ክህደት

ቃል ኪዳን፣ ምርጫ እና የቅዱሳን ጽናት

የክህደትን ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ጥያቄ በሚዛናዊነት ለመመርመር ከነገረ-ድነት ማዕቀፍ አኳያ አራት እርስ በርስ የተሳሰሩ ዶክትሪኖችን በሚገባ ማብራራት ያስፈልጋል። እነርሱም፦ የሰው ልጅ ጠቅላላ ብልሹነት፣ ቅድመ-ሁኔታ የሌለው መለኮታዊ ምርጫ ፣ የማይቋቋሙት ውጤታማ ጥሪ እና የቅዱሳን የመጨረሻ ጽናት ናቸው። እነዚህ አስተምህሮዎች በአንድነት ሲገመገሙ፣ የሰውን ልጅ የማዳን ሥራ ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው የፍጻሜ ማኅተም ድረስ የእግዚአብሔር ሉዓላዊ ጸጋ ብቻ መሆኑን ያረጋግጣሉ። ሐዋርያው ጳውሎስ፣ “ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና፤ ይህም የእግዚአብሔር ስጦታ ነው እንጂ ከእናንተ አይደለም፤ ማንም እንዳይመካ ከሥራ አይደለም” (ኤፌ. 2:8-9)፣ እንዲሁም “በእናንተ መልካምን ሥራ የጀመረው እስከ ኢየሱስ ክርስቶስ ቀን ድረስ እንዲፈጽመው ይህን ተረድቼአለሁና” (ፊልጵ. 1:6) በማለት እንዳረጋገጠው፤ እግዚአብሔር የጀመረውን የማዳን ሥራ ወደ ፍጻሜው የማድረስ መለኮታዊ ኃላፊነት የራሱ በመሆኑ፣ በእውነት የዳነ ሰው በመጨረሻው ሊጠፋ አይችልም። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስም “አብ የሚሰጠኝ ሁሉ ወደ እኔ ይመጣል፥ ወደ እኔም የሚመጣውን ከቶ ወደ ውጭ አላወጣም” (ዮሐንስ 6:37) በማለት የሰጠው የማይታጠፍ ተስፋ፣ ለዚህ አስተምህሮ ዐለት የሆነ መሠረት ነው።

ይሁን እንጂ፣ ይህ ሥነ-መለኮታዊ የዋስትና አስተምህሮ፣ ክርስቲያናዊ ግድየለሽነትን ወይም ሥነ-ምግባር አልባነትን ፈጽሞ አያበረታታም። በተቃራኒው፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊው ጽናት በንቁ የእምነት ትግል፣ በኃጢአት ላይ በሚደረግ ጽኑ መንፈሳዊ ውጊያና በጸጋ ውስጥ በሚታይ ተከታታይ የቅድስና ዕድገት ይገለጻል። ሐዋርያው፣ “በፍርሃትና በመንቀጥቀጥ የራሳችሁን መዳን ፈጽሙ፤ ስለ በጎ ፈቃዱ መፈለግንም ማድረግንም በእናንተ የሚሠራ እግዚአብሔር ነውና” (ፊልጵ. 2:12-13) እንዲሁም “ከሁሉ ጋር ሰላምን ተከታተሉ ትቀደሱም ዘንድ ፈልጉ፥ ያለ እርሱ ጌታን ሊያይ የሚችል የለምና” (ዕብ. 12:14) በማለት ሉዓላዊነትንና የሰውን ኃላፊነት ያስተሳስራል። እግዚአብሔር አማኞችን የሚጠብቀው በተዘረጉ መደበኛ የጸጋ መካፈያ መንገዶች አማካይነት ነው፤ ከእነዚህም መካከል ቃሉ፣ ጸሎት፣ ምሥጢራት እና የቅዱሳን ኅብረት ግንባር ቀደሞቹ ናቸው። ስለሆነም፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የሚገኙት ከባድ የማስጠንቀቂያ ቃላት፣ እውነተኛ አማኞችን ራሳቸውን እንዲመረምሩና በእምነት ጸንተው እንዲኖሩ የሚያነቃቁ መለኮታዊ የጥበቃ መሣሪያዎች ናቸው እንጂ፣ የደኅንነታቸውን እርግጠኝነት የሚያናጉ አይደሉም።

