሳቸው ተመዝግቧል (1ኛ መቃብያን 2፡59–60)፤ ትረካው መከራ ውስጥ ያለ ሕዝብ ምሳሌ ሆኖ ያገለግል ነበር ማለት ነው። ቁምራን በዳንኤል ላይ የተመሠረቱ ጽሑፎችን ጠብቆ ስምንት የዳንኤል ቅጂዎችንም ይዟል። በ1ኛ ሄኖክ "የምሳሌዎች መጽሐፍ" (የተጻፈበት ዘመን አከራካሪ ነው) የ"ሰው ልጅ" ምስል ወደ ልዩ መሲሐዊ ደረጃ ያድጋል፤ (ይህ መጽሐፍ በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ቀኖና ውስጥ የተቀበለ ነው፤ ስለዚህ ለኢትዮጵያዊ አንባቢ የተለየ ትርጉም አለው)። 4ኛ ዕዝራ 12 አራተኛውን መንግሥት ሮም አድርጎ ይተረጉማል፤ ታሪክ ጸሐፊው ጆሴፈስ ደግሞ ዳንኤልን ከታላላቅ ነቢያት አንዱ አድርጎ ያከብራል።

የአበው ዘመን

የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን አበው ዳንኤልን እንደ ትክክለኛ መለኮታዊ ትንቢት ተቀብለዋል። ኢራኒየስ (2ኛው ክፍለ ዘመን) አራተኛውን አውሬ ሮም አድርጎ ከፀረ-ክርስቶስ ጋር አያይዞታል። ሂፖሊተስ ከ204 ዓ.ም. ገደማ የጻፈው ማብራሪያ በሕይወት ከቀሩት የመጀመሪያ የክርስትና መጽሐፍ ቅዱስ ማብራሪያዎች አንዱ ነው፤ ኦሪጀን የግሪኩን ቴዎዶሽን ትርጉም ከዕብራይስጡ ጋር በማነጻጸር የጽሑፍ ልዩነቶችን አስተውሏል፤ ዩሴቢየስ የሰባው ሱባዔ በክርስቶስ እንደተፈጸመ ተከራክሯል። በ3ኛው ክፍለ ዘመን ፖርፊሪ የተባለ ፈላስፋ ትንቢቱ ከክስተቱ በኋላ በ2ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. የተጻፈ ነው በማለት ተከራከረ፤ ጀሮም በ407 ዓ.ም. አካባቢ በጻፈው ማብራሪያ ይህንን ተቃወመ። አስደሳቹ ዝርዝር ግን ጀሮም አንቲዮከስ በዳንኤል ትንቢቶች ውስጥ እንዳለ አልካደም፤ አንቲዮከስ የፀረ-ክርስቶስ "ምሳሌ" እንደሆነ አስተምሯል። ይህ በአንቲዮከስና በፀረ-ክርስቶስ መካከል ያለውን "ተደራራቢ ፍጻሜ" አንባቢ ከጥንት ጀምሮ ያውቀው እንደነበር ያሳያል። የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያንም ዳንኤልን እንደ ታላቅ ነቢይ ስታከብር፣ በአንድምታ ትርጓሜ ትውፊቷ ጽሑፉን ለትውልዶች ስታስተምር ኖራለች።

