ለጌታ ራት መንገድ ከጠረጉት እጅግ አስፈላጊና ጥልቅ የሆኑ የብሉይ ኪዳን ክስተቶች አንዱ የፋሲካ በዓል ነው (ዘጸአት 12)። እግዚአብሔር እስራኤላውያን ከግብፅ ባርነት በታላቅ ተአምር መውጣታቸውን እንዲያስታውሱ፣ ነውር የሌለበትን በግ አርደው ደሙን በጉበናቸው ላይ እንዲቀቡና ሥጋውንም ከቂጣ ጋር እንዲበሉ ቃል ኪዳናዊ ትእዛዝ ሰጥቷቸው ነበር። ይህ የመታሰቢያ ሥርዓት፣ እስራኤላውያን የእግዚአብሔርን የማዳን ሥራ በታሪክነት የሚያስታውሱበት ብቻ ሳይሆን፣ በእምነት በዓሉን በፈጸሙ ቁጥር በዚያ መዳን ውስጥ በድጋሚ የሚሳተፉበት ዓመታዊ የተቀደሰ በዓል ሆነ። ጌታ ኢየሱስ ከደቀ መዛሙርቱ ጋር በመጨረሻው የፋሲካ እራት ላይ የጌታን ራት ሲያቋቁም (ሉቃስ 22:15-20)፣ የዚህን ጥንታዊ ሥርዓት ምሳሌያዊ ትርጉም ወደ ፍጻሜው አደረሰው።
የጌታ እራት፣ ወይም ቅዱስ ቁርባን፣ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ በመስቀል ላይ ከመሞቱ በፊት ባለው ምሽት ያቋቋመው ማዕከላዊና መሠረታዊ የክርስትና ሥርዓት ነው። ይህ የተቀደሰ ድርጊት፣ ምንም እንኳ በትውፊትና በአፈጻጸም ቢለያይም፣ በተለያዩ የክርስትና ቅርንጫፎች ሁሉ፣ ከጥንታዊቷ ኦርቶዶክስ እስከ ካቶሊክና ፕሮቴስታንት አብያተ ክርስቲያናት በዓለም አቀፍ ደረጃ ይታሰባል።
ዋናው የሥነ-መለኮት ልዩነት የሚገለጠው ለዚህ ሥርዓት በሚሰጠው ትርጓሜና በሚይዘው ትኩረት ላይ ነው። ለአንዳንዶቹ፣ በተለይም ለጥንታውያን አብያተ ክርስቲያናት፣ "ምሥጢር" ነው። ይህ ማለት ከመለኮታዊ ጸጋ ጋር የሚደረግ ቀጥተኛና መንፈሳዊ ግንኙነት ማለት ነው። ለሌሎች፣ በተለይም ለተሐድሶና ለወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት፣ በዋነኛነት "ሥርዓት" ነው። ይህም ጌታ ላደረገው ነገር የሚሰጥ የመታዘዝና የመታሰቢያ ምልክት ነው። ሆኖም፣ ምሥጢርም ተባለ ሥርዓት፣ የጌታ ራት በሁሉም አማኞች ዘንድ የክርስቲያናዊ እምነት፣ ማንነትና ኅብረት መለያ ምልክት ሆኖ ቆሟል።
ይህ ሥነ-መለኮታዊ ልዩነት በኢትዮጵያ አውድ ውስጥ ሲታይ፣ በተለይ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን እና በወንጌላውያን (ጴንጤቆስጤንና ሌሎችን ያካተተ) አብያተ ክርስቲያናት የአምልኮ ሥርዓቶች ውስጥ ጎልቶ ይታያል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ ጥንታዊና ምሥጢራዊ በሆነው ሥርዓተ አምልኮዋ (ቅዳሴዋ)፣ ቅዱስ ቁርባን ለመዳንና ከክርስቶስ ጋር ፍጹም አንድ ለመሆን አስፈላጊና ወሳኝ የሆነ መለኮታዊ ጸጋን ማግኛ እንደሆነ ታስተምራለች። በሌላ በኩል ደግሞ፣ የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት የዚህን ሥርዓት ምሳሌያዊ እና መታሰቢያዊ ባሕርይ ላይ ያተኩራሉ።
