ቅድስተ ማርያም ማናት?

ማርያምን በትክክል ለማወቅ የመጀመሪያው መንገድ፣ ስለ እርሷ የተነገሩትን ወሬዎች ሁሉ ከመስማት በፊት መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ ስለ እርሷ የሚናገረውን በቅደም ተከተል ማንበብ ነው። ወንጌላት ማርያምን በስድስት ወሳኝ ትእይንቶች ውስጥ ያሳዩናል፦ በናዝሬት ቤቷ በብስራት ጊዜ፣ በይሁዳ ተራራማ ቦታ በኤልሳቤጥ ቤት፣ በቤተ ልሔምና በቤተ መቅደስ፣ በቃና ሠርግ ላይ፣ በጎልጎታ መስቀል ሥር፣ እና በኢየሩሳሌም ሰገነት ላይ። በእያንዳንዱ ትእይንት ውስጥ አንድ የሚደጋገም እውነት አለ፤ ይኸውም ማርያም ትኩረቱን ወደ ራሷ የምትስብ ሳይሆን ሁልጊዜ ወደ እግዚአብሔር፣ ወደ ልጇና ወደ ቃሉ የምታመለክት ሴት መሆኗ ነው። ይህ ክፍል እያንዳንዱን ትእይንት እንደ ትረካ እያነበብን፣ ጥቅሶቹን እየተመለከትን፣ እግዚአብሔር በእነርሱ በኩል ለእኛ ምን እንደሚናገር እናሰላስላለን።

የማርያም ብስራት (ሉቃስ 1:26–38)

ሉቃስ ወንጌሉን ሲጀምር ሁለት ብስራቶችን ጎን ለጎን ያስቀምጣል። የመጀመሪያው በኢየሩሳሌም ቤተ መቅደስ ውስጥ፣ በዕጣን መሠዊያ አጠገብ፣ ለሽማግሌው ካህን ለዘካርያስ የተሰጠ ነው (ሉቃስ 1:5–25)። ሁለተኛው ግን በዚህ ዓይነት የከበረ ስፍራ አይደለም። መልአኩ ገብርኤል የተላከው በገሊላ ወደምትገኝ፣ ስሟ በሕዝቡ ዘንድ የተናቀ ወደሆነችው ናዝሬት ነው (ዮሐንስ 1:46)። ወደ ቤተ መንግሥት ወይም ወደ ሊቀ ካህናት ቤት ሳይሆን፣ ለዮሴፍ ወደታጨች፣ ከዳዊት ቤት ወደሆነ ሰው ወደ ተዛመደች አንዲት ወጣት ድንግል ቤት ገባ። እግዚአብሔር ታላቁን የድነት ዕቅዱን ሲጀምር ሰው የሚያከብረውን ስፍራ አልመረጠም፤ ትሑት የሆነውን ልብ መረጠ። ይህ ከመጀመሪያው ጀምሮ የወንጌል ዘይቤ ነው፤ "ነገር ግን እግዚአብሔር ጥበበኞችን እንዲያሳፍር የዓለምን ሞኝ ነገር መረጠ፤ ብርቱንም ነገር እንዲያሳፍር እግዚአብሔር የዓለምን ደካማ ነገር መረጠ፤" (1ኛ ቆሮንቶስ 1:27)።

የገብርኤል ሰላምታ "ደስ ይበልሽ፥ ጸጋ የሞላብሽ ሆይ፥ ጌታ ከአንቺ ጋር ነው" የሚል ነበር (ሉቃስ 1:28)። በግሪክ ቋንቋ "ጸጋ የተሰጠሽ" ተብሎ የተተረጎመው ቃል (kecharitōmenē) ተሳቢ ቅርጽ ያለው ነው፤ ትርጉሙም አንድ ሰው በእግዚአብሔር ጸጋ የተመረጠና የተከበበ መሆኑን የሚያሳይ እንጂ፣ እርሷ የጸጋ ምንጭ እንደሆነች የሚያመለክት አይደለም። ገብርኤል በቁጥር 30 ላይ ራሱ ይህንኑ ያብራራል፤ "ማርያም ሆይ፥ አትፍሪ፤ በእግዚአብሔር ዘንድ ሞገስን አግኝተሻልና" ይላል። "አግኝተሻል" የሚለው ቃል ጸጋው ከላይ የመጣ ስጦታ እንጂ ከእርሷ የወጣ ሀብት እንዳልሆነ ያሳያል። ከዚያም መልአኩ የሚወለደውን ሕፃን ማንነት አራት ነገሮች ይናገራል፦ ስሙ ኢየሱስ (ትርጉሙ "እግዚአብሔር ያድናል"፤ ማቴዎስ 1:21) እንደሚሆን፣ "የልዑል ልጅ" እንደሚባል፣ የአባቱን የዳዊትን ዙፋን እንደሚቀበልና መንግሥቱም መጨረሻ እንደማይኖረው። እነዚህ ቃላት ለዳዊት በ2ኛ ሳሙኤል 7:12–16 የተሰጠውን ቃል ኪዳን በቀጥታ ያስታውሳሉ። ማርያም የምትወልደው ተራ ሕፃን ሳይሆን ሺህ ዓመታት ሲጠበቅ የኖረው መሲሕ ነው።

የማርያም ጥያቄ "ወንድ ስለማላውቅ ይህ እንዴት ይሆናል?" የሚል ነው (ሉቃስ 1:34)። ይህ ጥያቄ ከዘካርያስ ጥያቄ ጋር መነጻጸር አለበት። ዘካርያስ "ይህንን በምን አውቃለሁ?" ብሎ ማረጋገጫ ጠየቀ፤ ስለዚህም ቅጣት ደረሰበት (ሉቃስ 1:18–20)። ማርያም ግን "እንዴት?" ብላ የጠየቀችው ሊሆን መቻሉን ሳትጠራጠር የሚሆንበትን መንገድ ለመረዳት ነው፤ ስለዚህ መልአኩ ገሠጻት ሳይሆን አብራራላት። መልሱም ትልቅ ክብደት አለው፦ "መንፈስ ቅዱስ በአንቺ ላይ ይመጣል፥ የልዑልም ኃይል ይጸልልሻል" (ሉቃስ 1:35)። "ይጸልልሻል" የሚለው ግስ በብሉይ ኪዳን የእግዚአብሔር ክብር ደመና በመገናኛው ድንኳን ላይ ባረፈ ጊዜ የተገለጸውን ምስል ያስታውሳል (ዘጸአት 40:35)። ዮሐንስም በኋላ "ቃልም ሥጋ ሆነ፥ በእኛም ዘንድ አደረ" ሲል (ዮሐንስ 1:14) ትርጉሙ "ድንኳኑን ተከለ" ማለት ነው። ስለዚህ በእግዚአብሔር ዕቅድ ውስጥ እውነተኛው የመገኘቱ ማደሪያ ራሱ ክርስቶስ ነው፤ ማርያም ደግሞ ይህንን ማደሪያ በሥጋ እንድትሸከም የተመረጠች ትሑት አገልጋይ ናት። መልአኩ ለእምነቷ መደገፊያ የዘመዷን የኤልሳቤጥን እርግዝና ምልክት አድርጎ ሰጣት፤ ይህም ለአብርሃምና ለሣራ ተነግሮ የነበረውን "ለእግዚአብሔር የሚሳነው ነገር አለን?" የሚለውን ቃል ያስተጋባል (ዘፍጥረት 18:14፤ ሉቃስ 1:37)።

የማርያም መልስ አጭር ግን የእምነት ሁሉ ማጠቃለያ ነው። እርሷ ራሷን "የጌታ ባሪያ" ብላ ትጠራለች፤ ይህም የሚያመለክተው ሙሉ ለሙሉ ለጌታ ፈቃድ የተገዛች አገልጋይነትን ነው። እርሷ ስለ ራሷ ምንም የማዕረግ ጥያቄ አላቀረበችም። እምነት ማለት ሁሉንም መረዳት ሳይሆን፣ የተናገረውን እግዚአብሔር መታመን ነው። በዚህ መንገድ ማርያም እውነተኛ ጥልቅ እምነት እንዴት እንደሚታይ ለእያንዳንዱ አማኝ ምሳሌ ትሆናለች።

መዝሙረ ማርያም — ማኅሌተ ማርያም (ሉቃስ 1:39–56)

ከብስራቱ በኋላ ማርያም "ፈጥና" ወደ ይሁዳ ተራራማ አገር ወደ ዘመዷ ኤልሳቤጥ ቤት ትሄዳለች (ሉቃስ 1:39)። እንደ ኢትዮጵያዊቷ እናት ሁሉ ትልቁን የደስታና የፍርሃት ዜና ለታመነ ሰው ሂዳ ማካፈል ትፈልጋለች። ወደ ቤቱ በገባች ጊዜ ኤልሳቤጥ በመንፈስ ቅዱስ ተሞልታ በታላቅ ድምፅ ትናገራለች፤ "ከሴቶች መካከል አንቺ የተባረክሽ ነሽ፥ የማኅፀንሽም ፍሬ የተባረከ ነው" (ሉቃስ 1:42)። የዚህ ቃል ቅደም ተከተል ትኩረት ይሻል፤ የእናቲቱ በረከት የተመሠረተው በማኅፀኗ ፍሬ በረከት ላይ ነው፤ ምክንያቱም ማርያም የከበረችው በራሷ ማንነት ሳይሆን በምትሸከመው ጌታ ምክንያት ነው። ኤልሳቤጥ ከዚያ በኋላ "የጌታዬ እናት" ስትል (ቁጥር 43) ኢየሱስን "ጌታ" ብላ ትጠራዋለች፤ ማርያምንም በቁጥር 45 ላይ ያመነችው ቃል እንደሚፈጸም ስላመነች ብፅዕት ትላታለች። በዚህ መሠረት ብፅዕናዋ ከእምነቷ ጋር የተቆራኘ ነው።

ማርያም ለኤልሳቤጥ ምላሽ የምትዘምረው መዝሙር በላቲን "ማግኒፊካት" በመባል የታወቀ ሲሆን፣ በሦስት ክፍል ይከፈላል። የመጀመሪያው ክፍል (ቁ. 46–50) የግል ምስጋና ነው፤ "ነፍሴ ጌታን ታከብረዋለች፥ መንፈሴም በአምላኬ በመድኃኒቴ ሐሴት ታደርጋለች።" ሁለተኛው ክፍል (ቁ. 51–53) እግዚአብሔር በታሪክ ውስጥ የሚያደርገውን የመገለባበጥ ሥራ ያውጃል፤ ትዕቢተኞችን ያዋርዳል፣ ኃያላንን ከዙፋን ያወርዳል፣ ትሑታንን ከፍ ያደርጋል፣ የተራቡትን በበጎ ነገር ያጠግባል፣ ባለጠጎችን ባዶ እጃቸውን ይሰዳል። ሦስተኛው ክፍል (ቁ. 54–55) ለአብርሃምና ለዘሩ የተሰጠውን የምሕረት ቃል ኪዳን በማስታወስ ይደመድማል። ልብ በሉ፤ በዚህ መዝሙር ውስጥ የአብዛኞቹ ግሦች ባለቤት እግዚአብሔር ነው፤ "አደረገ"፣ "ተመለከተ"፣ "በተነ"፣ "አጠገበ"፣ "ረዳ"። ማርያም በመዝሙሩ ውስጥ ራሷን የተቀባይ እንጂ የሰጪ አድርጋ አታቀርብም።

ይህ መዝሙር በብሉይ ኪዳን ቃላት የተሞላ ነው። ከሐና ጸሎት (1ኛ ሳሙኤል 2:1–10) ፣ መካን ሆና በእግዚአብሔር የተባረከችው ሴት መዝሙር ፣ እንዲሁም ከመዝሙረ ዳዊት፣ ከሚክያስና ከዘፍጥረት ብዙ ሐረጎች በውስጡ ይሰማሉ። ይህ የሚያሳየን ማርያም ወጣት የገጠር ልጅ ሆና ሳለ መጽሐፍ ቅዱስን በልቧ የያዘች ሴት መሆኗን ነው። ማርያም በልቧ የያዘችው ቃል በደስታዋም በፍርሃቷም ሰዓት ከአፏ ወጣ። ቃል በልብ ውስጥ የተቀመጠ ሰው በሕይወቱ ትልቅ ሰዓት ላይ የሚጸልየው በዚያው ቃል ነው።

በመዝሙሩ የመጀመሪያ ክፍል ውስጥ አንድ ትንሽ ቃል ታላቅ ትምህርት ይዟል፤ ማርያም እግዚአብሔርን "መድኃኒቴ" ትላለች። ይህ የእምነት ምስክርነት ነው፤ እርሷም እንደ ሁሉም የአዳም ዘሮች አዳኝ እንደሚያስፈልጋት ራሷ ታውጃለች። በሚቀጥለው የመዝሙር ክፍል "ከዛሬ ጀምሮ ትውልድ ሁሉ ብፅዕት ይሉኛል" ትላለች (ሉቃስ 1:48)፤ እኛም ይህ ትንቢት መፈጸሙን እናውቃለን፤ ክርስቲያኖች ሁሉ ማርያምን እንደ ብፅዕት ያከብራሉ። ነገር ግን ምክንያቱን በተመሳሳይ ጥቅስ ውስጥ ትናገራለች፤ "የባሪያይቱን ውርደት ተመልክቶአልና፣ ብርቱ የሆነ እርሱ በእኔ ታላቅ ሥራ አድርጎአልና።" የክብሯ ምንጭ እግዚአብሔር ያደረገው ነው።

ኢየሱስ ራሱ ስለ ብፅዕና አስተምሮ ነበር። ከሕዝቡ መካከል አንዲት ሴት "አንተን የተሸከመች ማኅፀንና የጠባሃቸው ጡቶች ብፁዓን ናቸው" ብላ በጮኸች ጊዜ፣ እርሱ ብፅዕናን ወደ ከፍተኛው መሠረቱ መለሰው፤ "አዎን፥ ብፁዓንስ የእግዚአብሔርን ቃል ሰምተው የሚጠብቁት ናቸው" (ሉቃስ 11:27–28፤ ደግሞ ሉቃስ 8:19–21)። ይህ ማርያምን መናቅ አይደለም፤ ምክንያቱም እርሷ ራሷ ቃሉን ሰምታ የጠበቀች የመጀመሪያዋ ምስክር ናት። ይልቁንም ትልቁን የብፅዕና በር ለእያንዳንዱ አማኝ ይከፍታል፤ ብፅዕና የሚገኘው በደም ዝምድና ሳይሆን በእምነትና በመታዘዝ ነው።

ልደትና በቤተ መቅደስ (ሉቃስ 2:1–52)

ሉቃስ የኢየሱስን ልደት ከዓለም ታሪክ ጋር አያይዞ ይተርካል፤ ቄሣር አውግስጦስ የቆጠራ ትእዛዝ ሲያወጣ ዮሴፍና በርግዝና የነበረችው ማርያም ከናዝሬት ወደ ዳዊት ከተማ ቤተ ልሔም ተጓዙ። የአዳኙ መወለጃ ቦታ ግርግም ሆነ፤ የመጀመሪያ ጎብኚዎቹም እረኞች ነበሩ። ማርያም በዚህ ሁሉ ውስጥ የምታደርገውን ሉቃስ በአንድ ዓረፍተ ነገር ይናገራል፤ "ማርያም ግን ይህን ነገር ሁሉ በልብዋ እያሰበች ትጠብቀው ነበር" (ሉቃስ 2:19፤ ደግሞ 2:51)። ሉቃስ በወንጌሉ መጀመሪያ ራሱ የዓይን ምስክሮች ጠቅሷል (ሉቃስ 1:1–4)፤ ብዙ ምሁራን የልደት ታሪኮቹ ምንጭ የማርያም ትዝታ ሳይሆን አይቀርም ብለው ያምናሉ። እርሷ የምታሰላስል፣ የምታስታውስና ለቤተ ክርስቲያን የምታስተላልፍ ምስክር ናት።

ከልደቱ ከአርባ ቀን በኋላ ማርያምና ዮሴፍ ሕፃኑን ወደ ቤተ መቅደስ አመጡት። እዚያ ያቀረቡት መሥዋዕት "ሁለት ዋኖሶች ወይም ሁለት የርግብ ጫጩቶች" ነበር (ሉቃስ 2:24)፤ ይህም በሌዋውያን 12:6–8 መሠረት የድሆች መሥዋዕት ነው፤ ቤተሰቡ ድሃ እንደነበር ያሳያል። በዚያ ሕግ መሠረት አንዱ ወፍ ለሚቃጠል መሥዋዕት፣ ሌላው ደግሞ ለኃጢአት መሥዋዕት ይቀርብ ነበር። ማርያም እንደ ማንኛዋም እስራኤላዊት እናት በሕጉ ሥር ሆና መሥዋዕት አቀረበች። ይህ ትንሽ ዝርዝር በዚህ ወንጌል ውስጥ ማርያም በእግዚአብሔር ሕግ ፊት ከሕዝቡ ጋር የቆመች መሆኗን ያሳያል። በዚያው ቀን ሽማግሌው ስምዖን ሕፃኑን በእጁ ተቀብሎ እግዚአብሔርን አመሰገነ፤ ለማርያምም "በአንቺ ደግሞ በነፍስሽ ሰይፍ ያልፋል" አላት (ሉቃስ 2:35)። ይህ ቃል ከሠላሳ ሦስት ዓመት በላይ በመቆየት በጎልጎታ መስቀል ሥር ተፈጸመ።

በቃና ዘገሊላ ሠርግ (ዮሐንስ 2:1–11)