የመካከለኛው ዘመንና የተሐድሶ ዘመን

በመካከለኛው ዘመን አራቱ መንግሥታት ሥርዓት ጠንካራ ተጽዕኖ ነበረው፤ አራተኛው መንግሥት (ሮም) እስከ መጨረሻው ዘመን ይቀጥላል በሚለው ትምህርት በአውሮፓ "ቅዱስ የሮማ ግዛት" እንደ ቀጣይነት ይታይ ነበር። ዮአኪም ዘፍሎሬ የመሰሉ ትርጓሜ ሰጪዎች የትንቢት ቀናትን እንደ ዓመታት ቆጥረው የታሪክ ዘመናትን ለመለየት ሞክረዋል። በ16ኛው ክፍለ ዘመን የተሐድሶ አባቶች (ሉተር፣ ካልቪንና ሌሎች) ዳንኤልን ከወቅቱ የቤተ ክርስቲያን ትግል ጋር አያይዘው "ታናሹን ቀንድ" ከጳጳስ ሥርዓት ጋር ለይተዋል። ይህ "ታሪካዊ ንባብ" ለፕሮቴስታንት ትንቢታዊ ትርጓሜ ለዘመናት ገዥ ነበር፤ አብዛኛዎቹ ዘመናዊ ወንጌላውያን ግን የጽሑፉን የመጀመሪያ ታሪካዊ አውድ ስለሚዘነጋ አይቀበሉትም። ከዚህ ዘመን ትምህርት አንዱ፦ የ19ኛው ክፍለ ዘመን ዊሊያም ሚለር የ2,300 "ቀናት"ን እንደ ዓመታት ቆጥሮ የክርስቶስን ምጽዓት ለ1844 ሲተነብይ ከከሸፈ በኋላ ብዙዎች ተስፋ ቆረጡ፤ ይህም ኢየሱስ "ስለዚያች ቀንና ሰዓት ከአብ በቀር ማንም አያውቅም" (ማቴ. 24፡36) ያለውን ያስታውሰናል።

ዘመናዊው ዘመን

በ19ኛው ክፍለ ዘመን ጆን ኔልሰን ዳርቢ፣ ኋላም ስኮፊልድ ማጣቀሻ መጽሐፍ ቅዱስ (1909)፣ ዲስፔንሴሽናል ንባብ አስፋፍተው በ70ኛው ሱባዔ ላይ "የጊዜ ክፍተት" እና ወደፊት የሚመጣ ፀረ-ክርስቶስ ትምህርትን አሰራጩ፤ ዋልቩርድ በ20ኛው ክፍለ ዘመን ይህን በጥልቀት አብራራ። ኤድዋርድ ያንግ የቃል ኪዳን አሚሌኒያል ንባብን አጽንቷል፤ ጆይስ ባልድዊን፣ ስቴፈን ሚለርና ሌሎች የወንጌላውያን ማብራሪያዎች ጠንካራ ምሁራዊ አስተዋጽኦ አድርገዋል። በሂሳዊ ወገን ደግሞ ኤስ.አር. ድራይቨር፣ ኤች.ኤች. ሮውሊ እና ጆን ጄ. ኮሊንስ መጽሐፉ በ165 ዓ.ዓ. አካባቢ የተጻፈ ነው የሚለውን አቋም ደግፈዋል። ሮውሊ "ሜዳዊው ዳርዮስ" ታሪካዊ ሰው አይደለም ሲል ተከራከረ፤ በኋላ የታዩ የኩኒፎርም ግኝቶች (የናቦኒደስ ዜና መዋዕል፣ የቂሮስ ሲሊንደር) በዚህ ውይይት ላይ ብርሃን ጨምረዋል። የቁምራን ግኝት (1947) ደግሞ ጽሑፉ ከጥንት ጀምሮ በስፋት እንደተጠበቀ አሳይቷል። ሁለቱም ወገኖች አሁንም በጽሑፉ ዕድሜና በትንቢቱ ፍጻሜ ጉዳይ ይነጋገራሉ።

ከታሪክ የምንማራቸው ትምህርቶች

የትርጓሜ ታሪኩ አራት ቀላል ትምህርቶች ይሰጠናል። በዝርዝር ላይ ጥብቅ ትዕቢት አይኑረን፤ ብዙ ትንቢታዊ ቀኖች ከሸፍተዋል። በዋናው ላይ እንጽና፦ ጌታ ይገዛል፣ ክርስቶስ ይመለሳል፣ ትንሣኤ አለ። ከሌሎች የወንጌላውያን ትውፊቶች ጋር በፍቅርና በአክብሮት እንነጋገር። ወደ ክርስቶስ እንመለስ፤ ኢየሱስ "ጊዜውን ወይም ወቅቱን ማወቅ ለእናንተ አይደለም" ብሎ ስለ ትንቢታዊ ቀኖች መጠየቅን ትቶ ወደ ምስክርነት እንድንዞር ጠራን (ሐዋ. 1፡7–8)።