የተለያዩ የፕሮቴስታንት ወግ ቅርንጫፎች፣ ስለ ክህደትና ስለ ቅዱሳን ጽናት የተራራቁ ሥነ-መለኮታዊ አቋሞችን ያንጸባርቃሉ። የተሐድሶ (Calvinist) ወግ የቅዱሳን ጽናትን ፍጹም ዋስትና በሉዓላዊው ጸጋ ላይ ሲመሠርት፣ የአርሚኒያን ወግ ደግሞ እውነተኛ አማኝ በራሱ ነጻ ፈቃድ እምነቱን በመተው ከጸጋው ኹኔታ ፈጽሞ ሊወድቅ እንደሚችል ያስተምራል። የሚከተለው ሠንጠረዥ፣ በእነዚህ ሁለት ዋነኛ የፕሮቴስታንት ዶክትሪኖች መካከል ያለውን መሠረታዊ ልዩነት በንጽጽር ያቀርባል፤ ይህም የሥነ-ፍቺ ውይይቱ ለምን እጅግ ውስብስብ እንደሆነና፣ ለምን ጥንቁቅ የመጽሐፍ ቅዱስ ጥናት እንደሚያስፈልገው ያሳያል።

ይህ ጽሑፍ የተሐድሶ ወንጌላዊ አቋምን እንደ ዋነኛ የትንተና ማዕቀፍ ተጠቅሞ ይቀርባል፤ ምክንያቱም ይህ አቋም ለመላው ቅዱሳት መጻሕፍት ትምህርት እጅግ ወጥነት ያለውና የተቀናጀ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መልስ ይሰጣል ብለን ስለምናምን ነው። ይሁን እንጂ፣ ቅንነት የተሞላበት ሥነ-መለኮታዊ ጥናት ሁልጊዜም ተቃራኒ አመለካከቶችን በሐቀኝነት የመመርመርን ምሁራዊ ግዴታ ስለሚጠይቅ፣ አንባቢው ሁለቱንም አቋሞች በቅዱሳት መጻሕፍት ብርሃን ራሱ እንዲመዝንና እንዲመረምር አጥብቀን እናበረታታለን።

የክህደት ጥልቅ እይታ

ክህደት በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በተለያዩ የዕብራይስጥና የግሪክ ቃላት የተገለጸ ሲሆን፣ እያንዳንዱ ቃል ልዩ የትርጓሜ ጥልቀት አለው። በብሉይ ኪዳን፣ "ሹቭ" (ከእግዚአብሔር ዞር ማለት) እና "ማአል" (ቃል ኪዳንን መክዳት) የሚሉት ቃላት፣ ክህደት ቀላል ስህተት ሳይሆን የተቀደሰን ቃል ኪዳናዊ ግንኙነት ማፍረስ መሆኑን ያሳያሉ። በአዲስ ኪዳን ደግሞ "አፖስታሲያ" እና "አፊስቴሚ" የሚሉት የግሪክ ቃላት፣ ሆን ተብሎ ከእምነት አቋም መውጣትን ያመለክታሉ። ከቋንቋ ትንተና ባሻገር ደግሞ እነዚህን ጥቅሶች በሙሉ የቅዱሳት መጻሕፍት ትምህርት አውድ ውስጥ አስቀምጦ የመተርጎም መርህ መኖር አለበት፤ ይህም ግልጽ ያልሆኑ ጥቅሶች በግልጽ በተነገሩ ጥቅሶች ብርሃን እንዲተረጎሙ ያደርጋል።