በእነዚህ አብያተ ክርስቲያናት ፣ ወንጌላውያን አስተምህሮ፣ እውነተኛው የመዳን ምንጭ በራሱ በሥርዓቱ ውስጥ ሳይሆን፣ በክርስቶስ የማዳን ሥራ ላይ በሚደረግ የግል እምነትና በዚህም በሚገኝ በጸጋ ላይ የተመሠረተ መለወጥ መሆኑን ያጎላሉ።
የማንኛውም ክርስቲያናዊ አስተምህሮ ወይም ሥርዓት ጽኑ መሠረቱ ከራሱ ከእግዚአብሔር ቃል፣ ከቅዱሳት መጻሕፍት መሆን አለበት። የጌታ ራት ምንጩና ሥልጣኑ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ የተናገራቸው ቃላትና የፈጸማቸው ድርጊቶች ናቸው።
ይህ ሥርዓት በአዲስ ኪዳን ቤተክርስቲያን ውስጥ በስፋት ተተግብሯል። ሆኖም፣ የነገሩን ሙሉ መንፈሳዊ ጠቀሜታና ጥልቀት ለመረዳት፣ ለአዲሱ ኪዳን ምሥጢራት በጥላና በምሳሌ ቀድመው የተሰጡትን የብሉይ ኪዳን ዳራዎች መመርመር የግድ ይላል።
ለጌታ ራት መንገድ ከጠረጉት እጅግ አስፈላጊና ጥልቅ የሆኑ የብሉይ ኪዳን ክስተቶች አንዱ የፋሲካ በዓል ነው (ዘጸአት 12)። እግዚአብሔር እስራኤላውያን ከግብፅ ባርነት በታላቅ ተአምር መውጣታቸውን እንዲያስታውሱ፣ ነውር የሌለበትን በግ አርደው ደሙን በጉበናቸው ላይ እንዲቀቡና ሥጋውንም ከቂጣ ጋር እንዲበሉ ቃል ኪዳናዊ ትእዛዝ ሰጥቷቸው ነበር።
ይህ የመታሰቢያ ሥርዓት፣ እስራኤላውያን የእግዚአብሔርን የማዳን ሥራ በታሪክነት የሚያስታውሱበት ብቻ ሳይሆን፣ በእምነት በዓሉን በፈጸሙ ቁጥር በዚያ መዳን ውስጥ በድጋሚ የሚሳተፉበት ዓመታዊ የተቀደሰ በዓል ሆነ። ጌታ ኢየሱስ ከደቀ መዛሙርቱ ጋር በመጨረሻው የፋሲካ እራት ላይ የጌታን ራት ሲያቋቁም (ሉቃስ 22:15-20)፣ የዚህን ጥንታዊ ሥርዓት ምሳሌያዊ ትርጉም ወደ ፍጻሜው አደረሰው።
ያለ እርሾ የተጋገረው ቂጣ "ይህ ስለ እናንተ የሚሰጠው ሥጋዬ ነው" በማለት፣ ወይኑን ደግሞ "ይህ ስለ ብዙዎች ለኃጢአት ሥርየት የሚፈሰው የአዲስ ኪዳን ደሜ ነው" በማለት የምልክቶቹን ትርጉም ሙሉ በሙሉ ለወጠው። የፋሲካው የበግ ደም ለእስራኤል አካላዊ መዳንን ከሞት እንዳመጣ፣ እውነተኛው የፋሲካ በግ የሆነው ክርስቶስ (1 ቆሮንቶስ 5:7) በፈሰሰው ደሙ፣ ለሚያምኑት ሁሉ የዘላለም ቤዛነትን አረጋግጧል። ስለዚህ፣ የጌታ ራት ሥሩ በፋሲካ ውስጥ ሆኖ፣ የመታሰቢያ ድርጊቱን ወደ አዲስና ሕያው የድነት ኪዳናዊ ገበታነት ይለውጠዋል።