አጠቃላይ የጊዜ ሰሌዳ

የዳንኤል መጽሐፍ ዋና ቃል

ይህ አዋጅ በምዕራፍ 4 ብቻ ሦስት ጊዜ ተደጋግሟል (4፡17, 25, 32)፤ በዕብራይስጥና በአረማይክ ሥነ ጽሑፍ ውስጥ መደጋገም አጽንዖትንና እርግጠኝነትን ያሳያል። የእስራኤል ዕጣ ፈንታ በተከታታይ የአሕዛብ ግዛቶች ሥር የጨለመ ቢመስልም፣ እግዚአብሔር አሁንም የታሪክ ንጉሥና ፈራጅ ነው። ይህ መንግሥት በሰው ልጅ በኢየሱስ ክርስቶስ የመጀመሪያ መምጣት ተጀምሯል፤ በክብር ዳግም ሲመጣ ሙሉ ይሆናል። ይህ ዛሬም በተለያየ መከራ ውስጥ ላለችው ቤተ ክርስቲያን የመጨረሻው የተስፋ መልእክት ነው።

አራቱ አራዊት በአንድ አውሬ ውስጥ

ዮሐንስ በራእይ 13 የሚገልጸው አውሬ የዳንኤል 7 አራቱን አራዊት (አንበሳ፣ ድብ፣ ነብር፣ ያልተሰየመው አራተኛ) ባሕርያት በአንድ አካል ውስጥ ያዋህዳል፤ አሥር ቀንዶቹም ከዳንኤል 7፡7, 24 ጋር ይመሳሰላሉ። ይህ ዝምድና በአጋጣሚ አይደለም፤ ዮሐንስ ሆን ብሎ የታሪክን ተከታታይ የክፉ ኃይል መገለጫዎች ወደ አንድ የመጨረሻ፣ ሁሉን አጠቃላይ ተቃዋሚ ኃይል ይሰበስባል። የዳንኤል ራእይ ተከታታይ መንግሥታትን ያሳየ ነበር፤ የዮሐንስ ራእይ ደግሞ የእነዚያ ሁሉ መንግሥታት መንፈስ በአንድ የመጨረሻ ትዕይንት ውስጥ ተጠቃሎ የሚታይበትን ጊዜ ያሳያል። ይህ ንባብ የአንቲዮከስን ታሪካዊ ፍጻሜ ከዳንኤል ውጪ አያደርገውም፤ ይልቁንም ታሪካዊው ፍጻሜ የመጨረሻውን ትልቅ ንድፍ አስቀድሞ የሚያሳይ ምሳሌ (ታይፕ) መሆኑን ያጠናክራል።

ሚካኤልና የመላእክት ጦርነት

በዳንኤል 10 እና 12፡1 ላይ የቃል ኪዳኑ ሕዝብ ጠባቂ ተብሎ የተገለጸው ሚካኤል፣ በራእይ 12 ደግሞ ዘንዶውን (ሰይጣንን) በሚዋጋው ሰማያዊ ሰልፍ ውስጥ ቀዳሚ ተዋናይ ሆኖ ይታያል። ይህ ግንኙነት የዳንኤል 10፡13, 20 ላይ የተጠቀሰውን "ከምድራዊ ግዛት በስተጀርባ ያለ መንፈሳዊ ኃይል" ጭብጥ ያሰፋዋል፤ የታሪክ ግርግር ብቻ ሳይሆን ከበስተጀርባው ያለ የማይታይ ውጊያም እንዳለ ያረጋግጣል። ይሁን እንጂ ሁለቱም ጽሑፎች ትኩረታቸውን የሚያደርጉት በዝርዝር የአጋንንት ተዋረድ ላይ ሳይሆን በክርስቶስ ድል (ራእይ 12፡11 "በበጉ ደም ድል ነሡት") እና በእግዚአብሔር ሕዝብ ጽናት ላይ ነው።