ለክህደት የሚያደርሱ ምክንያቶች ውስጣዊ ወይም ውጫዊ ሊሆኑ ይችላሉ። ውስጣዊ ችግሮች እንደ እምነት መዳከም፣ ጥርጣሬ፣ የልብ ኩራትና ሥጋዊ ምኞትን መከተል ያሉትን ያጠቃልላል፤ እነዚህን ውስጣዊ ምክንያቶች ወደ ጥልቁ የጠቅላላ ብልሹነት አስተምህሮ ውስጥ መተንተን ያስፈልጋል፤ ማለትም፣ ያልዳነ ልብ በተፈጥሮው ወደ እግዚአብሔር ከመሸሽ ይልቅ ወደ ራስ ወዳድነትና ኃጢአት የማዘንበል ዝንባሌ አለው (ኤርምያስ 17:9)። በሌላ በኩል፣ እንደ ስደት፣ ማኅበራዊ ጫናና አሳሳች የሐሰት ትምህርቶች ያሉ ውጫዊ ምክንያቶችም ብዙዎችን ከእምነት መንገድ ያርቃሉ። በዘመናችን ባሉ አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ ክህደት በተለያዩ መንገዶች ይገለጻል፤ ከእነዚህም መካከል የመጽሐፍ ቅዱስን ፍጹም ሥልጣን መካድ ወይም እንደ ተራ የሞራል መጽሐፍ መቁጠር፣ የክርስቶስን ብቸኛ አዳኝነት በመተው ሁሉን አቀፍነትን ማራመድ፣ እንዲሁም ወንጌልን ለምድራዊ ብልጽግና ብቻ እንደሚጠቅም አድርጎ ማቅረብ ይገኙበታል።

መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረቶች እና ቃል ኪዳናዊ አውድ

በብሉይ ኪዳን ውስጥ የክህደት ጽንሰ-ሀሳብ የእስራኤል ሕዝብ ከእግዚአብሔር ጋር የነበረው የቃል ኪዳን ግንኙነት ማዕከል ነው። ተሐድሶ ነገረ መለኮት ይህንን ግንኙነት እንደ "የጸጋ ቃል ኪዳን" (Covenant of Grace) ተከታታይ መገለጥ አድርጎ ይመለከተዋል፤ ይህም ከአዳም ጋር ከተመሠረተው "የሥራ ቃል ኪዳን" በተቃራኒ፣ በክርስቶስ በኩል የሚገኝ የነጻ ጸጋ ቃል ኪዳን ነው። ክህደት እንዲሁ ከበርካታ ኃጢአቶች አንዱ ተደርጎ አይቆጠርም ነበር፤ ይልቁንም፣ ራሱ የተቀደሰ ቃል ኪዳን እንደ መጣስ ተደርጎ ስለሚታይ፣ በነቢያት ዘንድ እንደ መንፈሳዊ ምንዝር ይገለጽ ነበር።

የብሉይ ኪዳን የክህደት እይታ

የብሉይ ኪዳን የዕብራይስጥ ቋንቋ፣ የክህደትን ውስብስብ ገጽታዎችና የቃል ኪዳን ጥሰት ደረጃዎች ለመግለጽ እጅግ የበለጸገ የቃላት አገባብ አለው። ከእነዚህም መካከል ዋነኞቹ የሚከተሉት ናቸው፦