ዮሐንስ ታሪኩን "በሦስተኛው ቀን በገሊላ በቃና ሠርግ ነበረ፥ የኢየሱስም እናት በዚያ ነበረች" በማለት ይጀምራል (ዮሐንስ 2:1)። ኢትዮጵያዊ አንባቢ የሠርግ ሁኔታውን ወዲያው ይረዳዋል፤ ሠርግ ለብዙ ቀናት የሚቆይ የመንደሩ ሁሉ በዓል ነው፤ ባለ ድግሱ ቤተሰብ እንግዳ ሳይጠግብ እንዲሄድ አይፈቅድም። ዕለቱ ሳያልቅ ጠጁ ወይም ምግቡ ቢያልቅ ለቤተሰቡ ብዙ ዓመታት የሚነገር ትልቅ ኃፍረት ይሆናል። ማርያም ከአስተናጋጆች ወገን ሆና ችግሩን ቀድማ ያየች ትመስላለች፤ ስለዚህ ወደ ልጇ ሄዳ "የወይን ጠጅ የላቸውም" አለችው (ቁጥር 3)። ልብ ይበሉ፤ ይህ ትእዛዝ ወይም ጥያቄ ሳይሆን የችግር መግለጫ ነው። ማርያም ችግሩን ለኢየሱስ አቅርባ ውጤቱን ለእርሱ ትታለች።

ዮሐንስ የመጀመሪያውን ምልክት በገሊላ ቃና በተደረገ ሠርግ ላይ ያስቀምጣል፤ ጊዜውም "በሦስተኛው ቀን" ነው (2፡1)። ኢየሱስ፣ እናቱና ደቀ መዛሙርቱ ተጠርተዋል። በዚያ ዘመን ሠርግ ለቀናት የሚቆይ የመንደሩ ሁሉ በዓል ነበር፤ ስለዚህ የወይን ጠጅ ማለቅ ለሙሽራው ቤተሰብ የውርደት ምክንያት ነበር። ማርያም ይህንን ስትመለከት አጭር ቃል ብቻ ትናገራለች፦ "የወይን ጠጅ የላቸውም" (2፡3)። ልመናም ትእዛዝም አልጨመረችም፤ ችግሩን ለጌታ ብቻ አስረከበች። የኢየሱስ መልስ ግን አንባቢን ያስደነግጣል፦ "አንቺ ሴት፥ ከአንቺ ጋር ምን አለኝ? ጊዜዬ ገና አልደረሰም።" ልጅ እናቱን በዚህ መንገድ ይመልሳልን? መልሱ የሚገለጠው ቃላቱን በዮሐንስ የራሱ ቋንቋና በብሉይ ኪዳን ዳራ ስናነብ ነው። "አንቺ ሴት" በዚያ ዘመን ለሴት የሚቀርብ የአክብሮት አጠራር ነበር፤ በዛሬ ጆሮአችን የሚሰማውን ያህል ቀዝቃዛ አይደለም። ኢየሱስ ለሳምራዊቷ ሴት (4፡21)፣ በኃጢአት ለተያዘችው ሴት (8፡10) እና ለመግደላዊት ማርያም (20፡15) ተጠቅሞበታል። ከሁሉ የሚልቀው በመስቀል ላይ ሆኖ ለእናቱ የተናገረው ነው፦ "አንቺ ሴት፥ እነሆ ልጅሽ" (19፡26)። ማርያም በዚህ ቃል የተጠራችው በቃናና በመስቀል ላይ ብቻ ነው፤ ዮሐንስ ሁለቱን ትዕይንቶች እንድናገናኝ የተወው ስውር የትረካ ምልክት ይመስላል። በቃና ማርያም በሠርግ ደስታ መካከል ናት፤ በመስቀል ሥር ደግሞ በሐዘን ውስጥ ናት፤ በሁለቱም ስፍራ ኢየሱስ "ሴት" ብሎ ይጠራታል።

"ከአንቺ ጋር ምን አለኝ?" — የብሉይ ኪዳን ፈሊጣዊ አነጋገር "ለእኔና ለአንቺ ምን አለ?" ማለት ነው። በብሉይ ኪዳን በሦስት ቦታዎች ይገኛል፤ ትርጉሙም በአውዱ ይለያያል። ዮፍታሔ የአሞናውያንን ንጉሥ ሲናገር የግጭት ርቀትን ያሳያል (መሳፍንት 11፡12)። የሰራፕታዪቱ መበለት ኤልያስን ስትናገር በፍርሃትና በኃጢአት ግንዛቤ ትናገራለች (1ኛ ነገሥት 17፡18)። ኤልሳዕ የእስራኤልን ንጉሥ ሲመልስ የአቋም ልዩነትን ያሳያል (2ኛ ነገሥት 3፡13)። በሦስቱም አውዶች የሚጋራው ሐሳብ "የእኔና የአንቺ ዓላማ ወይም መንገድ አንድ አይደለም" የሚል ነው። እዚህ ላይ ግን ቃናው ጠላትነት አይደለም፤ ምክንያቱም ማርያም ሳትከፋ አገልጋዮችን "የሚላችሁን ሁሉ አድርጉ" ትላቸዋለች (2፡5)። ኢየሱስ እያለ ያለው ነገር ግልጽ ነው፦ ከዚህ ቅጽበት ጀምሮ አገልግሎቱ በቤተሰባዊ ጥያቄ ወይም በሰው ግፊት አይመራም፤ በአብ ፈቃድና በአብ ጊዜ ብቻ ይመራል። ይህ ዮሐንስ በሌሎችም ቦታ የሚደግመው ሐሳብ ነው፦ ወልድ አብ ሲያደርግ ካየው በቀር ከራሱ ምንም ሊያደርግ አይችልም (5፡19)፤ የገዛ ወንድሞቹ ራሱን እንዲገልጥ ሲገፋፉት ተመሳሳይ ምላሽ ይሰጣል (7፡1–10)።

"ሰዓቴ" — ወደ መስቀል የሚያመለክተው ቁልፍ ቃል ሲሆን ፣ "ሰዓቴ" ተብሎ የሚነበበው በዮሐንስ ወንጌል ውስጥ ከተለመደው የሰዓት ትርጉም በላይ የሆነ የሥነ-መለኮት ቃል ነው። በ7፡30 እና በ8፡20 ሊይዙት የፈለጉ ሰዎች አልያዙትም፤ "ሰዓቱ ገና አልደረሰም" ነበርና። ከዚያ በ12፡23 ጌታ "የሰው ልጅ የሚከብርበት ሰዓት ደርሷል" ይላል፤ ወዲያውኑም የስንዴ ቅንጣት ወደ መሬት ወድቆ እንደሚሞት ይናገራል። በ13፡1 ዮሐንስ ከዚህ ዓለም ወደ አብ የሚሄድበት ሰዓቱ እንደደረሰ ይነግረናል፤ በ17፡1 ደግሞ ኢየሱስ ራሱ "አባት ሆይ ሰዓቱ ደርሷል" ብሎ ይጸልያል። ይህ ሰዓት መስቀሉን፣ ትንሣኤውንና ዕርገቱን ያመለክታል፤ በእውነት የሚከብርበት ጊዜ ነው። ስለዚህ በቃና የተነገረው "ሰዓቴ ገና አልደረሰም" ከወይን ጠጅ ማለቅ የሚበልጥ ክብደት አለው፤ ዮሐንስ ከመጀመሪያው ምልክት ጀምሮ አንባቢውን ወደ መስቀሉ ያዞራል። የቃናው ምልክት የዚያ ታላቅ ሰዓት ቅድመ-ጥላ ነው፤ ሙሉ ክብሩ ገና ባይገለጥም ብልጭታው ይታያል። ዮሐንስም "ክብሩን ገለጠ፤ ደቀ መዛሙርቱም አመኑበት" ሲል ይደመድማል (2፡11)።

ከኢየሱስ መልስ በኋላ ማርያም አልተከራከረችም፤ አልተከፋችም፤ አልተማጸነችምም። ወደ አገልጋዮቹ ዘወር ብላ "የሚላችሁን ሁሉ አድርጉ" አለች (2፡5)። ይህ በወንጌሉ ውስጥ የተመዘገበው የማርያም የመጨረሻ ቃል ነው፤ እንዲሁም የክርስትና ሕይወት ማጠቃለያ ነው። ምን እንደሚሆን ወይም እንዴት እንደሚሆን አታውቅም፤ የምታውቀው ግን ኢየሱስ ያለውን ማድረግ ትክክል መሆኑን ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንና ሌሎች የጥንት ትውፊቶች በዚህ ክፍል ማርያምን የአማላጅነት ምሳሌ አድርገው ያዩታል፤ ጽሑፉ ራሱ የሚያሳየው ግን ማርያም ሰዎችን ወደ ራሷ ሳይሆን ወደ ኢየሱስ እንደምትመራ ነው። ዮሐንስ ስድስቱ የድንጋይ ጋኖች "እንደ አይሁድ የመንጻት ልማድ" የተዘጋጁ መሆናቸውን ይጠቅሳል (2፡6)። ኢየሱስ በውኃ እንዲሞሉ አዘዘ፤ ውኃውም ወደ ወይን ጠጅ ተለወጠ። ለውጫዊ የመንጻት ሥርዓት የነበሩ ዕቃዎች ለአዲሱ የመሲሕ ደስታ መያዣ ሆኑ። ሙሽራው መልካሙን ወይን ጠጅ እስከ አሁን እንደ ቆየ ሲነገረው (2፡10) ሳያውቀው ትንቢታዊ ቃል ይናገራል፤ ነቢያት የመሲሑን ዘመን በወይንና በግብዣ ምስል ገልጸውታልና (ኢሳይያስ 25፡6፤ አሞጽ 9፡13–14)። ለዛሬው አማኝ ፣ ጸሎት ረጅም ማብራሪያ መሆን የለበትም፤ ማርያም እንዳደረገችው ችግራችንን ለጌታ በቀላሉ መንገር በቂ ነው። ሁለተኛ፣ ጌታ በእኛ ጊዜና መንገድ ላይመልስ ይችላል፤ ግን የእርሱ ጊዜ ከእኛ ስሌት የላቀ ጥበብ የተሞላ ነው፤ መዘግየት መካድ አይደለም። ሦስተኛ፣ እምነት በታዛዥነት ይገለጣል፤ አገልጋዮቹ ውኃ ሲሞሉ ትርጉም ያለው አይመስልም ነበር፤ በታዛዥነታቸው ግን ተአምሩ ተፈጸመ። በመጨረሻም፣ ወደ ኢየሱስ የሚመጣ ባዶ የወይን ጠጅ ጋን ሁሉ በእርሱ ሰዓት በደስታ ሊሞላ ይችላል።

ማርያም ግን አልተከፋችም፤ አልተከራከረችምም። ወደ አገልጋዮቹ ዞራ እንዲህ አለች፤ "የሚላችሁን ሁሉ አድርጉ" (ቁጥር 5)። እነዚህ በአራቱም ወንጌላት ውስጥ የተመዘገቡ የማርያም የመጨረሻ ቃላት ናቸው፤ ትኩረቷም በሙሉ ወደ ኢየሱስ ትእዛዝ የተመለሰ ነው። ይህ አነጋገር በዘፍጥረት 41:55 ፈርዖን ለተራቡት ግብፃውያን "ወደ ዮሴፍ ሂዱ፥ የሚላችሁንም ሁሉ አድርጉ" ካላቸው ቃል ጋር ይመሳሰላል፤ የተራበው ሕዝብ ወደ አዳኙ ተመርቷል። ማርያምም በዚህ ሠርግ የተጨነቁትን ወደ እውነተኛው አዳኝ አመለከተች። ከዚያ በኋላ አገልጋዮቹ ስድስቱን የድንጋይ ጋኖች በውሃ እስከ አፋቸው ሞሉ፤ እያንዳንዱ ጋን ከሁለት እስከ ሦስት መስፈሪያ ይይዝ ነበር፤ በድምሩ ከ450 ሊትር በላይ ይሆናል። ጋኖቹ ለአይሁድ የመንጻት ሥርዓት የተዘጋጁ ነበሩ፤ በአንድ በኩል የብሉይ ኪዳን ሥርዓት ውጫዊ መንጻት ምልክት ናቸው፤ ኢየሱስ ውሃውን ወደ ምርጥ ወይን ሲለውጥ ግን የሚመጣው መንግሥት የደስታ ግብዣ (ኢሳይያስ 25:6፤ አሞጽ 9:13) እንደጀመረ ያሳያል።

የሠርጉ አለቃ ወይኑን ቀምሶ ሙሽራውን "ሰው ሁሉ አስቀድሞ መልካሙን ጠጅ ያወጣል፥ ካረካቸውም በኋላ መናኛውን፤ አንተ ግን መልካሙን ጠጅ እስከ አሁን አቆይተሃል" አለው (ቁጥር 10)። ዮሐንስም ምልክቱን እንዲህ ይደመድማል፤ "ኢየሱስ ይህን የተአምራት መጀመሪያ በገሊላ ቃና አደረገ፥ ክብሩንም ገለጠ፥ ደቀ መዛሙርቱም አመኑበት" (ቁጥር 11)። ተአምሩ የተደረገበት ዓላማ ተመልከቱ፦ ክብሩ እንዲገለጥና ሰዎች በእርሱ እንዲያምኑ ነው። የቃና ታሪክ የመጨረሻ ትኩረት የማርያም 'ምልጃ' ሳይሆን የኢየሱስ ክብርና የሰዎች እምነት በእርሱ ላይ መሆኑ ነው። ይህ ክፍል የማርያምን የአማላጅነት ሚና ለማሳየት መጠቀም ይቻላል ወይስ አይቻልም የሚለው ጥያቄ በ4ኛው ክፍል በሰፊው እናያለን።

በመስቀል ሥር (ዮሐንስ 19:25–27)

ከቃና ወደ ጎልጎታ ስንመጣ ኢየሱስ በቃና "ጊዜዬ ገና አልደረሰም" ያለው ሰዓት አሁን ደርሷል። ደቀ መዛሙርት የሸሹበት ስፍራ ላይ አራት ሴቶችና አንድ ደቀ መዝሙር በመስቀሉ አጠገብ ቆመዋል፤ ከእነርሱ መካከል እናቱ ማርያም አለች። ሠላሳ ዓመታት በፊት ስምዖን የተነበየው "ሰይፍ" አሁን በነፍሷ ያልፋል (ሉቃስ 2:35)። የገዛ ልጇ በሕዝብ ፊት ተዋርዶና ተሰቃይቶ ሲሞት ማየት ለማንኛዋም እናት ከሁሉ የከበደ ሥቃይ ነው። ማርያም ግን አልሸሸችም፤ በዚያ ቆማ ነበር። ይህ የእናትነት ፍቅርና የእምነት ጽናት ጥልቅ ምስክር ነው።

ኢየሱስ የዓለምን ኃጢአት እየተሸከመ፣ ለሁሉ ሰው ሞትን እየቀመሰ ባለበት በዚያ የመጨረሻ ሰዓት ስለ እናቱ ተጨነቀ። በዚያን ዘመን ማርያም መበለት የሆነች ትመስላለች፤ ዮሴፍ ከልጅነቱ ጊዜ በኋላ በወንጌላት ውስጥ አይታይም። የኢየሱስ ወንድሞችም በዚያ ጊዜ በእርሱ አላመኑም ነበር (ዮሐንስ 7:5)። ስለዚህ ጌታ እናቱን ለተወደደው ደቀ መዝሙር ለዮሐንስ አደራ ሰጠ፤ ዮሐንስም "ወደ ቤቱ ወሰዳት"። ይህ ኢየሱስ ራሱ "አባትህንና እናትህን አክብር" የሚለውን ትእዛዝ እስከ መጨረሻው ትንፋሹ ድረስ መፈጸሙን ያሳያል፤ በሌላ አጋጣሚ ወላጆቻቸውን የሚያስቀሩ ሰዎችን ገስጿልና (ማርቆስ 7:9–13)። ጳውሎስም በኋላ ልጆች መበለት ወላጆቻቸውን እንዲንከባከቡ አዘዘ (1ኛ ጢሞቴዎስ 5:3–4, 8)። የኢትዮጵያ ባህል ወላጅን ማክበርንና በእርጅናቸው መንከባከብን ከፍ አድርጎ ስለሚመለከት፣ ይህ የኢየሱስ ምሳሌ ለእኛ በተለየ ሁኔታ ይገባናል።

አንዳንድ ትውፊቶች "እነሆ እናትህ" የሚለውን ቃል ማርያም የሁሉም አማኞች መንፈሳዊ እናት ሆና እንደተሰጠች አድርገው ይተረጉማሉ። ጽሑፉ ራሱ ግን ተግባራዊውን ሁኔታ በግልጽ ይነግረናል፤ "ከዚያችም ሰዓት ጀምሮ ደቀ መዝሙሩ ወደ ቤቱ ወሰዳት"። ይህ የቤተሰብ እንክብካቤ አደራ ነው። ሆኖም አንድ ነገር በሁሉም ትርጓሜ ውስጥ ጸንቶ ይቆያል፤ ማርያም በመስቀሉ ሥር የቆመችው የቤዛነት ተካፋይ ሆና አይደለም። ስለ መተላለፋችን የቈሰለውና ስለ በደላችን የደቀቀው ኢየሱስ ብቻ ነው (ኢሳይያስ 53:5)። ከዚያም ወዲያው በቁጥር 28 እና 30 ላይ "ሁሉ እንደ ተፈጸመ" እና "ተፈጸመ" የሚሉ ቃላት ይመጣሉ፤ ሥራው ሙሉ በሙሉ በክርስቶስ የተፈጸመ ነው።

የመጀመሪያዋ ቤተ ክርስቲያን (ሐዋርያት ሥራ 1:12–14)