የተከፈቱ መጻሕፍትና ያልተዘጋው ትንቢት

ይህ ንጽጽር በሁለቱ መጻሕፍት መካከል ካሉት እጅግ ማራኪ ትይዩዎች አንዱ ነው። ዳንኤል የታዘዘው መጽሐፉን "እስከ ፍጻሜ ዘመን" እንዲያትም ነው፤ ራእይ ግን ትንቢቱ "እንዳይታተም" ይታዘዛል፤ ምክንያቱ ደግሞ "ጊዜው ቀርቧልና" ነው። ራእይ 5 ይህን ልዩነት ይፈታዋል፦ ማንም ጥቅልሉን ለመክፈት ብቁ ሆኖ አልተገኘም፤ ነገር ግን "እንደ ታረደ የሚመስለው በግ" ብቁ ሆኖ ተገኘ። ኢየሱስ በመስቀል ሞቱና በትንሣኤው የዳንኤልን ማኅተም ሰበረ፤ ስለዚህ ትንቢቱ ዛሬ በክርስቶስ ብርሃን ለቤተ ክርስቲያን ክፍት ሆኖ ይነበባል። ይህ ግንኙነት ዳንኤልን ከመጨረሻው ራእይ ነጥሎ የማንበብ ስህተትን ያርማል፤ ሁለቱ መጻሕፍት አንድ ታሪክ ናቸው፤ አንዱ የጀመረውን ሌላው ይፈጽማል።

ተመሳሳይነትና ልዩነት፦ ጥንቃቄ የተሞላበት ንባብ

ራእይ የዳንኤልን ምስሎች ይወስዳል፤ ነገር ግን ሁልጊዜ በተመሳሳይ መንገድ አይደግማቸውም። ለምሳሌ ዳንኤል 9 ላይ ያለው "ሰባ ሱባዔ" ትክክለኛ ቁጥር ሲሆን፣ ራእይ ላይ ያሉት ቁጥሮች (ለምሳሌ "1,260 ቀናት"፣ "42 ወር") ከዚያው የጊዜ ማዕቀፍ ጋር የተያያዙ ቢሆኑም ትርጓሜያቸው በወንጌላውያን መካከል ይለያያል። ስለዚህ የዳንኤልና የራእይ ትይዩነት ጠቃሚ ትርጓሜያዊ መሣሪያ ቢሆንም፣ ሁለቱን መጻሕፍት እንደ አንድ ወጥ የቁጥር ሰንጠረዥ አድርጎ በሜካኒካዊ መንገድ ማዛመድ አደገኛ ነው። የተሻለው አካሄድ የጋራ ጭብጦችን (የእግዚአብሔር ሉዓላዊነት፣ የክፉ ኃይል ጊዜያዊነት፣ የቅዱሳን ጽናትና የመጨረሻ ድል) መከተልና በዝርዝር ጉዳዮች ላይ ትሕትናን መጠበቅ ነው።

አምስት ጭብጣዊ ስብስቦች

ከላይ ያሉት ጥቅሶች በአምስት ዋና ዋና ጭብጣዊ ስብስቦች ሊደራጁ ይችላሉ፤ ይህም ለስብከት ወይም ለጥናት ተከታታይ ትምህርት ለማዘጋጀት ይረዳል። ፩. የእግዚአብሔር ሉዓላዊነት፦ 2፡20–22፤ 4፡17, 25, 34–35፤ 5፡22–23፤ 6፡26–27። ፪. የግል ታማኝነትና ጽናት፦ 1፡8, 17፤ 3፡16–18, 25፤ 6፡10። ፫. የመንግሥት ተስፋ፦ 2፡34–35, 44–45፤ 7፡13–14, 18, 22, 27። ፬. የፍርድና የመንጻት ትንቢት፦ 5፡26–28፤ 7፡25–27፤ 8፡9–14, 17፤ 11፡31, 36። ፭. ጸሎት፣ ትንሣኤና የግል ተስፋ፦ 9፡3–19, 24–27፤ 10፡12–14፤ 12፡1–3, 8–13።

የመጽሐፉ ማዕከላዊ ጥቅስ

ይህ ጥቅስ ከመላው መጽሐፍ አንድ ብቸኛ ጥቅስ ተመርጦ ቢሆን፣ ለዳንኤል የተሻለ ማጠቃለያ ሊሆን ይችላል የሚል የብዙ ተርጓሚዎች ስምምነት አለ። ናቡከደነፆር በተደጋጋሚ ያውጀዋል (4፡17, 25, 32)፤ ብልጣሶር ውድቀት ያረጋግጠዋል (5)፤ ዳርዮስ ይመሰክረዋል (6፡26–27)፤ የምስሉ ራእይ (2)፣ የአራዊቱ ራእይ (7)፣ የአውራ በጉና ፍየሉ ራእይ (8) ሁሉ ወደዚህ ነጥብ ያመለክታሉ። ጥቅሱን ማስታወስ የመጽሐፉን ዋና ክር ላለመሳት ይረዳል፦ ዝርዝር የትንቢት ጥያቄዎች ምንም ያህል ቢያስደንቁ፣ የዳንኤል ዋነኛ ትምህርት ስለ እግዚአብሔር ማንነት ነው እንጂ ስለ ወደፊቱ የቀን አቆጣጠር ብቻ አይደለም።