የቃል ኪዳን አውድ፣ መለኮታዊ ፍርድና የተስፋው ቃል

በብሉይ ኪዳን አውድ፣ ክህደት ምንጊዜም ከባድ መለኮታዊ ፍርድን ያስከትል ነበር። እንደ ኤርምያስ፣ ኢሳይያስና ሕዝቅኤል ያሉ ነቢያት፣ እንደ "የቃል ኪዳን አቃብያነ ሕግ" ሆነው በመቅረብ፣ ሕዝቡ የፈጸመውን የኪዳን ጥሰትና የሚጠብቀውን የፍርድ መዘዝ በግልጽ ያውጁ ነበር። የክህደት መዘዝ የእግዚአብሔር የዘፈቀደ በቀል ሳይሆን፣ ሕዝቡ ራሱ በገዛ ፈቃዱ ከተዘረጋው መለኮታዊ የጥበቃ ጃንጥላ ሥር በመውጣቱ የሚያጭደው ፍትሐዊ ውጤት ነበር። ይሁን እንጂ፣ የብሉይ ኪዳን የነቢያት መልእክት በፍርድ ብቻ አያበቃም። ከፍርዱ ማዶ ወደር የሌለው የእግዚአብሔር የጸጋ፣ የይቅርታና የማዳን ተስፋ ይገኛል፤ ለዚህም የነቢዩ ሆሴዕ መጽሐፍ እጅግ ማራኪ ሥነ-መለኮታዊ ማሳያ ነው። "ከክህደታቸው እፈውሳቸዋለሁ፤ ቍጣዬ ከእነርሱ ተመልሶአልና በገዛ ፈቃዴ እወዳቸዋለሁ" (ሆሴዕ 14:4) የሚለው ቃል፣ ክህደት የመጨረሻው ቃል አለመሆኑንና በንስሐ ለሚመለሱ የኪዳኑ ምሕረት ምንጊዜም ክፍት መሆኑን የሚያበስር ወንጌል ነው። ከተሐድሶ ሥነ-መለኮት አንጻር፣ የሆሴዕ ትረካ "የቀሪውን አስተምህሮ" አበክሮ ያሳያል፦ አብዛኛው ሕዝብ ኪዳኑን ቢያፈርስም፣ እግዚአብሔር በሉዓላዊ ጸጋው ለራሱ ታማኝ ቀሪን ሁልጊዜም ጠብቆ ያኖራል (ሮሜ 11:2-5)።

የክህደት መንሥኤዎች

የብሉይ ኪዳን የክህደት መንሥኤዎች በሁለት ዐበይት ምድቦች ይከፈላሉ። ውስጣዊ ምክንያቶች፦ ከእግዚአብሔር ጋር የነበረው የግልና የኅብረት ግንኙነት መቀዝቀዝ፣ ለመንፈሳዊ እውነታዎች ግድየለሽ መሆን፣ እንዲሁም በልብ ውስጥ ያቆጠቆጠ ኩራትና መታበይ ናቸው። ውጫዊ ምክንያቶች ደግሞ፣ በአካባቢያቸው የነበሩትን ጣዖት አምላኪ አሕዛብ ባህል፣ የሥነ-ምግባር ብልሹነትና አምልኮ የመከተል ( ሃይማኖታዊ ቅልቅል) ፈተናዎች ነበሩ። የንጉሥ ሰሎሞን ከባዕዳን ሴቶች ጋር የገባው ፖለቲካዊ ጋብቻና የእነርሱን ጣዖታት አምልኮ ወደ ቅድስቲቱ እስራኤል ማስገባቱ የዚህ አሳዛኝ ታሪካዊ ማሳያ ነው (1ኛ ነገሥት 11)። የዘመናችን አብያተ ክርስቲያናትም ተመሳሳይ የባህል ተጽዕኖዎች ያጋጥሟቸዋል፤ በዙሪያቸው ካለው የዓለማውያን ፍልስፍና ጋር ለመመሳሰልና ዘመናዊ ተቀባይነትን ለማግኘት በሚደረግ ጥረት፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊውን ጤናማ አስተምህሮ የማላላትና የጸጋውን ወንጌል የመተው አደጋ በፊታቸው ተደቅኖ ይገኛል።

ክህደት በአዲስ ኪዳን

አዲስ ኪዳን ክህደትን ከብሉይ ኪዳን በተለየና ይበልጥ በከበደ መልኩ ይመለከተዋል፤ ምክንያቱም ክህደት አሁን በእግዚአብሔር አንድያ ልጅ በኢየሱስ ክርስቶስ በኩል የተገለጠውን የመጨረሻና ብቸኛ የመዳኛ መንገድ ሆን ብሎ መካድና መተው ነው። የአዲስ ኪዳን ጸሐፊዎች አማኞች ሊወድቁባቸው የሚችሉባቸውን መንገዶችና የዚህን ውድቀት አስከፊ መዘዞች በተለያዩ ቃላትና አውዶች በማብራራት ያስጠነቅቃሉ።