ለጌታ ራት ቀጥተኛና ግልጽ መሠረት የሚገኘው፣ ጌታ ኢየሱስ በተያዘበት ሌሊት ስላደረገው የመጨረሻው ራት በሚገልጹት የወንጌል ዘገባዎች ውስጥ ነው (ማቴዎስ 26:26-29፤ ማርቆስ 14:22-25፤ ሉቃስ 22:14-20)። በእነዚህ ወሳኝ ክፍሎች፣ ጌታ ኢየሱስ እንጀራና ወይን ወስዶ ባረከ፤ ለደቀ መዛሙርቱም ሲሰጥ፣ “ይህ ሥጋዬ ነው... ይህ ስለ ብዙዎች ለኃጢአት ይቅርታ የሚፈስ የአዲስ ኪዳን ደሜ ነው” በማለት የራሱን መሥዋዕታዊ ሞት ትርጉም አስቀድሞ ገለጸ።
ይህ ጌታ ያቋቋመው ድርጊት ሦስት የማይነጣጠሉ ዋና ዋና ገጽታዎች አሉት፦
የጌታ ራት ያለፈውን የክርስቶስን መስዋዕትነት ማስታወስ፣ የአሁኑን ከክርስቶስ ጋር ኅብረት ማድረግ እና የወደፊቱን የክርስቶስን ምጽአት በተስፋ መጠባበቅ በአንድነት የያዘ የተቀደሰ ሥርዓት ነው።
ሐዋርያው ጳውሎስ በ1ኛ ቆሮንቶስ ምዕራፍ 10 እና 11 ላይ የጌታን ራት ሥነ-መለኮታዊ ትርጉምና ተግባራዊ አፈጻጸም በስፋት ያብራራል።
ጳውሎስ የምንቆርሰውን ጽዋና እንጀራ “ከክርስቶስ ደምና ሥጋ ጋር ኅብረት ” በማለት ይጠራዋል (1 ቆሮንቶስ 10:16)። ይህ ኅብረት፣ ከክርስቶስ ጋር ብቻ ሳይሆን እርስ በእርስም ያለን አንድነት ነው፤ "አንድ እንጀራ ነውና እኛ ብዙዎች ስንሆን አንድ አካል ነን" (1 ቆሮንቶስ 10:17)።
ከዚህም የተነሣ፣ ጳውሎስ አማኞች “ባልተገባ መንገድ” (ማለትም፣ ኃጢአትን በንቀት፣ ወይም በወንድሞች መካከል መለያየትን በመፍጠር) እንዳይበሉና እንዳይጠጡ ያስጠነቅቃል። እንዲህ የሚያደርግ፣ "የጌታን ሥጋና ደም" በመናቁ በራሱ ላይ ፍርድን ያመጣል (1 ቆሮንቶስ 11:27-29)።
ለጳውሎስ፣ የጌታ ራት እንዲሁ የሚደገም ተራ ሥርዓት ወይም ባዶ ምልክት ሳይሆን፣ ከክርስቶስ መሥዋዕትነት ጋር የሚደረግ ጥልቅ፣ ሕያውና መንፈሳዊ ግንኙነት ነው። አማኞችን ከክርስቶስ ጋር በአንድነት፣ ከሌሎች አማኞች ጋር ደግሞ በአንድ አካልነት የሚያስተሳስር የተቀደሰ ኅብረት ነው።
ይህ ክፍል የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን በቅዱስ ቁርባን ውስጥ ስላለው እውነተኛ መገኘት እና የመሥዋዕትነት ባሕርይ ያላትን ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ እምነት፣ ከወንጌላውያን ዋነኛ ምሳሌያዊ ወይም መታሰቢያዊ የጌታ ራት አመለካከት ጋር ያነጻጽራል።
በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ፣ ቅዱስ ቁርባን ፣ በሥርዓተ ቅዳሴ ውስጥ የሚከበረው፣ "ምሥጢረ ምሥጢራት" እና "የምሥጢራት ሁሉ ራስ" ተብሎ ይታሰባል። ይህ ማለት ከብዙ የቤተክርስቲያን ሥርዓቶች አንዱ ብቻ ሳይሆን፣ የቤተ ክርስቲያን ሕይወት ፍጹም ማዕከል፣ የሌሎች ምሥጢራት ሁሉ ፍጻሜ፣ እንዲሁም የሁሉም አስተምህሮ ምንጭና ግብ ነው።