ይህን ማጣቀሻ እንዴት መጠቀም እንደሚቻል

ለስብከት የሚያዘጋጅ አገልጋይ ከላይ ካለው ሰንጠረዥ አንድ ረድፍ መርጦ እንደ መነሻ ጥቅስ ሊጠቀም ይችላል፤ ሙሉውን ዐውዳዊ ትንተና ግን ከላይ ባሉት ዘጠኙ ዝርዝር ካርዶች ውስጥ ማግኘት ይችላል (የቅንፉ ምዕራፍ ቁጥር ወደ ትክክለኛው ካርድ ይመራል)። ለግል ጥናት የሚፈልግ ሰው ደግሞ በሳምንት አንድ ጥቅስ እየመረጠ፣ ዐውዱን በሙሉ ካርድ ውስጥ እያነበበ፣ ከመጨረሻ ላይ ባለው "ለማሰላሰልና ለጸሎት" ክፍል ጋር አጣምሮ ሊጠቀምበት ይችላል።

የተለመዱ የትርጓሜ ስህተቶች በዝርዝር

ከላይ ባለው ሰንጠረዥ የተጠቀሱት ስምንት ስህተቶች ብዙውን ጊዜ ከጥሩ ተነሳሽነት ይመነጫሉ — መጽሐፉን በቁም ነገር የመውሰድ ፍላጎት። ነገር ግን ቅንዓት ያለ ጥንቃቄ ብዙ ጊዜ ወደ ሀዘን ይመራል፤ የ19ኛው ክፍለ ዘመኑ ዊሊያም ሚለር ምሳሌ (ካርድ 9 ይመልከቱ) ግልጽ ማስጠንቀቂያ ነው፦ የ2,300 ቀናትን እንደ ዓመታት ቆጥሮ ለ1844 ትክክለኛ ቀን ገምቶ ሲከሽፍ፣ ብዙ ተከታዮቹ በእምነታቸው ላይ ከባድ ጉዳት ደረሰባቸው። ተመሳሳይ ታሪክ በተለያየ መልክ በእያንዳንዱ ትውልድ ተደግሟል፤ ስለዚህ ትሕትና የግድ ነው። ደግሞም ተቃራኒው ስህተትም አለ፦ ዳንኤልን ጨርሶ ምንም ትንቢታዊ ይዘት እንደሌለው አድርጎ ማንበብ፣ ወይም መጽሐፉ ለዛሬ ምንም የሚናገረው ነገር እንደሌለው አድርጎ ወደ ጥንታዊ ታሪክ ብቻ መገደብ። ትክክለኛው መንገድ በእነዚህ ሁለት ጫፎች መካከል ይገኛል፦ የመጽሐፉን ትንቢታዊ ባሕርይ በሙሉ ልብ መቀበል፣ ዝርዝርን ግን በትሕትና መያዝ።

ዳንኤልን ለማንበብ የሚረዱ ሦስት ጥያቄዎች

አንድ ምንባብ ከማብራራታችን በፊት ሦስት ጥያቄዎችን መጠየቅ ጠቃሚ ነው፦ ይህ ምንባብ ለመጀመሪያዎቹ አንባቢዎች (በምርኮ ላለው ወይም በአንቲዮከስ ስደት ላለው ሕዝብ) ምን ማለት ነበር? ይህ ምንባብ በአዲስ ኪዳን ውስጥ በቀጥታ ተጠቅሶ ወይም ተብራርቶ ከሆነ፣ ያ ማብራሪያ ምን ይጨምርልናል? ከእነዚህ ሁለት መልሶች በኋላ የሚቀር ያልተፈታ ዝርዝር ካለ፣ ያን ዝርዝር በትሕትና ክፍት አድርገን መተው እንችላለንን? ይህ ሦስት እርከን ያለው ጥያቄ ከመጠን ያለፈ እርግጠኝነትንም ከመጠን ያለፈ ጥርጣሬንም ያስወግዳል።