የአዲስ ኪዳን የክህደት መንስኤዎች

የአዲስ ኪዳን የክህደት መንስኤዎች ከግለሰቡ ውስጣዊ ሁኔታና ከውጫዊ ግፊቶች ሊመነጩ ይችላሉ። ከውስጣዊ ምክንያቶች መካከል ዋነኛው የእውነተኛ እምነትና ጥልቅ ሥር ያለው ልብ አለመኖር ነው። በዘሪው ምሳሌ እንደተገለጸው፣ ቃሉን በደስታ ቢቀበሉም በእውነተኛ ንስሐና እምነት ሥር ያልሰደዱ ሰዎች መከራ ሲመጣ ወዲያው ይሰናከላሉ (ማቴዎስ 13:20-21)። ተሐድሶ ትርጓሜ ይህንኑ ምሳሌ በመጠቀም፣ "ድንጋያማ መሬት" የተባሉት ሰዎች ከመጀመሪያውም እውነተኛ ዳግም ልደት እንዳልነበራቸው ያስረግጣል፤ የተገኘው ፍሬ አልባነት ራሱ ውስጣዊ ሕይወት አለመኖሩን የሚያሳይ ምልክት ነው (ማቴዎስ 7:16-20)።

እነዚህ ውስጣዊ ድክመቶች ከውጫዊ ጫናዎች ጋር ሲደመሩ ለክህደት ይዳርጋሉ። እምነት በእሳት እንደሚፈተን፣ ስደትና መከራ ሲመጣ እውነተኛና አስመሳዩ ይለያል፤ ብዙዎችም ጊዜያዊ ደህንነትን መርጠው ክርስቶስን ይክዳሉ። ከዚህም በላይ፣ አዲስ ኪዳን በሙሉ በበግ ለምድ ስለሚመጡ ነጣቂ ተኩላዎች ያስጠነቅቃል፤ እነዚህ የሐሰት መምህራን እውነትን ከስህተት ጋር በመቀላቀል ያልጸኑትን ከእውነት መንገድ ያርቋቸዋል። የአዲስ ኪዳን ማስጠንቀቂያዎች ዛሬም በዘመናዊ አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ ከፍተኛ ፋይዳ አላቸው፤ ክህደት በዘመናችን በተለያዩ መንገዶች ይገለጻል፤ ከእነዚህም መካከል የአስተምህሮ ክህደት አንዱ ነው።

የክህደት ማስጠንቀቂያዎች እና ታሪካዊ እይታ

የክህደት መገለጫዎች በዛሬዋ ቤተ ክርስቲያን

ክህደት በዘመናችን ባሉ አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ በተለያዩ መንገዶች ይገለጻል። ከተሐድሶ ወንጌላዊ አተያይ ሲታይ፣ እነዚህ መገለጫዎች ብዙውን ጊዜ ከመጽሐፍ ቅዱስ ሥልጣን ፣ ከወንጌል ንጽሕና ወይም ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ የሥነ ምግባር ደረጃዎች መዛነፍ ናቸው።

የክህደት መንስኤዎች እና መፍትሄዎች

በማጠቃለያ፣ ከተሐድሶ ወንጌላዊ ነገረ መለኮት አንጻር፣ ክህደት ትልቁ አደጋው ግለሰባዊ ውድቀት ብቻ ሳይሆን፣ ራሱን የቤተክርስቲያንን ትክክለኛ ማንነትና ተልእኮ አደጋ ላይ የሚጥል ክስተት ነው። ስለሆነም፣ ቤተክርስቲያን ራሷን ንቁ በሆነ የቃል ትምህርት፣ በጤናማ ተግሣጽና በእውነተኛ ኅብረት ውስጥ በጥንቃቄ ስትጠብቅ፣ ራሷ የቅዱሳን ጽናት መንገድ ትሆናለች። እያንዳንዱ አማኝ ደግሞ "በጸጋችሁ እንዳትወድቁ ተጠንቀቁ" (2ኛ ጴጥሮስ 3:17) የሚለውን ጥሪ በቁም ነገር በመያዝ፣ በዕለታዊ ታማኝነት ውስጥ ራሱን ለእግዚአብሔር ቃል፣ ለጸሎትና ለቅዱሳን ኅብረት አሳልፎ ሊሰጥ ይገባል።