ኢየሱስ ከትንሣኤው በኋላ ለአርባ ቀን ተገልጦ ወደ ሰማይ ካረገ በኋላ፣ ደቀ መዛሙርቱ ከደብረ ዘይት ወደ ኢየሩሳሌም ተመልሰው በላይኛው ሰገነት ላይ ተሰበሰቡ። ሉቃስ የአሥራ አንዱን ሐዋርያት ስም ዘርዝሮ ይነግረናል፤ ከዚያም እንዲህ ይላል፤ "እነዚህ ሁሉ ከሴቶችና ከኢየሱስ እናት ከማርያም ከወንድሞቹም ጋር በአንድ ልብ ሆነው ለጸሎት ይተጉ ነበር" (ሐዋርያት ሥራ 1:14)። ማስተዋል የሚገባን አንድ ነገር አለ፤ ይህ የተከናወነው ከበዓለ ኀምሳ (ከሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 2) በፊት ባሉት ቀናት ውስጥ ነው። ሰዎቹ ሁሉ ወደ መቶ ሃያ ያህል ነበሩ (ቁጥር 15)፤ መሪነቱን ተረክቦ የይሁዳን ምትክ እንዲመረጥ የመራው ጴጥሮስ ነው (ቁጥር 15–26)፤ ማርያም እዚህ ላይ በምንም መሪነት አልተጠቀሰችም።

ማርያም በስም የተጠቀሰችው እዚህ ላይ ለመጨረሻ ጊዜ ነው፤ ከዚህ በኋላ በሐዋርያት ሥራም ሆነ በመልእክታት ውስጥ በስሟ አትጠቀስም። ስለ ራሷ ያላወጀች፣ ከሌሎች ደቀ መዛሙርት ጋር በአንድነት የጸለየች አማኝ ሆና ትታያለች። ማርያም በዚህ ሥፍራ የምትጸልይ እንጂ ወደ እርሷ የሚጸለይላት ሆና አልተገለጠችም። ከእርሷ ጋር የተጠቀሱት "ወንድሞቹ" እንዲሁ ትኩረት ይስባሉ፤ ቀደም ብለው በኢየሱስ ያላመኑ ነበሩ፤ አሁን ግን በጸሎት ተሰብስበዋል። ይህ ከትንሣኤው በኋላ የተከሰተ ለውጥ ነው፤ ትንሣኤ የተነሣውን ጌታ ራሱ ለያዕቆብ ታየ (1ኛ ቆሮንቶስ 15:7)፤ ያዕቆብም በኋላ የኢየሩሳሌም ቤተ ክርስቲያን ዓምድ ሆነ (ሐዋርያት ሥራ 15፤ ገላትያ 1:19)። ትንሣኤ በጣም ጠንካራ ጥርጣሬንም ወደ እምነት ይለውጣል። ከዚያም በበዓለ ኀምሳ መንፈስ ቅዱስ የወረደው "በሁሉም" ላይ ነው (ሐዋርያት ሥራ 2:1–4)፤ ማርያም ከሌሎች አማኞች ጋር ተካፋይ ሆናለች።

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ከአራተኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ በዚህች ምድር ላይ የክርስቶስን ስም ያኖረች፣ ሰማዕታትን ያፈራች፣ ቅዱሳት መጻሕፍትን በግዕዝ ቋንቋ ጠብቃ ያቆየች ጥንታዊት ቤተ ክርስቲያን ናት። ለማርያም ያላት ፍቅርና አክብሮት ከብዙ መቶ ዓመታት የቆየ፣ በሕዝቡ የዕለት ተዕለት ኑሮ ውስጥ የሰረጸ ነው። "በማርያም!" እያለ የሚምል፣ "ለማርያም ብለህ" እያለ የሚለምን፣ በጸሎትና በጾም ወደ ማርያም ቤተ ክርስቲያን የሚጓዝ ሕዝብ የዚህች ሀገር ዕለታዊ እውነታ ነው። ስለዚህ ይህን ክፍል በማንበብ ጊዜ አንድ መሠረታዊ መርህ ልንይዝ ይገባል፦ የሌላውን እምነት በትክክል መረዳት ከመፍረድ ይቀድማል። ቀጥለን ቤተ ክርስቲያኗ ራሷ የምታስተምረውን በእርሷ ቃል፣ በእርሷ የጥቅስ መሠረትና በእርሷ ልብ እናቀርባለን፤ ከዚያም ሁሉንም እንደ ቤሪያ ሰዎች በመጽሐፍ ቅዱስ እንመዝናለን (ሐዋርያት ሥራ 17:11)።

ቴዎቶኮስ — ወላዲተ አምላክ

"ቴዎቶኮስ" የሚለው የግሪክኛ ቃል "እግዚአብሔርን የወለደች" ማለት ሲሆን፣ በግዕዝ "ወላዲተ አምላክ" በመባል በውዳሴ ማርያምና በቅዳሴ ውስጥ ይነገራል። በ431 ዓ.ም. በኤፌሶን በተደረገው ጉባኤ ይህ ማዕረግ የተረጋገጠው ማርያምን ከፍ ለማድረግ አልነበረም፤ ጉዳዩ የክርስቶስ ማንነት ነበር። የቁስጥንጥንያው ጳጳስ ንስጥሮስ ማርያምን "ክርስቶስን የወለደች" ብቻ እንጂ "አምላክን የወለደች" ማለት እንደማይገባ ሲያስተምር፣ የእስክንድርያው ሊቀ ጳጳስ ቄርሎስ ይህ ትምህርት የክርስቶስን አንድነት እንደሚከፍል ተከራከረ፤ ምክንያቱም ማርያም የወለደችው ከመለኮት የተለየ ሰብዓዊ ሰውን ሳይሆን የመለኮት ቃል ሥጋ የሆነውን አንዱን ክርስቶስን ነው። የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ከእስክንድርያ ጋር ባላት ጥንታዊ ግንኙነት የቄርሎስን ትምህርት እንደ ውርስ የተቀበለች ሲሆን፣ "ተዋሕዶ" የሚለው የቤተ ክርስቲያኗ ስም ራሱ በክርስቶስ ውስጥ መለኮትና ሰብእ መዋሐዳቸውን የሚያውጅ ነው።

ቤተ ክርስቲያኗ የምትጠቅሳቸው ጥቅሶች እነዚህ ናቸው። ኤልሳቤጥ በመንፈስ ቅዱስ ተሞልታ ማርያምን "የጌታዬ እናት" ስትል (ሉቃስ 1:43)፣ "ጌታ" የሚለው ማዕረግ በብሉይ ኪዳን የእግዚአብሔርን ስም የሚተካ ስም ነው። ኢሳይያስ "እነሆ ድንግል ትፀንሳለች ወንድ ልጅም ትወልዳለች ስሙንም አማኑኤል ትለዋለች" ብሏል (ኢሳይያስ 7:14)፤ "አማኑኤል" ማለት "እግዚአብሔር ከእኛ ጋር" ነው (ማቴዎስ 1:23)። ኢሳይያስ 9:6 ደግሞ የሚወለደውን ሕፃን "ኃያል አምላክ" ይለዋል። ዮሐንስ "ቃልም ሥጋ ሆነ" ይላል (ዮሐንስ 1:14)፤ ጳውሎስም "እግዚአብሔር ልጁን ከሴት የተወለደውን ላከው" ሲል (ገላትያ 4:4) የክርስቶስን እውነተኛ ሰውነት አረጋግጧል። ስለዚህ ቤተ ክርስቲያኗ በማርያም ላይ የምትሰጠው ትምህርት ማዕከል "ማርያም አምላክን ወለደች እንጂ አምላክ አልሆነችም" የሚለው ቃል ነው። ይህን ማዕረግ በትክክል ሲገለጽ ማርያምን ሳይሆን ክርስቶስን ይመሰክራል።

ዘላለማዊ ድንግልና

ቤተ ክርስቲያን የጌታችንን የኢየሱስ ክርስቶስን የሥጋዌ (ሰው የመሆን) ምስጢር ስታሰላስል፣ ማደሪያው ስለሆነችው ስለ ቅድስት ድንግል ማርያም ሕይወትና ንጽሕና በጥልቅ ትመለከታለች። ቤተ ክርስቲያኗ የማርያምን ዘለዓለማዊ ድንግልና በሦስት ታላላቅ ምዕራፎች ከፋፍላ ታስተምራለች፦ "ቅድመ ልደት" (ከመፀነሷና ከመውለዷ በፊት የነበረው ንጽሕና)፣ "በጊዜ ልደት" (በመውለዷ ቅጽበት ማኅተመ ድንግልናዋ አለመፈታቱ)፣ እና "ድኅረ ልደት" (ጌታን ከወለደችም በኋላ ለዘለዓለም በድንግልና መኖሯ) ናቸው። የመጀመሪያው ክፍል ማለትም ክርስቶስን ያለ ወንድ ዘር በድንግልና መፀነሷ፣ በመላው የክርስትና ዓለም (ወንጌላውያን ክርስቲያኖችንም ጨምሮ) ያለምንም ልዩነት ተቀባይነት ያለው የደኅንነታችን መሠረት ነው። ነቢዩ ኢሳይያስ በመንፈስ ቅዱስ ተመርቶ "እነሆ፥ ድንግል ትፀንሳለች፥ ወንድ ልጅንም ትወልዳለች" (ኢሳ. 7:14) ሲል የተነበየው፣ ማቴዎስ በወንጌሉ (ማቴ. 1:18–25) እንዲሁም ሉቃስ "ወንድ ስለማላውቅ ይህ እንዴት ይሆንልኛል?" (ሉቃ. 1:34) በሚለው የማርያም የግርምት ጥያቄ ያረጋገጡት ሐቅ ነው።

ነገር ግን ሁለተኛውና ሦስተኛው የድንግልናዋ ምዕራፎች (በጊዜ ልደት እና ድኅረ ልደት)፣ የጥንት አባቶች እና የቤተ ክርስቲያን ትውፊት በብሉይ ኪዳን ትንቢቶች ጥላነት ውስጥ በጥልቀት የሚያስተውሏቸው ምስጢራት ናቸው። ለዚህም ሕዝቅኤል በራእዩ የተመለከተውን እናነባለን፦ "ይህ በር ተዘግቶ ይኖራል፥ አይከፈትም፥ ማንም አይገባበትም፤ የእስራኤል አምላክ እግዚአብሔር ገብቶበታልና ተዘግቶ ይኖራል" (ሕዝቅኤል 44:1–2)። የቤተ ክርስቲያን ሊቃውንት ይህንን የ"ምሥራቅ በር" የማርያም ማኅፀን ፍጹም ምሳሌ አድርገው ይተረጉሙታል። የዘላለም አምላክ ክብር በውስጧ አልፏል፤ የክብር ንጉሥ በገባበት ደጃፍ ሌላ ማንም ሊያልፍ አይችልም። እርስዋ ለእግዚአብሔር ብቻ የተለየች ማደሪያ ናትና ማኅተሟ ሳይፈታ በድንግልና ትኖራለች። በተመሳሳይ መልኩ በመኃልየ መኃልይ ዘሰሎሞን 4:12 ላይ "እኅቴ ሙሽራ የተዘጋች ገነት፣ የተዘጋች ምንጭ፣ የታተመች ፈሳሽ ናት" ተብሎ የተነገረላት፣ ፍጹም ንጽሕናዋ እና ለእግዚአብሔር ብቻ የተለየች መሆኗን መንፈሳዊ በሆነ ሥዕላዊ ቋንቋ የሚያስረዳ ጥልቅ መልእክት ነው።

የዘላለም ድንግልና ትምህርት ሲነሳ፣ በብዙዎች ዘንድ የሚፈጠረው ተፈጥሯዊ ጥያቄ በወንጌላት ውስጥ የተጠቀሱት "የኢየሱስ ወንድሞችና እህቶች" ጉዳይ ነው። ታዲያ ማርያም ሌላ ልጅ ካልወለደች፣ እነዚህ ወንድሞች ከየት መጡ? ለዚህ ጥያቄ ቤተ ክርስቲያኗ ከመጽሐፍ ቅዱስ ታሪካዊና ቋንቋዊ ዳራ በመነሳት ሁለት ማብራሪያዎችን ትሰጣለች። የመጀመሪያው የቋንቋው አገባብ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ በተጻፈባቸው የጥንት ዕብራይስጥና አራማይክ ቋንቋዎች፣ "ወንድም" የሚለው ቃል የሥጋ ወንድምን ብቻ ሳይሆን፣ የአጎትን ልጅ እና የቅርብ የሥጋ ዘመድን ሁሉ የሚያጠቃልል ሰፊ ትርጉም አለው። ለዚህም ጥሩ ማሳያ የሚሆነው በዘፍጥረት 13:8 እና 14:14-16 ላይ የምናገኘው የአብርሃምና የሎጥ ታሪክ ነው። ሎጥ የአብርሃም የወንድሙ (የካራን) ልጅ ቢሆንም፣ አብርሃም ግን "እኛ ወንድማማቾች ነንና" በማለት ሲጠራው መጽሐፍ ቅዱስም ሎጥን የአብርሃም "ወንድም" በማለት ይመዘግበዋል። ሁለተኛውና በታሪክ ትውፊት የሚደገፈው ማብራሪያ፣ የጻድቁ የዮሴፍን ማንነት ይመለከታል። ዮሴፍ ማርያምን በሕጋዊነት ለመጠበቅ በተመረጠ ጊዜ አረጋዊ እንደነበረና፣ ከእርሷ ጋር ከመታጨቱ በፊት በነበረው የመጀመሪያ ትዳሩ ልጆች እንደነበሩት የጥንት ክርስቲያኖች ጽሑፎች ያስረዳሉ። ስለዚህም በወንጌል "የጌታ ወንድሞች" ተብለው የተጠሩት፣ በእድሜ ከጌታ የሚበልጡትና ማርያም ወደ ዮሴፍ ቤት ስትገባ አብረው የነበሩት የዮሴፍ ልጆች (የእንጀራ ልጆቿ) ናቸው እንጂ፣ ማርያም ከጌታችን በኋላ የወለደቻቸው አልነበሩም የሚል ነው።

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በመስቀል ላይ ሆኖ፣ በሥጋዊ ሥቃይና በነፍስ መከራ ውስጥ እያለፈ ሳለ፣ ወደ ታች ተመልክቶ እናቱንና የሚወደውን ደቀ መዝሙር ዮሐንስን አያቸው። በዚህን ጊዜ "አንቺ ሴት፥ እነሆ ልጅሽ" አላት፤ ደቀ መዝሙሩንም "እናትህ እነኋት" አለው (ዮሐንስ 19:26–27)። ይህ ቃል ዝም ብሎ የተነገረ አልነበረም። በአይሁድ ሕግና ባሕል መሠረት፣ አንዲት እናት ባሏ ቢሞትባት (ዮሴፍ በዚህ ጊዜ በሕይወት አልነበረም) የመንከባከብ ኃላፊነት ሙሉ በሙሉ የሚወድቀው በሌሎች ወንድ ልጆቿ ትከሻ ላይ ነበር። በእርግጥ ማርያም ከኢየሱስ ውጪ ሌሎች የሥጋ ልጆች ቢኖሯት ኖሮ፣ ኢየሱስ እናቱን ለባዕድ ሰው (ለዮሐንስ) አደራ መስጠቱ የአይሁድን ሕግና የቤተሰብን ክብር የሚጋፋ በሆነ ነበር። ነገር ግን ማርያም ሌላ ልጅ ስላልነበራት፣ ኢየሱስ ብቸኛ ልጇ በመሆኑ፣ ከእርሱ መለየት በኋላ ብቻዋን እንዳትቀር ለተወዳጁ ሐዋርያ አደራ ሰጣት። ዮሐንስም "ከዚያች ሰዓት ጀምሮ ወደ ቤቱ ወሰዳት።" ይህ ድርጊት ማርያም "የተዘጋች ገነት" ሆና መኖሯን፣ እና በመንፈሳዊ አውድ ደግሞ በዮሐንስ ውክልና ለመላው ቤተ ክርስቲያን መንፈሳዊ እናት ሆና መሰጠቷን የሚያበስር ታላቅ የመጽሐፍ ቅዱስ ምስክርነት ነው ብለው መከራከሪያ ያቀርባሉ።

ዕርገት — ፍልሰታ ለማርያም

በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ማርያም ከዚህ ዓለም መለየቷ ሁለት ቀኖች ይዞ ይከበራል፤ ጥር 21 "ዕረፍቷ" እና ነሐሴ 16 "ፍልሰቷ" (ወደ ሰማይ መወሰዷ)። ከዚህ የተነሣ ከነሐሴ 1 እስከ 16 ድረስ በሚጾመው "ጾመ ፍልሰታ" በሚሊዮን የሚቆጠሩ ምእመናን ይጾማሉ፤ ወደ ቤተ ክርስቲያን በብዛት ይሄዳሉ፤ ሌሊቱን በጸሎትና በዝማሬ ያሳልፋሉ። ትውፊቱ እንደሚናገረው የማርያም ሥጋ በመቃብር ውስጥ አልበሰበሰም፤ በእግዚአብሔር ኃይል ወደ ሰማይ ተወሰደ። ይህ እምነት "ፍልሰታ" ይባላል፤ ይኸውም ማርያም እንደ ክርስቶስ በራሷ ኃይል ያረገች ሳይሆን ያንቀላፋችና በኋላም ከእግዚአብሔር ኃይል ወደ ሰማይ የተሸጋገረች መሆኗን የሚያመለክት ነው። ቤተ ክርስቲያኗ ይህን በክርስቶስ ትንሣኤ የመጀመሪያ ፍሬነት ውስጥ ማርያም የመካፈሏ ምልክት አድርጋ ትመለከተዋለች።