ዛሬ በጥላቻና በዓለማዊነት መካከል በታማኝነት መኖር

ዳንኤል የተጻፈው ለሥነ መለኮት ክርክር ብቻ ሳይሆን ለተግባራዊ ኑሮ ነው። ከመጽሐፉ ትምህርት ዛሬ ለቤተ ክርስቲያን የሚከተሉት አሥር ተግባራዊ መርሆች ይወርዳሉ። ያለ መገለል ታማኝነት፦ ዳንኤል በባቢሎን ባህል ውስጥ ኖረ፣ ተማረ፣ አገለገለ፤ ራሱን ግን ከዓለም ጋር አላዋሐደም (ም.1)። ያለ መስማማት ተሳትፎ፦ ጥበብን መማርና ጣዖትን ማምለክ ለየቅል ናቸው። መንግሥትና የእግዚአብሔር ሉዓላዊነት፦ ኃያላን ገዢዎች እንኳ በእግዚአብሔር እጅ ናቸው (ም.2, 4)፤ ይህ ዜግነታችንን አያስቀርም፣ ግን የመጨረሻ ታማኝነታችንን ይገልጻል። በጫና ውስጥ ጸሎት፦ ዳንኤል ጸሎት በተከለከለበት ጊዜ ልማዱን አልቀየረም (ም.6)። በሕዝብ ሕይወት ውስጥ ታማኝነት፦ "ስህተትም ጉድለትም አልተገኘበትም" (6፡4) የሚለው ምስክርነት ለሁሉም የሚያገለግል ምሳሌ ነው።

በስደት ውስጥ ድፍረት፦ ሲድራቅ፣ ሚሳቅና አብደናጎ ውጤቱን ሳያውቁ ጸኑ (ም.3)። በእግዚአብሔር መንግሥት ላይ ተስፋ፦ ምድራዊ ኃይሎች ቢወድቁም የእግዚአብሔር መንግሥት ጸንቶ ይኖራል (ም.2, 7)። በታሪክ ላይ የሉዓላዊነት እርግጠኝነት፦ ታሪክ በዘፈቀደ አይንቀሳቀስም፤ ወደ ፍርድና ወደ ትንሣኤ ይጓዛል (ም.12)። ክርስቶስን በመጠባበቅ ጽናት፦ ዳንኤል ራሱ ያላየውን ፍጻሜ በእምነት ተጠባበቀ (12፡13)። የመጨረሻ ፍርድና ትንሣኤ እርግጠኝነት፦ ፍትሕ በዚህ ዓለም ሙሉ ባይሆንም፣ በመቃብር አያበቃም (12፡2–3)። እነዚህ ዐሥር ነጥቦች ዳንኤልን ወደ ዘመናዊ የፖለቲካ ትንበያ መሣሪያ ከመቀነስ ይልቅ፣ ወደ ዕለታዊ የእምነት፣ የጸሎትና የተስፋ ትምህርት ቤት ይለውጡታል።

ጠቢብ አንባቢ ማንነው?

የዳንኤል መጽሐፍ ራሱ የጠቢብ አንባቢን መገለጫ ይሰጠናል፦ ጠቢብ ማለት ሁሉንም የትንቢት ዝርዝር የፈታ ሰው ማለት አይደለም፤ ይልቁንም በመከራ ውስጥ የሚያስተውል፣ በፈተና ውስጥ የሚጸና፣ እና በክርስቶስ ብርሃን የእግዚአብሔርን ቃል የሚያነብ ሰው ነው። ይህ ጥናት ያለውን ዓላማ በዚህ ብቻ እናጠቃልል፦ ዳንኤልን በጥልቀት ማወቅ ግቡ ራሱ አይደለም፤ ግቡ በዘመናት ሁሉ ላይ የነገሠውን ጌታ በጥልቅ ማወቅና እርሱን ተከትሎ በታማኝነት መኖር ነው።