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን በቁርባን ውስጥ ክርስቶስ "በእውነት" እንደሚገኝ ጽኑ፣ የማይናወጥና ቃል በቃል የሆነ እምነት አላት ። በሥርዓተ ቅዳሴ ጊዜ፣ በጸሎተ ቡራኬ የቀረበው ኅብስትና ወይን እንደ ምሳሌ ብቻ የተባረኩ ወይም የተቀደሱ አይደሉም፤ ይልቁንም በመንፈስ ቅዱስ ኃይል "በእውነትና በግብር" ወደ ትክክለኛው የትንሣኤው ጌታ የኢየሱስ ክርስቶስ ሥጋና ደም እንደሚለወጡ ይታመናል።
ይህ ምሳሌያዊ ወይም 'መንፈሳዊ' መገኘት ብቻ አይደለም፤ ቤተ ክርስቲያን ተሳታፊዎቹን “በእውነት የክርስቶስን ሥጋና ደም እየተካፈሉ ነው” ብላ ታስተምራለች፤ በዚህም ድርጊት አማካኝነት አማኞች ወደ መለኮታዊ ሕይወት ይገባሉ፤ ይካፈሉማል። ይህ አስተምህሮ ክርስቶስ በመጨረሻው ራት ላይ የተናገረውን “እንካችሁ፣ ብሉ፤ ይህ ሥጋዬ ነው” እና “ሁላችሁ ከእርሱ ጠጡ፤ ይህ... የአዲስ ኪዳን ደሜ ነው” (ማቴ. 26:26-28) የሚሉትን ቃላት ቃል በቃል በመተርጎም ላይ የተመሠረተ ነው።
ተጨማሪ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ድጋፍ ከዮሐንስ ወንጌል ምዕራፍ 6 ይገኛል፤ ኢየሱስ ራሱን “የሕይወት እንጀራ” ብሎ ሲጠራና “የሰውን ልጅ ሥጋ ካልበላችሁ ደሙንም ካልጠጣችሁ በራሳችሁ ሕይወት የላችሁም” (ዮሐ. 6:53) ሲል አጥብቆ ከተናገረበት ክፍል የተወሰደ ነው። ኦርቶዶክስ ቤተክርስቲያን ይህንን የምታየው ቃል በቃል መተርጎም እንዳለበት ነው፤ አድማጮች ሲሰናከሉም ኢየሱስ ቋንቋውን አላለዘበም በሚል መከራከሪያ።
የወንጌላውያን ምልከታ ግን የተለየ ነው፡
የዮሐንስ ወንጌል ምዕራፍ 6 ታሪክ፣ 5000 ሰዎችን በተአምር ከመመገብ ጋር የተያያዘ ነው። ሰዎች ሥጋዊ ምግብ ፈልገው ሲከተሉት ኢየሱስ፣ “ለሚጠፋ ምግብ አትሥሩ፤ ለዘላለም ሕይወት ለሚኖር ግን ምግብ ሥሩ” (ዮሐ. 6:27) አላቸው። እራሱን "የሕይወት እንጀራ" ሲልና ሥጋውን ስለመብላት ሲናገር ሰዎች ተሰናከሉ (ዮሐ. 6:60)። የታሪኩ ዋና ነጥብና የወንጌላውያን ምልከታ፣ ኢየሱስ በመንፈሳዊ እና በምሳሌያዊ አነጋገር እየተናገረ፣ ሰዎች ግን በአካላዊና ቃል በቃል ትርጉም ተረድተውት እንደነበር ነው።
የክርስቶስን ሥጋ መብላትና ደሙን መጠጣት ማለት፣ እርሱ የሚያቀርበውን የመስዋዕትነት ሥራ በእምነት መቀበልና ከእርሱ ጋር ጥልቅ መንፈሳዊ ኅብረት መመሥረት እንደሆነ ለመግለጽ ነው። ጌታ ኢየሱስ ራሱ ንግግሩ መንፈሳዊ መሆኑን በግልጽ አስቀምጧል፦ "መንፈስ ሕይወትን ይሰጣል፤ ሥጋ ምንም አይጠቅምም፤ እኔ የነገርኋችሁ ቃል መንፈስ ነው ሕይወትም ነው" (ዮሐ. 6:63)።