ለዚህ እምነት የሚጠቀሱ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምሳሌዎች የሚከተሉት ናቸው። መዝሙር 132:8 "አቤቱ ወደ ዕረፍትህ ተነሣ፥ አንተና የኃይልህ ታቦት" ይላል፤ ትውፊቱ "የኃይል ታቦት" የሚለውን በማርያም ላይ ይተረጉማል፤ ይህ ትርጓሜ በኢትዮጵያ መንፈሳዊነት ውስጥ ጥልቅ ሥር አለው፤ ምክንያቱም ሀገሪቱ ከታቦተ ጽዮን ጋር ያላት ታሪካዊ ትስስር ትልቅ ነው። ራእይ 12:1 "ፀሐይን የለበሰች ሴት" ለማርያም ይተረጎማል። ሄኖክና ኤልያስ በሕይወት ወደ ሰማይ መወሰዳቸው (ዘፍጥረት 5:24፤ 2ኛ ነገሥት 2:11) እግዚአብሔር ሰውን በሥጋው ወደ ሰማይ ሊወስድ እንደሚችል ያሳያል የሚልም ተጨማሪ ማስረጃ ይቀርባል። ቤተ ክርስቲያኗ ግን ሁሉንም በዋነኝነት በትውፊት ላይ እንደምታቆም በግልጽ ትገልጻለች።

ንጽሕት ማርያም

የኢትዮጵያ ትውፊት የማርያምን ወላጆች ኢያቄምና ሐናን በስም ያውቃል፤ ሐና መካን የነበረች፣ ከብዙ ጸሎት በኋላ ልጅ የተሰጣት ሴት እንደሆነች ይተርካል፤ ይህም የሳሙኤልን እናት የሐናን ታሪክ (1ኛ ሳሙኤል 1) ያስታውሳል። ማርያም ለክርስቶስ ማደሪያ እንድትሆን ከመወለዷ ጀምሮ በእግዚአብሔር እንደተቀደሰች ቤተ ክርስቲያኗ ታስተምራለች፤ "ንጽሕት" የሚለው ቅጽል ይህንን ያመለክታል። ከሚጠቅሷቸው ጥቅሶች መካከል የመልአኩ ሰላምታ "ጸጋ የሞላብሽ" (ሉቃስ 1:28) እና "የሚወለደው ቅዱስ" (ሉቃስ 1:35) ይገኙበታል። ይህ ትምህርት በ1854 እ.ኤ.አ. በካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ከታወጀው "ያለ አዳም ኃጢአት ፅንሰት" ትምህርት ጋር የሚመሳሰል ቢመስልም፣ የኃጢአት ውርስን በሚመለከት ያላቸው የሥነ መለኮት ግንዛቤ ይለያል፤ ዝርዝሩም በመምህራን መካከል ይለያያል፤ ስለዚህ ሁለቱን በአንድ አድርጎ መውሰድ አይገባም።

ሥርዓተ አምልኮና መንፈሳዊ ልምምዶች

የማርያም ክብር በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ሥርዓተ አምልኮ ውስጥ ልዩ ሥፍራ አለው። "ውዳሴ ማርያም" በየሳምንቱ ቀናት የሚደገም የምስጋና ጸሎት ነው፤ "መልክአ ማርያም" ደግሞ የአካሏን ክፍሎች እየጠቀሰ የሚያመሰግን ግጥም ነው፤ "ተአምረ ማርያም" የማርያም ተአምራት ታሪኮች ስብስብ ሲሆን በ14ኛውና በ15ኛው ክፍለ ዘመን አካባቢ በኢትዮጵያ ተስፋፍቷል። በዚያው ዘመን ንጉሠ ነገሥት ዘርዓ ያዕቆብ የማርያም በዓላት በሀገሪቱ ሁሉ እንዲከበሩ በማዘዝ የማርያም አምልኮ በሕዝብ ሕይወት ውስጥ ጠንካራ ሥር እንዲይዝ አደረገ። በአክሱም ጽዮን ማርያም ቤተ ክርስቲያን ኅዳር 21 ቀን የሚከበረው የጽዮን ማርያም በዓል ከሀገር ውጭ ካሉ ሳይቀር ብዙ ምእመናንን የሚያሰባስብ ነው። ስዕለ ማርያም ማለትም የማርያም ሥዕል በቤተ ክርስቲያኗ ውስጥ ትልቅ ሥፍራ አለው፤ ምእመናንም ስእለት ይሳላሉ፣ ይጸልያሉ፣ ያለቅሳሉ።

መጽሐፍ ቅዱስና ትውፊት

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የመጽሐፍ ቅዱስን መለኮታዊ ሥልጣን ሙሉ በሙሉ ትቀበላለች፤ ጥንታዊ የግዕዝ ትርጉሙን በታላቅ ጥንቃቄ ጠብቃለች። ሆኖም መጽሐፍ ቅዱስን የምትተረጉመው በትውፊት (በአባቶች ሊቃውንት ትምህርት) መነጽር እንደሆነ ታስተምራለች። ጳውሎስ ራሱ ተሰሎንቄ ሰዎችን "በቃል ወይም በመልእክት የተማራችሁትን ወግ ያዙ" ብሎ አዝዟል (2ኛ ተሰሎንቄ 2:15)፤ ስለዚህ ትውፊት ራሱ ጠቃሚ ነው የሚለው ጥያቄ አይደለም። ጥያቄው ሌላ ነው፤ አንድ ትውፊት የሐዋርያት ትምህርት ማስረጃ የሚሆነው እንዴት ነው? ኢየሱስ ራሱ "በወጋችሁ የእግዚአብሔርን ቃል ትሽራላችሁ" ብሎ ፈሪሳውያንን ገሥጿል (ማርቆስ 7:8–13)፤ ኢሳይያስም "ወደ ሕግና ወደ ምስክር ይሂዱ" ይላል (ኢሳይያስ 8:20)፤ ጳውሎስም መጽሐፍ ቅዱስ ሰውን "ለበጎ ሥራ ሁሉ ፍጹም ሆኖ የተዘጋጀ" ለማድረግ በቂ መሆኑን ይናገራል (2ኛ ጢሞቴዎስ 3:16–17)። በዚህ መሠረት ወንጌላውያን ክርስቲያኖች ትውፊትን ሁሉ ወደ ጎን አያደርጉም፤ ነገር ግን እያንዳንዱ ትምህርት ከሐዋርያት ጽሑፍ ጋር መስማማቱን መመርመር ይገባል ይላሉ። በሚቀጥሉት ክፍሎች የምናደርገው ይህንኑ ነው።

ወንጌላውያን ክርስቲያኖች ስለ ማርያም የሚይዙት አቋም አንድ መርህ ላይ የተመሠረተ ነው፤ መጽሐፍ ቅዱስ የሚናገረውን ሁሉ በሙሉ ልብ እንቀበላለን፤ ያልተናገረውን ግን እንደ እምነት ግዴታ አንጨምርም። ይህ ማለት ማርያምን ማቃለል አይደለም። መጽሐፍ ቅዱስ "ከሴቶች መካከል የተባረክሽ ነሽ" ብሎ ስለጠራት እኛም እንጠራታለን (ሉቃስ 1:42)፤ "ትውልድ ሁሉ ብፅዕት ይሉኛል" የሚለውን ትንቢት ስለምናምን እናከብራታለን (ሉቃስ 1:48)። ነገር ግን ጳውሎስ ለቆሮንቶስ ሰዎች "ከተጻፈው አትለፉ" እንዳለ (1ኛ ቆሮንቶስ 4:6)፣ አክብሮታችን በቃሉ ወሰን ውስጥ እንዲቆይ እንፈልጋለን። በዚህ ክፍል አራት ጥያቄዎችን እንመረምራለን፦ ቴዎቶኮስ፣ ድንግልና፣ ንጽሕናና ዕርገት።

ቴዎቶኮስ — ማዕረጉን በትክክል መረዳት

በዚህ ጉዳይ ከኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ጋር ብዙ የሚያግባባን ነገር አለ፤ ይህንን ማወቅ ጥሩ መነሻ ነው። ማርያም የወለደችው ሕፃን ማን ነው? የመጽሐፍ ቅዱስ መልሱ ግልጽ ነው፤ እርሱ ከመጀመሪያ የነበረው፣ ከእግዚአብሔር ጋር የነበረውና እግዚአብሔር የነበረው ቃል ነው (ዮሐንስ 1:1፣ 14)፤ ሮሜ 9:5 ክርስቶስን ለዘላለም የተባረከ አምላክ ብሎ ይጠራዋል፤ ፊልጵስዩስ 2:5–8 አምላክ የሆነው ራሱን ባዶ አድርጎ የባሪያን መልክ እንደወሰደ ይናገራል። ስለዚህ ማርያም የወለደችው የመለኮት ልጅ የሆነውን አንድ ሰው ነው፤ በዚህ ትክክለኛ ትርጉም "የአምላክ እናት" ብሎ መጥራት ስህተት አይደለም። የሚያስደንቀው ይህንን ማዕረግ ሉተርን የመሰሉ የተሐድሶ አባቶች የክርስቶስን አምላክነት ለመጠበቅ ሲሉ ማዕረጉን ተቀብለውታል።

ታዲያ ለምን ብዙ ወንጌላውያን ማዕረጉን በጥንቃቄ ይጠቀማሉ? ምክንያቱ ቃሉ በተራው ሰው ጆሮ የሚፈጥረው ስሜት ነው። "የአምላክ እናት" የሚለው ሐረግ ማርያም ከመለኮት በፊት እንደነበረችና መለኮትን እንደፈጠረች ወይም እንደ ራሷ መለኮታዊ ማንነት ያላት እንደሆነች ሊያሳስት ይችላል። እርሷ ግን የመለኮት አካል የሆነውን የወልድን መለኮታዊ ተፈጥሮ አልፈጠረችም፤ እርሱ ከዘላለም ነበረ (ዮሐንስ 8:58፤ ቆላስይስ 1:15–17)። በጊዜ ውስጥ የወሰደውን የሰው ተፈጥሮ ለእርሱ ሰጠችው። መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ ይህንን ዓይነት ቋንቋ ይመርጣል፤ ኤልሳቤጥ "የጌታዬ እናት" ብላታለች (ሉቃስ 1:43)፤ ጳውሎስም "እግዚአብሔር ልጁን ከሴት የተወለደውን ላከው" ይላል (ገላትያ 4:4)። ስለዚህ በመጽሐፍ ቅዱስ ቃላት መናገር ከሁሉ የተሻለ ደህንነት ያለው መንገድ ነው። የክርስቶስን አምላክነት ስንመሰክር በክርስቶስ ላይ እንጂ በማርያም ላይ ትኩረት እንዲያደርግ እንፈልጋለን።

ድንግልና — ኢየሱስ ከመወለዱ በፊትና በኋላ

የድንግልና ልደት የክርስትና እምነት ማዕከላዊ ትምህርት ነው፤ ኢየሱስ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ያለ ሰው ዘር በድንግል ማርያም ተፀነሰ (ኢሳይያስ 7:14፤ ማቴዎስ 1:18–25፤ ሉቃስ 1:34–35)። ማቴዎስ የኢሳይያስን ትንቢት የጠቀሰው በግሪክ "parthenos" (ድንግል) በሚለው ቃል ነው። ይህ የክርስቶስን አምላክነትና ከአዳም ኃጢአት ተፈጥሮ ውጪ መሆኑን ያመለክታል፤ ስለዚህ ይህንን ትምህርት እኛም በሙሉ ልብ እንቀበላለን።

ጥያቄው "ከኢየሱስ ልደት በኋላስ?" የሚለው ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ስለዚህ ጉዳይ ለአንባቢ የሚናገረው ቀጥተኛ ነገር አለ። ማቴዎስ ስለ ዮሴፍ ሲናገር ማርያም ልጇን እስከ ወለደችበት ጊዜ ድረስ ዮሴፍ እንዳላወቃት ይጽፋል (ማቴዎስ 1:25)፤ ሉቃስም ኢየሱስን የማርያም "በኵር ልጅ" ይለዋል (ሉቃስ 2:7)። እነዚህ ቃላት ብቻቸውን ውሳኔ ላይሰጡ ቢችሉም፣ የተፈጥሮ ትርጉማቸው ከወሊድ በኋላ የትዳር ሕይወት እንደተከተለች ነው። ከዚያ ወዲያ ወንጌላት የኢየሱስን "ወንድሞችና እህቶች" በተደጋጋሚ ይጠቅሳሉ፦

እነዚህ ወንድሞች በስም የተጠሩ ናቸው፤ ከእናቱ ጋር ተያይዘው በተደጋጋሚ ይታያሉ (ማቴዎስ 12:46–47፤ ዮሐንስ 2:12፤ ሐዋርያት ሥራ 1:14)። ግሪኩ "adelphos" የሚለው ቃል በተለምዶ ከአንድ ቤተሰብ የተወለደ ወንድምን ያመለክታል። ደራሲዎቹ የአጎት ልጅን ወይም ዘመድን ለማመልከት ሲፈልጉ ሌሎች ቃላትን ይጠቀሙ ነበር፤ ለምሳሌ ሉቃስ ኤልሳቤጥን "ዘመድሽ" (syngenēs፣ ሉቃስ 1:36) ይላታል፤ ጳውሎስም ማርቆስን "የበርናባስ የወንድሙ ልጅ" (anepsios፣ ቆላስይስ 4:10) ብሎ ይጠራዋል። ስለዚህ የወንጌላት ደራሲዎች በእውነት የአጎት ልጆችን ማመልከት ፈልገው ቢሆን ሌሎች ቃላት ነበሯቸው። የኦርቶዶክስ ትምህርት "ዮሴፍ ከቀደመ ትዳር ልጆች ነበሩት" የሚለው ከመጽሐፍ ቅዱስ ውጪ ካሉ ጽሑፎች የመጣ ነው።

በዮሐንስ 19:26–27 ላይ ኢየሱስ እናቱን ለዮሐንስ መስጠቱ ሌሎች ልጆች እንዳልነበሯት ያሳያል የሚለው ክርክር ትኩረት የሚሻ ነው። ምላሹ ግን በዮሐንስ ወንጌል ውስጥ ይገኛል፤ ዮሐንስ ወንድሞቹ በእርሱ እንዳላመኑ በግልጽ ይጽፋል (ዮሐንስ 7:5)። በዚያ ጊዜ ወንድሞቹ ገና ያላመኑ ስለነበሩ፣ ጌታ እናቱን የእምነት ቤተሰቡ አባል ለሆነው ደቀ መዝሙር መስጠቱ ተገቢ ነበር (ማርቆስ 3:31–35)። ከትንሣኤ በኋላ ግን ወንድሞቹ አምነው ከሐዋርያት ጋር ሲጸልዩ እናያለን (ሐዋርያት ሥራ 1:14)፤ ጳውሎስም "የጌታ ወንድሞች" ብሎ ይጠቅሳቸዋል (1ኛ ቆሮንቶስ 9:5፤ ገላትያ 1:19)።

ንጽሕት ማርያም — ማርያምም አዳኝ ያስፈልጋት ነበር

"ንጽሕት ማርያም" ወይም "ያለ ኃጢአት የተፀነሰች" የሚለው ትምህርት መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የለም። ከዚህ በተቃራኒ መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ሰው ልጆች ሁሉ ግልጽ የሆነ ፍርድ ይሰጣል፤ "ሁሉ ኃጢአትን ሠርተዋልና የእግዚአብሔርም ክብር ጎድሎአቸዋል" (ሮሜ 3:23)፤ ኃጢአት በአንድ ሰው በኩል ወደ ዓለም እንደገባና ሞትም ወደ ሰው ሁሉ እንደ ደረሰ ጳውሎስ ያስረዳል (ሮሜ 5:12)። ከዚህ ሕግ የተለየው አንድ ሰው ብቻ ነው፤ "ከ ኃጢአት በስተቀር" በሁሉ የተፈተነው ኢየሱስ ክርስቶስ (ዕብራውያን 4:15) ነው። ማርያም ራሷ ስለ አዳኝ አስፈላጊነት በግልጽ ትናገራለች፦

"መድኃኒቴ" የሚለው ቃል ማርያም የአዳኝ ፍላጎት እንደነበራት ይመሰክራል፤ ኃጢአት የሌለበት ሰው መዳን አያስፈልገውም። ሉቃስ 2:22–24 ደግሞ ማርያም በሌዋውያን 12 መሠረት የመንጻት መሥዋዕት እንዳቀረበች ይነግረናል፤ ይህ ሕግ የኃጢአት መሥዋዕትን ያካትታል። የመልአኩ ሰላምታ "ጸጋ የሞላብሽ" ማለትም "ጸጋ የተሰጠሽ" ማለት ነው፤ ይህም በእግዚአብሔር ሞገስ ያገኘች መሆኗን እንጂ ኃጢአት እንደሌለባት አያሳይም (ሉቃስ 1:30)። "የሚወለደው ቅዱስ" የተባለው ሕፃኑ ነው እንጂ እናቱ አይደለችም (ሉቃስ 1:35)። ማርያም በእምነት እያደገች የመጣች ሰው ናት፤ ኢየሱስ በቤተ መቅደስ በጠፋ ጊዜ የተናገረውን አልተረዳችም (ሉቃስ 2:48–50)፤ በኋላም ቤተሰቡ ስለ እርሱ ግራ ተጋብቶ ነበር (ማርቆስ 3:21, 31)። ይህ ሰብዓዊነቷን ያሳያል፤ እንዲሁም ለእኛ ትልቅ ማጽናኛ ነው፤ ምክንያቱም እግዚአብሔር እንደ እኛ ያሉ ደካማ ሰዎችን በጸጋው ይጠቀማል።

የማርያም ዕርገት

ማርያም በሥጋና በነፍስ ወደ ሰማይ ተወሰደች የሚለው ትምህርት በአዲስ ኪዳን ውስጥ አንድም ቀጥተኛ ማስረጃ የለውም። ሉቃስ ስለ ማርያም በወንጌሉና በሐዋርያት ሥራ ሰፊ ነገር ጽፏል፤ ጳውሎስና ሌሎች ደራሲያንም ስለ ትንሣኤ በስፋት ጽፈዋል፤ ነገር ግን ማርያም ስለመሞቷም፣ ስለ መቀበሯም፣ ስለ ማረጓም ከቶ አይናገሩም። የዕርገቱ ዝርዝር ታሪኮች የተጻፉት በ5ኛውና በ6ኛው ክፍለ ዘመን ገደማ ከመጽሐፍ ቅዱስ ውጪ በሆኑ ጽሑፎች ውስጥ ነው፤ ይህም ከሐዋርያት ዘመን ብዙ መቶ ዓመታት ርቆ ነው። የክርስትና እምነት መሠረታዊ ትምህርቶች ሁሉ በቅዱስ መጽሐፍ ይመሰከርላቸዋል፤ የማርያም ዕርገት ግን ይህ ምስክርነት የለውም።

የእግዚአብሔርን ቃል በጥልቀት ስናጠና፣ ብሉይ ኪዳን በአዲስ ኪዳን ለሚገለጠው ታላቅ የእግዚአብሔር የማዳን ሥራ "ጥላ" ሆኖ እንደሚያገለግል እናስተውላለን። የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ለተለያዩ ትምህርቶቿ ዋቢ አድርጋ የምትጠቅሳቸውን ክፍሎች በመጽሐፍ ቅዱስ አውዳዊ፣ ታሪካዊና መንፈሳዊ ትርጓሜ (ኤግዜጄሲስ) ሚዛን በሐቀኝነት ስንመረምራቸው፣ ቃሉ ራሱ የሚያስደንቅና እጅግ የጠለቀ ሌላ መንፈሳዊ እውነትን ይገልጥልናል።

የኪዳኑ ታቦት፡ የሰሎሞን መቅደስ ወይስ የክርስቶስ ማደሪያ?

የኦርቶዶክስ ትውፊት ማርያምን በብሉይ ኪዳን የነበረችው የ"ቃል ኪዳን ታቦት" ፍጹም ማረጋገጫ አድርጎ ያቀርባታል። ለዚህም በዋነኝነት ከሚጠቀሱት ክፍሎች አንዱ መዝሙር 132:8 ነው፦ "አቤቱ፥ ወደ ዕረፍትህ ተነሣ፥ አንተና የኃይልህ ታቦት።" ኦርቶዶክሳውያን ሊቃውንት ይህንን ቃል ሲያብራሩ፣ "አቤቱ ተነሣ" የሚለው የክርስቶስን ትንሣኤ ሲያመለክት፣ "የኃይልህ ታቦት" የተባለችው ደግሞ እርሱን ዘጠኝ ወር በማኅፀኗ የተሸከመችው ማርያም ናት ይላሉ። ስለዚህም፣ ይህ ጥቅስ ማርያም እንደ ልጇ ከሞት ተነስታ በክብር ማረጓን (ወደ ዕረፍት መግባቷን) የሚያሳይ ትንቢት ነው ብለው ያምናሉ። ይሁን እንጂ፣ ይህንን መዝሙር መጽሐፍ ቅዱሳዊ አውዱን ጠብቀን ስናነበው፣ የተጻፈበት ታሪካዊና ቀጥተኛ ዓላማ ሌላ መሆኑን እንረዳለን። ይህ መዝሙር ንጉሥ ሰሎሞን ቤተ መቅደሱን ሠርቶ ሲጨርስ፣ ታቦቱ ከድንኳን ወጥቶ በቋሚነት ወደ ተዘጋጀለት ቅድስተ ቅዱሳን እንዲገባ ሲጸልይ የተዘመረ ነው። በ2ኛ ዜና መዋዕል 6:41 ላይ ሰሎሞን ይህንኑ ጸሎት ሲደግመው እናነባለን። ከዚህም ባለፈ፣ በአዲስ ኪዳን ብርሃን የብሉይ ኪዳን ታቦት ፍጹም ምሳሌነቱ የሚያመለክተው ወደ ራሱ ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ ነው። የዕብራውያን ጸሐፊ (ዕብ. 9:4–5) ስለ ታቦቱና ስለ ስርየት መክደኛው በሰፊው ካብራራ በኋላ፣ ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 3:25 ላይ እግዚአብሔር ክርስቶስን "በእምነት የሚገኝ በማስተስረያው ደሙ" ( አድርጎ እንዳቆመው ያውጃል። በታቦቱ ላይ የነበረው የስርየት መክደኛ ክርስቶስ ራሱ ከሆነ፣ የእግዚአብሔር ክብርና ሕልውና ያረፈው በእርሱ ላይ ነውና፣ የታቦቱ ፍጹም ፍጻሜ ክርስቶስ ራሱ ነው።

ፀሐይን የተጎናጸፈችው ሴት፡ የኪዳኑ ሕዝብ ምሳሌያዊ ራእይ

በራእይ 12:1 ላይ ሐዋርያው ዮሐንስ፣ "ፀሐይን ተጐናጽፋ ጨረቃ ከእግሮችዋ በታች ያላት በራስዋም ላይ የአሥራ ሁለት ከዋክብት አክሊል የደፋች አንዲት ሴት..." በማለት እጅግ አስደናቂ የሆነ አፖካሊፕቲክ ራእይ ይመለከታል። ይህችን በዘንዶው የምትሳደደውንና ወንድ ልጅ የምትወልደውን ሴት ማንነት ለመረዳት፣ የራእይን መጽሐፍ የትርጓሜ ሕግና የብሉይ ኪዳንን ዳራ ማየት ግድ ይላል። ይህ ክፍል በቀጥታ የሚያስተጋባው በዘፍጥረት 37:9 ላይ ያለውን የዮሴፍን ሕልም ነው። ዮሴፍ በሕልሙ ፀሐይ፣ ጨረቃና ዐሥራ ሁለት ከዋክብት ሲሰግዱለት አይቷል፤ እነዚህም ያዕቆብን፣ ሚስቱንና የዐሥራ ሁለቱን የእስራኤል ነገዶችን (አባቶችን) የሚወክሉ ነበሩ። በራእይ መጽሐፍ የተገለጠችው ሴት፣ በምሳሌያዊ አገላለጽ "እስራኤልን" ወይንም መሲሑን በሥጋ ያስገኘችውን "የእግዚአብሔርን የኪዳን ሕዝብ" ትወክላለች። ሕፃኑ (ክርስቶስ) ከተወለደና ወደ ሰማይ ከተነጠቀ በኋላ፣ ዘንዶው (ሰይጣን) በበረሃ ያሳደዳት ይቺው ሴት፣ በዘመናት ሁሉ መከራን የምትቀበለውንና በእግዚአብሔር የምትጠበቀውን አጠቃላይ ቤተ ክርስቲያንን/የእግዚአብሔርን ሕዝብ የምታሳይ ታላቅ መንፈሳዊ ሥዕል እንጂ፣ በአንድ ግለሰብ (በማርያም) ታሪክ ላይ ብቻ የምትወሰን አይደለችም።

የሄኖክና የኤልያስ መወሰድ

የሄኖክን (ዘፍጥረት 5:24) እና የኤልያስን (2ኛ ነገሥት 2:11) ወደ ሰማይ መወሰድ ስንመለከት፣ እነዚህ ታሪኮች እግዚአብሔር በሞት ላይ ያለውን ፍጹም ሥልጣንና በታሪክ ውስጥ ያደረገውን አስደናቂ ጣልቃ ገብነት የሚያሳዩ ኃያላን እውነታዎች ናቸው። ሄኖክ እግዚአብሔርን ደስ ስላሰኘው ሞትን ሳያይ ተወሰደ፤ ኤልያስም በእሳት ሠረገላ በዐውሎ ነፋስ ወደ ሰማይ ወጣ። ይሁን እንጂ፣ በመጽሐፍ ቅዱስ አፈታት መርህ መሠረት፣ እግዚአብሔር ለተወሰኑ ነቢያት በልዩ ሁኔታ ያደረገው ታሪካዊ ድርጊት፣ ለሌላ ግለሰብ (ለማርያም) ተመሳሳይ ነገር መፈጸሙን የሚያረጋግጥ ቀጥተኛ ማስረጃ ሊሆን አይችልም። የሄኖክና የኤልያስ መወሰድ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በግልጽ በታሪክ ተመዝግቦ ሲገኝ፣ የማርያም በሥጋ ወደ ሰማይ ማረግ ግን በመጽሐፍ ቅዱስ ቃላት ውስጥ ያልተጻፈ ትውፊታዊ እምነት ነው። መጽሐፍ ቅዱስ እነዚህን ድንቅ ታሪኮች የነገረን፣ ጻድቃን ከሞት በኋላ ሕይወት እንዳላቸውና እግዚአብሔር የሕያዋን አምላክ መሆኑን ሊያረጋግጥልን ነው።

መጽሐፍ ቅዱስ ስለ አማኞች የሚናገረው ተስፋ ግልጽ ነው። ጳውሎስ ተስፋ እንደሌላቸው ሰዎች እንዳናዝን ስለ አንቀላፉት አማኞች እንድናውቅ ይፈልጋል (1ኛ ተሰሎንቄ 4:13)፤ "በክርስቶስ የሞቱትም አስቀድመው ይነሣሉ" (ቁ. 16)። ጳውሎስም ትንሣኤን በቅደም ተከተል ይገልጻል፤ አስቀድሞ ክርስቶስ በኵር፣ ከዚያ በኋላ በመምጣቱ የክርስቶስ የሆኑ (1ኛ ቆሮንቶስ 15:20–23)። ማርያምም እንደ ሌሎቹ አማኞች በክርስቶስ ተስፋ ተኝታ ትንሣኤዋን ትጠብቃለች። ይህ ቅድስናዋን አያቃልልም፤ ከሁሉም የክርስቶስ ተከታዮች ጋር አንድ ተስፋ ውስጥ ያስገባታል።

እውነተኛው የማርያም ክብር፦ በመጽሐፍ ቅዱስ ሚዛንና በሕይወት ምግባር

በክርስቲያኖች መካከል አልፎ አልፎ "ወንጌላውያን አማኞች ቅድስት ድንግል ማርያምን በበቂ ሁኔታ አያከብሩም፤ ስሟንም አያነሡም" የሚል ትችት ሲሰነዘር ይሰማል። ይህ ትችት እንደ መከላከያ መከራከሪያ ከመውሰድ ይልቅ፣ ቆም ብለን ልባችንን እንድንመረምርና መጽሐፍ ቅዱሳዊ የሆነውን ትክክለኛውን የማክበር መንገድ እንድናስተውል የሚጋብዝ ጤናማ ማንቂያ ሊሆን ይገባዋል። ማርያምን ማክበር የእግዚአብሔርን ቃል መታዘዝ እንጂ ከቃሉ ማፈንገጥ አይደለም። መጽሐፍ ቅዱስ እግዚአብሔር የከበረበትንና የመረጠውን ዕቃ እንድናከብር ያስተምረናልና፣ ማርያምን በቃሉ መሠረት በነዚህ አምስት ጥልቅ መንገዶች ማክበርና ማሰብ እንችላለን፦

የጸጋዋን ታላቅነት በማወጅ "ብፅዕት" ብሎ መጥራት

ማርያምን "ብፅዕት" (የተባረከች፣ ደስተኛ፣ እግዚአብሔር ጸጋውን ያበዛላት) ብሎ መጥራት የሰው ልጅ የፈጠረው ልማድ ሳይሆን፣ የእግዚአብሔር መንፈስ ያጸደቀው ትንቢታዊ አዋጅ ነው። እርሷ ራሷ በመንፈስ ቅዱስ ተሞልታ በታላቁ የውዳሴ መዝሙሯ ፣ "እነሆ፥ ከዛሬ ጀምሮ ትውልድ ሁሉ ብፅዕት ይሉኛል" (ሉቃስ 1:48) በማለት ተናግራለች። የእግዚአብሔር ልጅ የሥጋዌ (ሰው የመሆን) ማደሪያ እንድትሆን ከተፈጠሩት ሁሉ ተለይታ የተመረጠችውን ማርያምን ማክበር፣ የመረጣትን እግዚአብሔርን ማክበር ነው። ትውልድ ሁሉ በምስጋናው እና በትምህርቱ ውስጥ እርሷን "ብፅዕት" እያለ ሊያከብራት ይገባል።

የእምነቷንና የመታዘዟን ጥልቀት መምሰል

እውነተኛ ክብር በከንፈር ብቻ የሚቀርብ ሳይሆን፣ የሕይወትን አርአያነት በመከተል የሚገለጽ ነው። ማርያም የመታዘዝ አክሊል ናት። የመልአኩን ብሥራት ስትሰማ፣ በአይሁድ ማኅበረሰብ ውስጥ ያለ አባት ማርገዝ ሊያመጣባት የሚችለውን ውርደት፣ መገለል እና የሞት ቅጣት እንኳ ሳትፈራ፣ ሕይወቷን ሙሉ በሙሉ ለእግዚአብሔር ፈቃድ አሳልፋ ሰጥታለች። "እነሆኝ የጌታ ባሪያ፤ እንደ ቃልህ ይሁንልኝ" (ሉቃስ 1:38) ያለችው ቃል፣ በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ ከተሰሙት እጅግ የላቁ የእምነት አዋጆች አንዱ ነው። እኛም በሕይወታችን ፈተና ሲገጥመንና የእግዚአብሔር ቃል ለማድረግ ሲከብድ፣ የማርያምን "እንደ ቃልህ ይሁንልኝ" የሚለውን ፍጹም እምነት ስንኖር፣ እርሷን በተግባር እያከበርናት ነው።

ከመዝሙሯ መማርና ቃሉን በልብ ማኖር

ማርያም የጌታ እናት ብቻ ሳትሆን፣ የመጀመሪያዋም ደቀ መዝሙር ናት። ሉቃስ 2:19 ላይ "ማርያም ግን ይህን ነገር ሁሉ በልብዋ እያሰበች ትጠብቀው ነበር" እንደሚል፣ እርስዋ የእግዚአብሔርን ምስጢርና ቃል በልቧ የምታሰላስል ጥልቅ መንፈሳዊ ሰው ነበረች። በመዝሙሯ (ሉቃስ 1:46-55) ውስጥ የብሉይ ኪዳንን ቃላትና የእግዚአብሔርን ታዳጊነት በውበት ስትዘምር እናያለን። ይህ የሚያሳየን የእግዚአብሔር ቃል በልቧ ውስጥ ምን ያህል ሞልቶ እንደነበረ ነው። እኛም ቃሉን በልባችን ስናኖርና የእግዚአብሔርን ታዳጊነት ስንዘምር የርሷን መንፈሳዊነት እየተካፈልን ነው።

የተባረከ እናትነቷን ማክበር

ክርስቶስ ሰብዓዊ ተፈጥሮውን (ሥጋንና ደምን) የነሳው ከእርሷ ነው። ጌታችን ከእርሷ ተወልዶ፣ ጡቷን ጠብቶ፣ በእቅፏ አድጎ ዓለምን አዳነ። እግዚአብሔር እናትነትን ምን ያህል እንደባረከውና እንዳከበረው በማርያም ሕይወት ውስጥ እንመለከታለን። የእርሷን እናትነት ማክበር፣ ክርስቶስ ፍጹም ሰው ሆኖ መምጣቱን (ሥጋዌውን) የሚመሰክር ታላቅ የሃይማኖት ምሰሶ ነው።

አምልኮንና ጸሎትን ለእግዚአብሔር ብቻ መስጠት

ማርያምን ማክበር አንድ ነገር ሲሆን፣ አምልኮን እና ጸሎትን ማቅረብ ግን ፍጹም ሌላ ነገር ነው። መጽሐፍ ቅዱስ አምልኮን ለፈጣሪ ብቻ የለየ፣ እጅግ ጥብቅ የሆነ ድንበር ያስቀምጣል።

ሐዋርያት አምልኮን አይቀበሉም፦ በሐዋርያት ሥራ 10:25–26 ላይ ቆርኔሌዎስ ታላቁን ሐዋርያ ጴጥሮስን ባየው ጊዜ ከእግሩ ሥር ወድቆ ሰገደለት። ጴጥሮስ ግን ፈጥኖ፣ "ተነሣ፥ እኔ ደግሞ ሰው ነኝ" በማለት አነሣው እንጂ አምልኮውን አልተቀበለም። የቱንም ያህል በጸጋ የከበሩና ኃያል ተአምር የሚያደርጉ ቅዱሳን ቢሆኑም፣ ስግደትና አምልኮ ለሰው ልጅ አይገባምና።

መላእክት አምልኮን አይቀበሉም፦ በራእይ 22:8–9 ላይ ሐዋርያው ዮሐንስ ሰማያዊውንና አስደናቂውን ራእይ ላሳየው መልአክ ሊሰግድ በፊቱ ተደፋ። መልአኩ ግን በድንጋጤ፣ "እንዳታደርገው ተጠንቀቅ... ለእግዚአብሔር ስገድ" በማለት ከለከለው። በሰማይ ክብር ውስጥ ያሉ የብርሃን መላእክት እንኳ አምልኮን መካፈል አይችሉም።

የክርስቶስ የመጨረሻ ውሳኔ፦ ጌታችን ኢየሱስ በምድረ በዳ ሰይጣንን ድል ሲነሳው፣ ያጸናው የመጨረሻውና ታላቁ ሕግ ይህ ነበር፦ "ለጌታ ለአምላክህ ስገድ፥ እርሱንም ብቻ አምልክ" (ማቴዎስ 4:10)።

ክርስቲያኖች ማርያምን እንደ እናት፣ እንደ ጸጋ ማደሪያ፣ እንደ እምነት ጀግና እጅግ አድርገው ሊያከብሯትና "ብፅዕት" ሊሏት ይገባል፤ ይህ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ነው። ነገር ግን ልመና፣ ጸሎትና አምልኮ መቅረብ ያለበት "እርሱንም ብቻ አምልክ" ለተባለለት፣ በደሙ ለዋጀን፣ ብቸኛ መካከለኛችን ለሆነው ለእግዚአብሔር ልጅ ለኢየሱስ ክርስቶስ ብቻ ነው። ማርያምን በቃሉ መንገድ ማክበር ማለት እርስዋ ራሷ በቃና ዘገሊላ ሰርግ ላይ፣ "የሚላችሁን ሁሉ አድርጉ" (ዮሐ. 2:5) ብላ ወደ ልጇ እንዳመለከተች፣ እኛም አይናችንን በልጇ በኢየሱስ ላይ ብቻ እንድናደርግ መታዘዝ ነው።

"አማላጅ" — ከባህላችን ወደ መጽሐፍ ቅዱስ

የባህሉ ልምድ፦ በኢትዮጵያ ውስጥ "አማላጅ" የሚለው ቃል ከባዕድ ሰው ጆሮ ሳይሆን ከጥልቅ ባህላዊ ልምድ የሚሰማ ቃል ነው። ግጭት በተነሣ ጊዜ ሽማግሌዎች ይላካሉ። ታላቅ ሰው ፊት ለመቅረብ የሚፈራ ሰው አማላጅ ይዞ ይሄዳል። ጥፋተኛው በተበደለው ቤት ደጃፍ ሽምግልና ተቀምጦ ይታረቃል። ይህ የሕዝባችን ውብ ባህል ነው፤ ጥፋተኛውን ያከብራል፣ የተበደለውንም ክብር ይጠብቃል፣ ማኅበረሰቡንም ያድናል። ስለዚህ "ማርያም አማላጅ ናት" የሚለው እምነት ለኢትዮጵያውን አዲስ ሃሳብ ሳይሆን፤ በልባቸውም ትልቅ ቦታ የያዘ ነው። ይህ ክፍል ይህንን እምነት በቀላሉ ለመቃወም ሳይሆን፣ መጽሐፍ ቅዱስ ስለ መካከለኛነትና ምልጃ ምን እንደሚል በእርጋታ ለመመርመር ነው። ጥያቄውን በትክክል ካልጠየቅን ምላሹንም በትክክል አናገኝም።

"ማን ያማልዳል?" የሚለው አንድ ጥያቄ በእውነት ሦስት የተለያዩ ጥያቄዎችን ይይዛል። የመጀመሪያው፣ እግዚአብሔርንና ሰውን በቤዛነት የሚያስታርቅ መካከለኛ ማን ነው? ሁለተኛው፣ አንዱ አማኝ ለሌላው ሊጸልይ ይችላልን? ሦስተኛው፣ በሞት ያንቀላፉ ቅዱሳን ወይም ማርያም ስለ እኛ ይማልዳሉን፣ እኛስ እንድትማልድልን ልንለምናት እንችላለን? መጽሐፍ ቅዱስ በእነዚህ ሦስት ጥያቄዎች ላይ በተመሳሳይ ግልጽነት አይናገርም፤ ስለዚህ አንዱን ከሌላው ሳንደባልቅ በየተራ ማየት ያስፈልጋል። በአዲስ ኪዳን "መካከለኛ" እና "ምልጃ" የተለያዩ ቃላት ናቸው፤ ይህንን ልዩነት መያዝ ከብዙ ግራ መጋባት ያድናል።

የብሉይ ኪዳን መሠረት፦ የሰው ልጅ ከጥንት ጀምሮ በእግዚአብሔር ፊት የሚቆምለት ሰው ሲፈልግ ኖሯል። ኢዮብ በሥቃዩ ውስጥ "በሁለታችን መካከል እጁን የሚጭን ዳኛ የለም" ብሎ ተነፈሰ (ኢዮብ 9፡33)። ይህ የሰው ልብ ጩኸት ነበር። እግዚአብሔርም በታሪክ ውስጥ አማላጆችን አስነስቷል። አብርሃም ለሰዶም ተከራከረ (ዘፍጥረት 18፡22–33)። ሙሴ ከወርቅ ጥጃ ኃጢአት በኋላ በሕዝቡ ቦታ ቆመ፤ ስሙ ከሕይወት መጽሐፍ እንዲደመሰስ እስከ መለመን ደረሰ (ዘጸአት 32፡30–32)። ኢዮብ ስለ ወዳጆቹ ሲያማልድ እግዚአብሔር ሰማው (ኢዮብ 42፡8–10)። ሳሙኤል ስለ ሕዝቡ መጸለይን መተው እንደ ኃጢአት ቆጠረ (1ኛ ሳሙኤል 12፡23)። ካህናትም በስርየት ቀን ስለ ሕዝቡ ወደ ቅድስት ይገቡ ነበር (ዘሌዋውያን 16)። ሆኖም ነቢዩ ኤርምያስ አንድ አስደንጋጭ ነገር ይመዘግባል፦ ሙሴና ሳሙኤል ቢቆሙ እንኳ የእግዚአብሔር ልብ ወደዚያ ሕዝብ እንደማይመለስ ይናገራል (ኤርምያስ 15፡1)። ኢሳይያስ ደግሞ እግዚአብሔር "ሰውም እንደሌለ አየ፥ ወደ እርሱ የሚማልድ እንደሌለ ተረዳ ተደነቀም፤" ይላል (ኢሳይያስ 59፡16)። ይህ ሁሉ ወደ አንድ አቅጣጫ ይጠቁማል፦ የሰው አማላጆች ሁሉ ከፊል ጥላዎች ነበሩ፤ ሁሉንም የሚፈጽም ሌላ ሰው መምጣት ነበረበት፤ ኢሳይያስም ስለ እርሱ "ስለ ዓመፀኞች ማለደ" ሲል ይናገራል (ኢሳይያስ 53፡12)።

ክርስቶስ — መካከለኛውና አማላጁ፦ አዲስ ኪዳን የዚያን ጩኸት መልስ በአንድ ስም ይሰጣል። "በእግዚአብሔርና በሰዎች መካከል አንድ መካከለኛ አለ፤ እርሱም ሰው የሆነ ክርስቶስ ኢየሱስ" (1ኛ ጢሞቴዎስ 2፡5)። ኢዮብ የፈለገው ዳኛ እጁን በሁለቱም ላይ ሊጭን የሚችለው በእግዚአብሔርም በሰውም ወገን ያለ ብቻ ነው፤ ኢየሱስ እውነተኛ አምላክና እውነተኛ ሰው ስለሆነ ይህን ያደርጋል። ዕብራውያንም ስለ እርሱ ይመሰክራል፦ "ስለ እነርሱም ሊያማልድ ዘወትር በሕይወት ይኖራልና ስለዚህ ደግሞ በእርሱ ወደ እግዚአብሔር የሚመጡትን ፈጽሞ ሊያድናቸው ይችላል።" (ዕብራውያን 7፡25፤ ሮሜ 8፡34፤ 1ኛ ዮሐንስ 2፡1)። ከዚህ የተነሣ ጸሐፊው አንድ ወሳኝ ግብዣ ያቀርባል፦ "ምሕረትን እንድንቀበል በጊዜውም የሚረዳንን ጸጋ እንድናገኝ በጸጋው ዙፋን ፊት እንቅረብ" (ዕብራውያን 4፡16፤ 10፡19–22)። ጌታ ሲሞት የቤተ መቅደሱ መጋረጃ ከላይ እስከ ታች ተቀደደ (ማቴዎስ 27፡51)፤ ደጃፉ ተከፍቷል። በሽምግልና ባህላችን ቋንቋ ሲነገር፣ አማላጅ የሚያስፈልገው ደጅ የተዘጋና ባለቤቱ የተቆጣ ወይም የራቀ ሲሆን ነው። ኢየሱስ ግን ራሱ አማላጅ ሆኖ ደጁን ከፍቷል፤ ስለዚህ "በእርሱ በአንድ መንፈስ ወደ አብ መግባት አለን" (ኤፌሶን 2፡18፤ 3፡12)። ጌታ ራሱ "አብ ራሱ ይወድዳችኋል" ብሏል (ዮሐንስ 16፡26–27)፤ የአባትም ልብ የሚታይበት ምስል የሚሮጥ አባት ነው (ሉቃስ 15፡20)።

የአማኞች እርስ በርስ ምልጃ፦ በዚህ ጉዳይ ላይ ሁሉም ክርስቲያኖች ይስማማሉ፤ ምልጃ በአዲስ ኪዳን ውስጥ ሰፊና የተለመደ ተግባር ነው። ጳውሎስ አማኞች ስለ እርሱ እንዲጸልዩ በተደጋጋሚ ይጠይቃል (ሮሜ 15፡30፤ ኤፌሶን 6፡18–19፤ ቆላስይስ 4፡3)። ስለ ሰው ሁሉ ልመናና ምልጃ እንዲደረግ ያዛል (1ኛ ጢሞቴዎስ 2፡1)። ያዕቆብ "የጻድቅ ሰው ጸሎት በሥራዋ እጅግ ትበረታለች" ይላል (ያዕቆብ 5፡16)። መንፈስ ቅዱስም ራሱ "በማይነገር መቃተት ስለ ቅዱሳን ይማልዳል" (ሮሜ 8፡26–27)። ስለዚህ ምልጃ የክርስቶስን ብቸኛ መካከለኛነት አይቃረንም፤ በእርሱ ሥር ያለ የአካሉ የፍቅር ልምምድ ነው። ጥያቄው "ምልጃ ትክክል ነውን?" ሳይሆን "ምልጃ እስከ የት ይዘልቃል?" የሚለው ነው።

ሌላው ንባብ፦ የተለየ ትርጓሜ የሚይዙ አማኞች (ብዙዎቹ ፕሮቴስታንቶች) ደግሞ ጥንቃቄ የሚያደርጉባቸው ምክንያቶች አሏቸው። በአዲስ ኪዳን ውስጥ ሙታን የሆኑ ቅዱሳንን ወይም ማርያምን እንድንለምን የሚያዝ ትእዛዝ ወይም ሐዋርያት ይህንን ያደረጉበት ምሳሌ አልተመዘገበም፤ ምልጃ የሚታዘዘው ሁልጊዜ በሕይወት ባሉ አማኞች መካከል ነው። ራእይ 5፡8 የሚያሳየው ጸሎቶች በአማኞች የሚቀርቡ መሆናቸውን ነው እንጂ ቅዱሳን ስለ እኛ እንደሚያማልዱ አይናገርም፤ ዕብራውያን 12፡1 ደግሞ በምስክሮቹ ምሳሌነት ሩጫችንን እንድንሮጥ ያበረታታል። ኢሳይያስ 63፡16 "አብርሃም አያውቀንም" ይላል፤ በሉቃስ 16፡19–31 ደግሞ ከሙታን ዓለም ወደ ምድር የሚደረግ ግንኙነት ዝግ ሆኖ ይታያል። ዘዳግም 18፡10–11 ደግሞ ከሙታን ጋር መገናኘትን ይከለክላል። በተጨማሪ መልአኩም ሆነ ሐዋርያት ስግደትንና ምልጃን ሲቀበሉ አልታዩም፤ ራእይ 19፡10 እና 22፡8–9 መልአኩ ሲሰግድለት ዮሐንስን ሲከለክል ይታያል። እነዚህ አማኞች የሚያሳስባቸው በተግባር ልባችን ከክርስቶስ ወደ ሌላ አማላጅ እንዳይዞር ነው፤ ምክንያቱም ዕብራውያን 4፡16 በቀጥታ ወደ ጸጋው ዙፋን እንድንቀርብ ይጋብዘናል።

ሁሉም የሚስማሙበት መሠረት፦ በሁለቱም ወገን ያሉ ሐቀኛ አማኞች የሚስማሙባቸው ነገሮች አሉ። ድነት በክርስቶስ ብቻ ነው፤ ማርያም ብትከበርም የቤዛነት ሥራ የተፈጸመው በእርሱ መስቀል ነው። ወደ አብ የሚያደርሰው መንገድ ኢየሱስ ነው (ዮሐንስ 14፡6)። በሕይወት ያሉ አማኞች ለእርስ በርስ ይጸልያሉ። ማርያም በእምነትና በታዛዥነት ለሁሉም ምሳሌ ናት። ልዩነቱ የሚገኘው በአንድ ጠባብ ጥያቄ ላይ ነው፦ ሙታን የሆኑ ቅዱሳን ጸሎታችንን ይሰማሉ፣ ለእነርሱስ እንጸልያለን ወይ? ይህ ጥያቄ በጸሎት፣ በቃሉና በትሕትና ሊታይ የሚገባው ነው፤ በንዴትና በጥላቻ መከራከር የቃናውን መንፈስ ይጎዳል።

ከዚህ ሁሉ አንድ ተግባራዊ መንገድ ይወጣል። አንደኛ፣ በማንኛውም ጸሎታችን ልባችን በመጨረሻ ወደ ክርስቶስና ወደ አብ መድረስ አለበት፤ ምክንያቱም መጋረጃው ተቀድዷል። ሁለተኛ፣ ለሌሎች መጸለይንና ሌሎችን ስለ እኛ እንዲጸልዩ መጠየቅ የአካሉ ውበት ነው፤ ስለዚህ ቤተሰባችንንና ወንድሞችን በምልጃ እንያዝ። ሦስተኛ፣ ማርያምን በቃናው ዘገሊላ መንገድ እናክብር፤ እርሷ ሁልጊዜ "የሚላችሁን ሁሉ አድርጉ" ትለናለች። አራተኛ፣ ሌላውን በተለየ እምነቱ ከመኮነን ወይም ከማንቋሸሽ እንቆጠብ፤ ሽምግልናችን ባህል ስለሆነ በእርጋታና በትሕትና ልንነጋገር ይገባል። ኢዮብ የፈለገው ዳኛ ስለ መጣ፣ ከሁሉ የሚልቀው የሽምግልና ሥራ ተፈጽሟል፦ "እርሱም ስለ ኃጢአታችን ማስተስሪያ ነው" (1ኛ ዮሐንስ 2፡2)።

ሁለት የተለያዩ ጥያቄዎች

በመጀመሪያ ሁለት ነገሮችን መለየት ያስፈልጋል። አንደኛው፣ ምልጃ ማለትም አንድ አማኝ ለሌላው መጸለይ ነው፤ ይህ መጽሐፍ ቅዱሳዊ፣ ተግባራዊና የተወደደ ነው። ጳውሎስ ለአማኞች ስለ እርሱ እንዲጸልዩ ይለምናል (ሮሜ 15:30)፤ "በመንፈስ ሆናችሁ በጸሎትና በልመና ሁሉ ዘወትር ጸልዩ" ይላል፤ "ስለ ቅዱሳን ሁሉም ጸልዩ" (ኤፌሶን 6:18)፤ ያዕቆብም "እርስ በርሳችሁ ጸልዩ" ይላል (ያዕቆብ 5:16)። ጳውሎስም ጢሞቴዎስን ስለ ሰዎች ሁሉ ልመናና ምልጃ እንዲደረግ ይመክራል (1ኛ ጢሞቴዎስ 2:1)። በዚህ ጉዳይ ማንም የማይከራከረው እውነት አለ፤ እኔ ለወንድሜ ወይም ለእህቴ ስጸልይ ይህ ምልጃ ነው። ሁለተኛው ግን "መካከለኛነት" ነው፤ በእግዚአብሔርና በሰው መካከል የሚቆም ብቸኛ ሰው። ለዚህ ጳውሎስ የሚጠቀምበት ቃል ልዩ ነው፤ በግሪክ "mesitēs" (መካከለኛ) ነው።

ጳውሎስ ይህንን ዓረፍተ ነገር የሚጽፈው ስለ ጸሎት በሚናገርበት ክፍል ውስጥ ነው። ቁጥር 1 "ልመናና ጸሎት ምልጃም ምስጋናም ለሰው ሁሉ ይደረግ" ብሎ ይጀምራል፤ ከዚያም ቁጥር 5 ላይ ጸሎታችን ምን መሠረት እንዳለው ያስረዳል፤ አንድ እግዚአብሔርና አንድ መካከለኛ አለ። ከዚያም ወዲያው ቁጥር 6 ላይ ምክንያቱን ይጨምራል፤ "ራሱንም ለሁሉ ቤዛ ሰጠ"። መካከለኛነቱ በቤዛ መሥዋዕቱ ላይ የተመሠረተ ነው። ይህ ማለት ማንም አማኝ ለሌላው መጸለዩ የሚከለከል አይደለም፤ ነገር ግን በእግዚአብሔርና በሰው መካከል ቆሞ ሰውን ከእግዚአብሔር ጋር የሚያስታርቀው አንድ ብቻ ነው። ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የማርያም ምልጃ ከክርስቶስ መካከለኛነት በታች እንደሆነ ታስተምራለች፤ ይህ ማብራሪያ ቅንነት አለው። ነገር ግን ጥያቄው መጽሐፍ ቅዱስ ይህን አሠራር ይፈቅዳል ወይም ያዛል ወይ የሚለው ነው።

ኦርቶዶክስ አማኞች የሚጠቅሷቸውን ክፍሎች እናንብብ። ዕብራውያን 12:1 "የምስክሮች ደመና" ስለሚከብበን ይናገራል፤ ራእይ 5:8 አሥራ ሁለቱ ሽማግሌዎች "የቅዱሳን ጸሎት" የሆነውን ዕጣን በወርቅ ጽዋ እንደያዙ ያሳያል፤ ራእይ 6:9–10 የተገደሉት ነፍሳት "እስከ መቼ" ብለው እንደሚጮኹ ይነግረናል። እነዚህ ክፍሎች የሰማይ ሰዎች ስለ ምድር ያውቃሉና ይጨነቃሉ የሚል ነገር ያሳያሉ፤ ይህም ቅንነት ያለው አንባቢ ሊቀበለው ይችላል። ሆኖም እነዚህ ጥቅሶች ምእመናን ወደ ቅዱሳን እንዲጸልዩ ትእዛዝ ወይም ምሳሌ አይሰጡም። ዕብራውያን 12:1 ወዲያው ቁጥር 2 ላይ "ወደ ኢየሱስ እያየን" ይላል፤ ራእይ 5:8 ላይ የቅዱሳን ጸሎት የሚቀርበው ወደ በጉ ነው፤ ደግሞም "የቅዱሳን ጸሎት" በምድር ላይ ያሉት ቅዱሳን ጸሎት እንደሆነ ይታያል። በተጨማሪም ብዙ ሰዎች በአንድ ጊዜ የሚጸልዩትን ጸሎት ሁሉ የሚሰማው አንዱ እግዚአብሔር ብቻ እንደሆነ መጽሐፍ ቅዱስ ያስተምራል (1ኛ ነገሥት 8:39፤ መዝሙር 65:2)።

ወንጌል የሚሰጠን ቀጥተኛ መንገድ

ኢየሱስ ራሱ "እናንተ ሸክም የከበደባችሁ ደካሞች ሁሉ ወደ እኔ ኑ፥ እኔም አሳርፋችኋለሁ" ይላል (ማቴዎስ 11:28)። "እኔ መንገድና እውነት ሕይወትም ነኝ፤ በእኔ በቀር ወደ አብ ማንም አይመጣም" ብሏል (ዮሐንስ 14:6)። እርሱ በአብ ቀኝ ተቀምጦ "ስለ እኛ ይማልዳል" (ሮሜ 8:34፤ ዕብራውያን 7:25)። ማንም ኃጢአት ቢሠራ "ከአብ ዘንድ ጠበቃ አለን፥ እርሱም ጻድቅ የሆነ ኢየሱስ ክርስቶስ ነው" (1ኛ ዮሐንስ 2:1)። በዚህ ሁሉ ውስጥ አንድም ጊዜ "በመጀመሪያ ወደ ማርያም ወይም ወደ ሌላ ቅዱስ ሂዱ" የሚል ግብዣ አይገኝም። ጌታ ቀጥታ ወደ እርሱ ይጠራናል። ስለዚህ መጽሐፍ ቅዱስ የከፈተልንን ቀጥተኛ በር ትተን ሌላ መንገድ መፈለግ አያስፈልገንም።

ትምህርቱ ከየት መጣ?

የመጀመሪያዋ ቤተ ክርስቲያን በሐዋርያት ሥራ 1:14 ላይ ማርያም ከሌሎች ጋር በመጸለይ ተግታ ትታያለች፤ ጽሑፉ ግን ጸሎቱ ወደ እርሷ እንደሆነ አያመለክትም። ወደ ማርያም የሚቀርብ የታወቀ ጥንታዊ ጸሎት ከሦስተኛው ወይም ከአራተኛው ክፍለ ዘመን ገደማ የተገኘ የግብፅ ፓፒረስ ላይ ተመዝግቧል፤ ይህ ከሐዋርያት ዘመን በኋላ የተጀመረ እድገት መሆኑን ያሳያል። ሂደቱ በኤፌሶን ጉባኤ (431 ዓ.ም.) ዙሪያ የማርያም ክብር ሲያድግ ተፋጠነ፤ በመካከለኛው ዘመንም በጣም ተስፋፋ። በኢትዮጵያም ይህ ልምምድ በተለይ ከ14ኛው እስከ 15ኛው ክፍለ ዘመን ባለው ጊዜ ጠንካራ ቅርጽ ያዘ። አንድ ትምህርት ጥንታዊ መሆኑ ብቻ ከሐዋርያት እንደተላለፈ አያረጋግጥም፤ ስለዚህ ወንጌላውያን ጥንታዊነትን በአዲስ ኪዳን ምስክርነት ይመዝናሉ።

"ቤዛዊት ኩሉ" ማለት "የሁሉ ቤዛ የሆነች" ወይም ላቲኑ "Co-Redemptrix" እንደሚለው "ከቤዛው ጋር የተባበረች" ማለት ነው። ይህ ማዕረግ ማርያም በክርስቶስ የቤዛነት ሥራ ውስጥ ልዩ ተካፋይ እንደሆነች ያመለክታል። ሁሉም ደጋፊዎቹ ማርያምን ከክርስቶስ ጋር እኩል ማድረግ እንደማይፈልጉ ይናገራሉ፤ "co" የሚለው ቅድመ ቅጥያ "ከ … ጋር" ማለት ነው እንጂ "እኩል" ማለት አይደለም ይላሉ። ይህ መልስ ቅን ነው፤ ስለዚህ በቅንነት ልንመረምረው ይገባል። ነገር ግን "ቤዛ" የሚለው ቃል በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ልዩ ክብደት ያለው ቃል ነው፤ ስለዚህ ጥያቄው "ማርያም የተከበረች ናት ወይ?" ሳይሆን "መጽሐፍ ቅዱስ ቤዛነትን ለክርስቶስ ብቻ ይሰጣልን?" የሚለው ነው። ጉዳዩ ከማርያም ይልቅ ስለ ክርስቶስ ስለ ሆነ፣ እዚህ ላይ በጣም በጥንቃቄ መመልከት ያስፈልጋል።

"ቤዛ" ማለት ምን ማለት ነው?

"ቤዛ" ማለት ባርነት ውስጥ ወይም ዕዳ ውስጥ የወደቀን ሰው ለማስለቀቅ የሚከፈል ዋጋ ነው። ይህ ሐሳብ በብሉይ ኪዳን በሦስት መልኩ ይታያል። በመጀመሪያ፣ የቅርብ ዘመድ ወይም "ጎዔል" የተሸጠውን ወንድሙን ወይም የጠፋውን መሬት የመቤዠት ኃላፊነት ነበረው (ዘሌዋውያን 25:25፣ 47–49፤ ሩት 3:12–13፤ 4:1–10)። ሁለተኛ፣ በኦሪት የበኩር ልጅና ለሞት የተፈረደበት ሰው በተወሰነ ዋጋ ይቤዠ ነበር (ዘጸአት 13:13፤ 21:30)። ሦስተኛ፣ የፋሲካ በግ ደም እስራኤልን ከሞት መልአክ አድኖ ከግብፅ ባርነት አወጣ (ዘጸአት 12)። ነገር ግን መዝሙረኛው አንድ ጥልቅ እውነት ይናገራል፤ ማንም ሰው ወንድሙን ሊቤዥ ወይም ለእግዚአብሔር የነፍሱን ዋጋ ሊሰጥ አይችልም፤ የነፍስ ቤዛ እጅግ የከበረ ነው (መዝሙር 49:7–9)። ይህ ማለት የሰው ነፍስ ቤዛ የሚችል ከሰው ውጪ የሆነ፣ ኃጢአት የሌለበት፣ ከሰው በላይ ዋጋ ያለው አካል ያስፈልጋል።

ይህ ቤዛ ማን እንደሆነ ኢሳይያስ 53 ይነግረናል፤ እርሱ በመተላለፋችን የቆሰለ፣ በደላችን የተቀጠቀጠ፣ በእርሱ ቁስል እኛ የተፈወስንበት የእግዚአብሔር ባሪያ ነው። ይህ ምዕራፍ በኢትዮጵያዊው ጃንደረባ እጅ ላይ የነበረ ጥቅስ ነው (ሐዋርያት ሥራ 8:32–35)። ጴጥሮስም ቤዛነታችን ከሚጠፋ ወርቅና ብር ሳይሆን ነውርና እንከን እንደሌለው በግ በሆነው በክርስቶስ ክቡር ደም እንደሆነ ይጽፋል (1ኛ ጴጥሮስ 1:18–19)። ዕብራውያን ደግሞ ይህን ቤዛ የሚያከናውን ሊቀ ካህናት ማን መሆን እንዳለበት ያስረዳል፤ ቅዱስ፣ ንጹሕ፣ ከኃጢአተኞች የተለየ (ዕብራውያን 7:26–27፤ 2:14–17)። ቤዛ የመሆን ብቃት ሁለት ነገር ይፈልጋል፤ እውነተኛ ሰው መሆን (ስለ ሰው ለመሞት) እና ኃጢአት የሌለበት እውነተኛ አምላክ መሆን (ለሁሉ ዋጋ ያለው መሥዋዕት ለመሆን)። ይህ ብቃት ለኢየሱስ ክርስቶስ ብቻ ነው።

ማቴዎስ 20:28 — "ነፍሱን ለብዙዎች ቤዛ ሊሰጥ"

ይህ ቃል የተነገረው ያዕቆብና ዮሐንስ ከጌታ ጋር በመንግሥቱ ትልቅ ቦታ እንዲሰጣቸው ከጠየቁና ሌሎቹ ደቀ መዛሙርት ከተቆጡ በኋላ ነው። ኢየሱስ የታላቅነትን መንገድ በማገልገል ሲያስተምር ራሱን አብነት አድርጎ ያቀርባል። ቁልፉ አገላለጽ "ነፍሱን ... ቤዛ ሊሰጥ" ነው፤ ተግባሩ የሚያዘው "የሰው ልጅ" የሆነውን ብቻ ነው፤ ደቀ መዛሙርቱም ሆኑ ሌላ ሰው በዚህ ተግባር ውስጥ አልተጠቀሰም። ደቀ መዛሙርቱ ራሳቸውን ለማገልገል በሚጠሩበት ስፍራ ሲገኙ፣ ቤዛውን ግን እርሱ ብቻውን ይሰጣል።

ሮሜ 3:23–25 — ሁሉም ኃጢአተኞች ሁሉም በጸጋ ይጸድቃሉ

ጳውሎስ በሮሜ 3 አንድ ትልቅ ትርጉም ያለው መከራከሪያ ያቀርባል። መጀመሪያ "ሁሉ ኃጢአትን ሠርተዋልና የእግዚአብሔርም ክብር ጎድሎአቸዋል" ይላል (ቁ. 23)፤ ይህ "ሁሉ" ማርያምን ጨምሮ ይይዛል። ከዚያም "በጸጋው እንዲያው" የሚያጸድቀውን ቤዛነት "በኢየሱስ ክርስቶስ" ብቻ ያደርገዋል (ቁ. 24)፤ ከዚያም እግዚአብሔር እርሱን በደሙ በእምነት በኩል ማስተስረያ አድርጎ እንዳቀረበው ይናገራል (ቁ. 25)። ማንም ሰው ለዚህ ተካፋይ ሆኖ አልተጠቀሰም። መጽሐፍ ቅዱስ ጸጋን "እንዲያው" (ያለ ክፍያ) ብሎ ሲጠራ የሰው አስተዋጽኦ የሚጨመርበት ቦታ አይኖረውም።

ቆላስይስ 1:13–14 እና ኤፌሶን 1:7 — "በእርሱ ቤዛነት አለን"

ሁለቱም ክፍሎች ተመሳሳይ ቋንቋ ይጠቀማሉ፤ "በእርሱ" ወይም "በውድ ልጁ" ቤዛነት አለን። ጳውሎስ ከጨለማ ሥልጣን መዳንን፣ ወደ መንግሥት መፈለስንና የኃጢአት ስርየትን በአንድ ትንፋሽ ይገልጻል፤ ሦስቱም የሆኑት በእግዚአብሔር ልጅ ነው። ኤፌሶንም የዚህን ቤዛነት ማዕከል "በደሙ" ይለዋል፤ ይህም የመስቀል ላይ መሥዋዕት እንጂ የሌላ ሰው ትብብር አይደለም። ጳውሎስ የሁለቱን መልእክቶች ከአንድ ክፍል በላይ ደጋግሞ የክርስቶስን በቂነት ሲያውጅ፣ ሌላ ተካፋይ ለማካተት ቦታ አይተውም። ቆላስይስ ውስጥ ደግሞ "በእርሱም ተሞልታችኋል" ይላል (ቆላስይስ 2:10)፤ ይህም ማለት በክርስቶስ የሆነው ድነት የተሟላ ነው።

1ኛ ጢሞቴዎስ 2:5–6 — "ራሱንም ለሁሉ ቤዛ ሰጠ"

ይህ ክፍል "መካከለኛ" እና "ቤዛ" የሚሉትን ሁለት ቃላት አንድ ላይ ያስቀምጣል። ጳውሎስ በግሪክ "antilytron" የሚል ልዩ ቃል ይጠቀማል፤ ትርጉሙ "በምትክ የሚከፈል ቤዛ" ነው። ክርስቶስ "ራሱን" ሰጠ፤ ሌላ ሰው አልተሳተፈም። በቁጥር 5 "አንድ" የሚለው ቃል ሁለት ጊዜ ይደጋገማል፤ አንድ አምላክ፣ አንድ መካከለኛ። ይህ የክርስቶስ ቤዛነት ልዩነትና ብቸኝነት ላይ በጣም ጠንካራ ማስረጃ ነው። ጳውሎስ ይህን ደብዳቤ የጻፈው ለጢሞቴዎስ እንዲሁም ለቤተ ክርስቲያን መሪዎች ሲሆን፣ ማንም ሌላ ሰው በዚህ የቤዛነት ሥፍራ ውስጥ እንደማይቆም ግልጽ ያደርጋል።

የሐዋርያት ሥራ 4:12 — "መዳንም በሌላ በማንም የለም"

ጴጥሮስ ይህንን ቃል የተናገረው በሳንሄድሪን ሸንጎ ፊት፣ ለተፈወሰው ሽባ ሰው ጥያቄ ምላሽ በሰጠበት ወቅት ነው። ሸንጎው በማን ስልጣን እንዳደረገ ጠየቀው፤ እርሱም "በናዝሬቱ በኢየሱስ ክርስቶስ ስም" አለ። መዳን ለሁሉም የሚያገለግል ብቸኛ ስም ኢየሱስ ነው፤ ይህ አስፈሪ የእምነት አባባል ነው፤ ሐዋርያት በዚህ ምክንያት ተደበደቡ፣ ታሰሩ፣ ተገደሉም። የመዳን ስም አንድ እንጂ ሁለት ሊሆን አይችልም። ይህ እውነት ከኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ጋር የተገናኘው ፊልጶስ የሰበከው ወንጌል ነው፤ ያንኑ "ኢየሱስን" (ሐዋርያት ሥራ 8:35)።

ሉቃስ 1:46–47 — ማርያም ራሷ "መድኃኒቴ" አለች

በመዝሙሯ ውስጥ ማርያም "በአምላኬ በመድኃኒቴ ሐሴት ታደርጋለች" ስትል የራሷን ማንነት በግልጽ ትገልጻለች፤ እርሷ አዳኝ ያስፈልጋት የነበረች ሴት ናት። አንድ ሰው በአንድ ጊዜ ራሱ ቤዛ የሚያገኝና የሌሎች ቤዛ ሆኖ የሚቆም ሊሆን አይችልም። የመስጠም አደጋ ላይ ያለ ሰው ሌላውን ሰው ማዳን አይችልም፤ ሁለቱም አዳኝ ያስፈልጋቸዋል። ማርያም በቤዛነት ተካፋይ ሳትሆን በቤዛነት ተቀባይ ናት። ይህም ከመዝሙሯ ቀጥሎ ያለውን ጠቅላላ መስመር ያብራራል፤ "ኃያሉ ታላቅ ነገር አደረገልኝ" ትላለች፤ አድራጊው እግዚአብሔር ነው፤ ተቀባይዋ እርሷ ናት።

ዕብራውያን 10:10–14 እና ዮሐንስ 19:30 — "ተፈጸመ"

የዕብራውያን ጸሐፊ የክርስቶስን መሥዋዕት ከብሉይ ኪዳን መሥዋዕቶች ጋር ያነጻጽራል። የብሉይ ኪዳን ካህናት በየቀኑ ይቆማሉ፣ ያንኑ መሥዋዕት ደጋግመው ያቀርባሉ፤ ክርስቶስ ግን "አንድ ጊዜ በማቅረብ የሚቀደሱትን ለዘላለም ፍጹማን አድርጓቸዋልና" (ዕብራውያን 10:14)፤ ከዚያ በኋላ በእግዚአብሔር ቀኝ ተቀምጧል (ቁ. 12)። ማረፍ የሚችለው ሥራው ስለተጠናቀቀ ነው። ጌታ በመስቀል ላይ የተናገረው "ተፈጸመ" (ዮሐንስ 19:30) ደግሞ በግሪክ "tetelestai" ሲሆን በዚያ ዘመን ዕዳ ሲከፈል የሚጻፍ ቃል ነው ይባላል፤ ትርጉሙ "ሙሉ በሙሉ ተከፈለ" ማለት ነው። ስለዚህ አንድ ተጨማሪ ተካፋይ ያስፈልጋል ብሎ መናገር ቃሉ የተከፈለውን ዕዳ እንደገና ለማስከፈል መሞከር ነው፤ ይህ ደግሞ የክርስቶስን መሥዋዕት በቂነት ይጻረራል።

ኢሳይያስ 42:8 — የመዳን ክብር የእግዚአብሔር ብቻ ነው

ነቢዩ ኢሳይያስ ደግሞ እግዚአብሔር ራሱ ከእርሱ በቀር የሚያድን እንደሌለ ሲናገር ይጽፋል (ኢሳይያስ 43:11)። የማዳን ክብር የእግዚአብሔር ብቻ የሆነ ልዩ ክብር ነው፤ ለማንም ፍጡር አይተላለፍም። ማርያም ትልቅ ክብር ያላት ሴት ብትሆንም ፍጡር እንደሆነች መርሳት የለብንም። ለእርሷ የቤዛነትን ክብር ማካፈል የእግዚአብሔርን ክብር ለፍጡር መስጠት ይሆናል፤ የማርያም መዝሙር ደግሞ ክብርን ሁሉ ለእግዚአብሔር ይሰጣል።

ቤዛው ብቻ የሚገባው ምስጋና

ከእነዚህ ሁሉ ጥቅሶች የምናገኘው መደምደሚያ ግልጽ ነው። ቤዛነት በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የክርስቶስ ብቻ ሥራ ነው። ማርያም በዚህ ሥራ ውስጥ ካለው ቦታ አንድ ልዩ ቦታ አላት፤ ቤዛውን የተቀበለች፣ ለቤዛው የተመረጠች፣ የቤዛውን ሥራ የተመለከተች ምስክር ናት። እነዚህ ሦስት ቃላት ማርያምን በትክክል ይገልጻሉ፦ ተቀባይ፣ አገልጋይ፣ ምስክር። ራእይ 5:9 የሰማይ ዝማሬ ለምን ለበጉ እንደሚቀርብ ይነግረናል፤ በጉ ስለታረደና በደሙ ከነገድ ሁሉ ሰዎችን ለእግዚአብሔር ስለገዛ ይመሰገናል። ማርያምም በሰማይ ብትሆን በዚያ ዝማሬ ውስጥ ትሆናለች፤ ምክንያቱም መዝሙሯ ሁልጊዜ እንዲህ ነው፤ "ነፍሴ ጌታን ታከብረዋለች፥ መንፈሴም በመድኃኒቴ ሐሴት ታደርጋለች።"

በዚህ የመጨረሻ ክፍል ሁለት ጥያቄዎችን እንመረምራለን፤ ማርያም ከሐዋርያት ትበልጣለችን? እና የ"ቤዛዊት ኩሉ" አስተምህሮ ለምን ትክክል አይደለም? ሁለቱም ጥያቄዎች በመጨረሻ አንድ ዋና ጉዳይ ላይ ያሳርፉናል፤ ክብር፣ ሥልጣንና ድነት በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በማን እጅ እንዳለ። ስህተትን በምንጠቅስበት ጊዜ ዓላማችን ሰዎችን ማሳፈር ሳይሆን፣ እውነትን በፍቅር መናገርና (ኤፌሶን 4:15) ወገኖቻችንን ወደ ክርስቶስ ሙላት መጥራት ነው።

ማርያም ከሐዋርያት ወይም ከቅዱሳን ትበልጣለች?

የማርያም ልዩ ሚና

ማርያም ልዩ ክብር ያላት ሴት ናት፤ ይህ በመጽሐፍ ቅዱስ በግልጽ ተመዝግቧል፦

ማንም ሴት የእግዚአብሔርን ልጅ በማኅፀኗ አልተሸከመችም፤ ይህ ከማንም ጋር የማይነጻጸር ክብር ነው። ነገር ግን ይህ ክብር "ሚና" (የተሰጣት ኃላፊነትና መብት) ነው እንጂ በቤተ ክርስቲያን ላይ የሥልጣን ደረጃ አይደለም። እናትነት ትልቅ ክብር ነው፤ ሐዋርያነት ግን ሌላ ዓይነት ጥሪ ነው። ሁለቱም በእግዚአብሔር የተሰጡ ናቸው፤ የሁለቱም ዓይነት ይለያያል። መጽሐፍ ቅዱስ ማርያምን እንደ ቤተ ክርስቲያን መሪ አድርጎ በአንድም ስፍራ አያሳያትም።

የሐዋርያት ልዩ ሚና

ሐዋርያት በኢየሱስ በግል ተመርጠው የተላኩ የትንሣኤው ምስክሮች ናቸው (ማርቆስ 3:13–19፤ የሐዋርያት ሥራ 1:21–22)። ጌታ "ሂዱና አሕዛብን ሁሉ ደቀ መዛሙርት አድርጉ" ብሎ ላካቸው (ማቴዎስ 28:18–20)፤ መንፈስ ቅዱስ ሲመጣ የምስክርነት ኃይል እንደሚቀበሉ ቃል ገባላቸው (የሐዋርያት ሥራ 1:8)። ጴጥሮስ በቤተ ክርስቲያን መሠረት ውስጥ ልዩ ሚና እንዳለው ተነግሮታል (ማቴዎስ 16:18–19)። ጳውሎስ ቤተ ክርስቲያን በሐዋርያትና በነቢያት መሠረት ላይ እንደታነጸች ይናገራል (ኤፌሶን 2:20)፤ ዮሐንስም በራእይ የአዲሲቱ ኢየሩሳሌም አሥራ ሁለት መሠረቶች የአሥራ ሁለቱ ሐዋርያት ስሞች እንደተጻፉባቸው ይመሰክራል (ራእይ 21:14)። ማርያም እዚህ ስፍራ ውስጥ በመሠረትነት አልተጠቀሰችም።

በሐዋርያት ሥራ 1:14 ማርያም ከሐዋርያት ጋር ተሰብስባ ለጸሎት ተግታለች፤ ነገር ግን ወዲያው የይሁዳን ምትክ ለመምረጥ ሲወሰን የቆመውና የተናገረው ጴጥሮስ ነው (ሐዋርያት ሥራ 1:15–26)። በበዓለ ኀምሳ የሰበከውም እርሱ ነው (ሐዋርያት ሥራ 2:14–41)፤ የኢየሩሳሌም ጉባኤ ሲከናወን የተናገሩት ጴጥሮስ፣ ጳውሎስ፣ በርናባስና ያዕቆብ ናቸው (ሐዋርያት ሥራ 15)። በሐዋርያት ሥራ ከምዕራፍ 2 በኋላ እንዲሁም በሁሉም መልእክታት ውስጥ ማርያም በስም አትጠቀስም። ጳውሎስ ስለ ጌታ መወለድ ሲጽፍ "ከሴት የተወለደ" ብቻ ይላል (ገላትያ 4:4)። ይህ የሚያሳየው የሐዋርያት ትምህርት ትኩረት በክርስቶስና በሥራው ላይ እንጂ በእናቱ ላይ አልነበረም።

ኢየሱስ ራሱም የመንፈሳዊ ቤተሰብ መለኪያ መታዘዝ እንደሆነ አስተምሯል። እናቱና ወንድሞቹ ሲፈልጉት "እናቴና ወንድሞቼ እነማን ናቸው?" ብሎ ከጠየቀ በኋላ፣ በዙሪያው ያሉትን ደቀ መዛሙርት ጠቅሶ የእግዚአብሔርን ፈቃድ የሚያደርግ ሁሉ ወንድሙ፣ እኅቱና እናቱ እንደሆነ ተናገረ (ማርቆስ 3:31–35)። ይህ ማርያምን ማቃለል አይደለም፤ ምክንያቱም እርሷ ራሷ የእግዚአብሔርን ፈቃድ ያደረገች ናት። ነገር ግን የክብር መለኪያው ልዩ ግንኙነት ሳይሆን መታዘዝ መሆኑን ያሳያል። በተጨማሪም ደቀ መዛሙርቱ "ከመካከላቸው ማን ይበልጣል" ብለው ሲከራከሩ ኢየሱስ ገሥጿቸው፤ ማንም ቀዳሚ መሆን ቢፈልግ የሁሉ አገልጋይ ይሁን አላቸው (ማርቆስ 9:33–35)። ስለዚህ "ማን ይበልጣል?" የሚለው የደረጃ ጥያቄ በራሱ ወደ መንግሥቱ ዘይቤ አይመጥንም። ሁሉም አማኞች በክርስቶስ እኩል ናቸው (ገላትያ 3:28)፤ ሥልጣንም የሚመነጨው ከእግዚአብሔር ቃል እንጂ ከማንም ሰው ማዕረግ አይደለም።

የ"ቤዛዊት ኩሉ" አስተምህሮ ስህተት

በ5ኛው ክፍል የመጽሐፍ ቅዱስን ማስረጃ ዘርዝረናል። እዚህ ላይ ደግሞ አስተምህሮው ለሕይወትና ለአምልኮ የሚያስከትላቸውን አራት ችግሮች እንመለከታለን። እነዚህ ስጋቶች የሚነሡት የማርያምን ክብር ከመቃወም ሳይሆን ከክርስቶስና ከቃሉ ክብር ፍቅር ነው።

የክርስቶስን በቂነት ማቃለል

መጽሐፍ ቅዱስ የክርስቶስ የመስቀል ሥራ የተሟላ እንደሆነ በግልጽ ያስተምራል፤ "በዚያች ፈቃድ የኢየሱስ ክርስቶስ ሥጋ አንድ ጊዜ በተቀረበ በኩል ተቀድሰናል" (ዕብራውያን 10:10)። ዕብራውያን 7:27 ደግሞ ክርስቶስ እንደ ብሉይ ኪዳን ካህናት ዕለት ዕለት መሥዋዕት ማቅረብ እንደማያስፈልገው ይናገራል፤ "ራሱን ባቀረበ ጊዜ ይህን አንድ ጊዜ ፈጽሞ አድርጎአልና።" አንድ ጊዜ ፍጹም ሆኖ የተፈጸመ ሥራ ተጨማሪ ተካፋይ አያስፈልገውም። የ"ቤዛዊት ኩሉ" አስተምህሮ ጠንቃቃ ቃላት ተጠቅሞ ቢነገርም፣ በተግባር የተፈጸመውን ሥራ በሌላ ሰው ትብብር የተሟላ አድርጎ የማሳየት አደጋ አለው።

በአማላጅነት ላይ ግራ መጋባት

በ1ኛ ጢሞቴዎስ 2:5 ላይ እንደተገለጸው፣ "በእግዚአብሔርና በሰው መካከል ያለው መካከለኛው አንድ ብቻ ነው፣ እርሱም ሰው የሆነው ክርስቶስ ኢየሱስ ነው።" ምልጃ (ለሌሎች መጸለይ) እና መካከለኛነት (ቤዛዊ ሚና) የተለያዩ ናቸው፤ ማርያምን በጋራ-ቤዛነት ሚና ላይ መመደብ በሁለቱ መካከል ያለውን መስመር ያደበዝዛል። ኦርቶዶክሶች የማርያም ሚና ከክርስቶስ በታች ነው ብለው ይከራከራሉ፤ ይህ ቅን ማብራሪያ ነው። ነገር ግን "ቤዛዊት" የሚለው ስም ራሱ በመጽሐፍ ቅዱስ ያልተደገፈ ከክርስቶስ ጋር ተመሳሳይነትን ይጠቁማል፤ ስም ደግሞ የሕዝብን አስተሳሰብ ይቀርጻል።

የአምልኮ ጉዳይ

መጽሐፍ ቅዱስ አምልኮን ለእግዚአብሔር ብቻ ይሰጣል (ዘጸአት 20:3–5፤ ማቴዎስ 4:10)። የማርያም ደጋፊዎች "ማክበር" (hyperdulia) እና "ማምለክ" (latria) የተለያዩ ናቸው ብለው ይከራከራሉ፤ ይህ ልዩነት በሥነ መለኮት ደረጃ ትክክለኛ ነው፤ ይህንንም በሐቀኝነት እናውቃለን። ጥያቄው ግን በሕዝብ ልብ ውስጥ ያለው መስመር ምን ያህል ግልጽ ነው የሚለው ነው። ሮሜ 1:25 ፍጥረትን ከፈጣሪ ይልቅ ማምለክንና ማገልገልን ያስጠነቅቃል። ጴጥሮስና ጳውሎስ ሰዎች ሊሰግዱላቸው ሲሞክሩ ወዲያው ከልክለዋል (ሐዋርያት ሥራ 10:25–26፤ 14:11–15)፤ መልአኩም እንዲሁ (ራእይ 19:10)። ራሳችንን እንጠይቅ፤ ተስፋዬን፣ ስእለቴንና እንባዬን የማቀርበው ወደ ማን ነው? የጸሎቴ ቀዳሚ አድራሻ ማን ነው? የምምለውስ በማን ስም ነው? መጽሐፍ ቅዱስ መሐላ በእግዚአብሔር ስም እንዲሆን ይናገራል (ዘዳግም 6:13)፤ ኢየሱስም ደቀ መዛሙርቱ "አዎን" ወይም "አይደለም" ብቻ እንዲሉ አስተምሯል (ማቴዎስ 5:33–37)። በኢትዮጵያ ውስጥ "በማርያም!" ብሎ መማል በሕዝብ አንደበት በጣም የተለመደ ነው፤ ይህ ልማድ በሚገባ እንዲመረመር ወንድማዊ ግብዣ እናቀርባለን።

የመጽሐፍ ቅዱስ ድጋፍ አለመኖር

አዲስ ኪዳን በማንኛውም ስፍራ ለማርያም "ቤዛነት" የሚል ማዕረግ አይሰጥም። አስተምህሮው ከመጽሐፍ ቅዱስ በኋላ በተገነቡ የሥነ መለኮት ሂደቶች ውስጥ ያደገ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ ግን ትምህርታችን በእርሱ ላይ የተመሠረተ እንዲሆን ያዛል፤ ቅዱስ መጽሐፍ ሁሉ በእግዚአብሔር መንፈስ የተጻፈ ነው፤ የእግዚአብሔርም ሰው ለበጎ ሥራ ሁሉ ፍጹምና ዝግጁ እንዲሆን ይጠቅማል (2ኛ ጢሞቴዎስ 3:16–17)። ይሁዳ አንድ ጊዜ ለቅዱሳን ስለ ተሰጠው እምነት እንድንጋደል ይለምናል (ይሁዳ 3)፤ ሙሴም በተሰጠው ቃል ላይ እንዳይጨመር አዟል (ዘዳግም 4:2)። አንድ ትምህርት ጥንታዊ ወይም የተወደደ ስለሆነ ብቻ የሐዋርያት እምነት አካል አይሆንም።

ታሪካዊና ባህላዊ አውድ

የማርያም ክብር እድገት በታሪክ ቀስ በቀስ የተከናወነ ነው። በ431 ዓ.ም. የኤፌሶን ጉባኤ "ቴዎቶኮስ" የሚለውን ማዕረግ ካረጋገጠ በኋላ የማርያም አምልኮና ዝማሬ ሰፋ፤ ከ5ኛው እስከ 6ኛው ክፍለ ዘመን የዕርገት ታሪኮች ተጻፉ፤ በመካከለኛው ዘመን ማርያም የምሕረት እናት ሆና በሰፊው ተወደደች፤ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን "ያለ ኃጢአት መፀነስን" በ1854 እ.ኤ.አ. እና "ዕርገትን" በ1950 እ.ኤ.አ. በይፋ ቀኖና አደረገች። "ቤዛዊት ኩሉ" የሚለው ቃል በ20ኛው ክፍለ ዘመን በአንዳንድ ሊቃውንትና ጳጳሳት ተደግፎ ይሠራበት ነበር፤ ነገር ግን እንደ ቀኖና በይፋ አልታወጀም፤ በ2025 እ.ኤ.አ. የቫቲካን ጽ/ቤት ደግሞ ለማርያም ተገቢ ማዕረግ እንዳልሆነ አስታውቋል (5ኛውን ክፍል ተመልከት)። በኢትዮጵያ የማርያም አምልኮ በ14ኛውና በ15ኛው ክፍለ ዘመን፣ በተለይም በንጉሠ ነገሥት ዘርዓ ያዕቆብ ዘመን፣ በሕዝቡ ሕይወት ውስጥ ብርቱ ቦታ ያዘ።

በዚያው ዘመን ግን በኢትዮጵያ ክርስትና ውስጥ ራሱ ጥያቄ ያነሡ ሰዎች ነበሩ። "እስጢፋኖሳውያን" በመባል የሚታወቁት የአባ እስጢፋኖስ ተከታይ መነኮሳት ለማርያምና ለመስቀል ሥዕል መስገድን አንቀበልም በማለታቸው ከባድ ስደት እንደደረሰባቸው የታሪክ ምንጮች ያስታውሳሉ። እኛ ስለ እነርሱ ታሪክ ሁሉ ሙሉ ዝርዝር አንፈርድም፤ ነገር ግን ይህ ታሪክ አንድ ነገር ያሳየናል፤ የማርያም ክብር ልክ ጥያቄ ከውጭ የመጣ ሳይሆን በኢትዮጵያ ክርስትና ውስጥ ራሱ የተነሣ ጥያቄ ነው። የተሐድሶ መሪዎችም ማርያምን ያከብሩ ነበር፤ ለምሳሌ ማርቲን ሉተር ስለ ማግኒፊካት ጽፎ አስተምሯል፤ የተሐድሶ መሪዎች በአጠቃላይ ግን ቅዱሳንን መለመንንና ለማርያም የቤዛነት ሚና መስጠትን ውድቅ አድርገዋል።

ከኦርቶዶክስ ወገኖቻችን ጋር እንዴት እንነጋገር?

ይህንን ጥናት ካነበብን በኋላ ተግባራዊ ጥያቄ ይቀራል፤ ስለ ማርያም ከወዳጅ፣ ከቤተሰብ ወይም ከባልንጀራ ጋር በምንነጋገርበት ጊዜ እንዴት እናድርግ? ጴጥሮስ በእርጋታና በአክብሮት መልስ እንድንሰጥ ያዝዛል (1ኛ ጴጥሮስ 3:15–16)። አምስት መርሆዎች ይረዳሉ። አንደኛ፣ ማርያምን ማክበራችንን በግልጽ እንናገር፤ ይህ የመጀመሪያ እርምጃ ነው። ሁለተኛ፣ የጋራ እምነታችንን እንጥቀስ፤ የክርስቶስ አምላክነት፣ የድንግል ልደት፣ መስቀልና ትንሣኤ የጋራ ናቸው። ሦስተኛ፣ ጥቅሶቹን ከሌላው ጋር እንመልከት እንጂ በክርክር አናሸንፍ። አራተኛ፣ የሌላውን ቅን ፍቅር እናክብር። አምስተኛ፣ ለእነርሱም ለራሳችንም ጸሎት እናቅርብ፤ ልብን የሚለውጠው መንፈስ ቅዱስ ነው።