የቅዱስ ቁርባን አገልግሎት፣ ማለትም ሥርዓተ ቅዳሴ፣ በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ እምነት ውስጥ እጅግ የዳበረ፣ ጥንታዊና ሰማያዊ ክብር ያለው ሥርዓተ አምልኮ ነው። የንጥረ ነገሮቹ መቀደስ በአንድ ቅጽበት ብቻ ሳይሆን መላው የቁርባን ጸሎት — አናምናሲስ እና ኤጲቅሊሲስ — አንድ ላይ ተጣምረው ወጥ የሆነ የመቀደስ ተግባር ይፈጥራሉ።
ይህ ለውጥ 'እንዴት' እንደሚከሰት በፍልስፍናዊ ቃላት ለመግለጽ አትሞክርም፤ ጥልቅ መለኮታዊ ምሥጢር ተደርጎ ይወሰዳል። ኅብስቱ ከንጹሕ፣ የቦካ (እርሾ ያለበት) ስንዴ መዘጋጀት አለበት። ወይኑም ንጹሕ “የወይን ፍሬ” ሆኖ ከትንሽ ውኃ ጋር ይቀላቀላል። ይህም በመስቀል ላይ ከተወጋው የክርስቶስ ጎን የፈሰሰውን ደምና ውኃ የሚያመለክት ነው።
ቅዱስ ቁርባንን መቀበል ከፍተኛ መንፈሳዊ ነጥብ ቢሆንም፣ በዘፈቀደ የሚቀረብ አይደለም። ባልተገባ ሁኔታ መካፈል ፍርድን ያመጣል ተብሎ ይታመናል።
ለወንጌላውያን ክርስቲያኖች ፣ ፕሮቴስታንቶችንና ጴንጤቆስጤዎችን ጨምሮ፣ የጌታ ራት በዋነኝነት የሚታየው በጌታ ትእዛዝ ላይ የተመሠረተ የተቀደሰ መታሰቢያ ነው። “ይህን ለመታሰቢያዬ አድርጉት” (ሉቃስ 22:19፤ 1ኛ ቆሮ. 11:24) የሚለው የኢየሱስ ቃል የዚህ አመለካከት ሥነ-መለኮታዊ መሠረት ነው።
በዚህም መሠረት፣ ኅብስትና ወይን (ወይም የወይን ጭማቂ) አማኞችን በቀጥታ ወደ ክርስቶስ የመስቀል መሥዋዕትነት ትርጉም የሚመልሱ ኃይለኛ ምሳሌያዊ ምልክቶች ናቸው። ከኦርቶዶክሳዊው "እውነተኛ መገኘት" አስተምህሮ በተቃራኒ፣ ወንጌላውያን ኅብስቱና ወይኑ በባሕርያቸው ወደ እውነተኛ ሥጋና ደም ይቀየራሉ ብለው አያምኑም። ይልቁንም፣ ትኩረቱ ሙሉ በሙሉ በመንፈሳዊ ትርጉሙ ላይ ነው፦ የክርስቶስ ሥጋ ለኃጢአታችን ይቅርታ እንደተቆረሰና ደሙም የአዲስ ኪዳን ማኅተም ሆኖ እንደፈሰሰ በእምነት ማስታወስ ነው።
እራቱ በራሱ ጸጋን የሚያስተላልፍ ምሥጢር ሳይሆን፣ የአማኙ ምላሽ የሆነ የመታዘዝና የእምነት ድርጊት ነው። ሆኖም፣ ይህ ማለት ሥርዓቱ ባዶ ታሪካዊ ማስታወሻ ብቻ ነው ማለት አይደለም። ክርስቶስ ሕዝቡ በእርሱ ስም በገበታው ዙሪያ ሲሰበሰቡ፣ በመንፈስ በህልውናው በመካከላቸው እንደሚገኝና አማኞችን እንደሚያበረታታ አጥብቀው ያምናሉ።
የወንጌላውያን የጌታ ራት አተገባበር እንደየቤተ እምነቱ ቢለያይም፣ አንዳንድ የጋራ ነጥቦች አሉት፦
አገልግሎቱ ብዙውን ጊዜ ከጥንታውያኑ አብያተ ክርስቲያናት አንጻር ሲታይ ቀላል ነው። ከልብሰ ተክህኖና ከዕጣን ይልቅ፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ንባብ፣ በጸሎትና በክርስቶስ መሥዋዕትነት ላይ በግል በማሰላሰል ላይ ያተኩራል። ትኩረቱ በውጫዊ ሥርዓት ላይ ሳይሆን በግላዊ ተሳትፎና በልብ ቅንነት ላይ ነው።
ወንጌላውያን የጌታን ራት በማክበር በርካታ ቁልፍ መንፈሳዊ ጥቅሞችን ያያሉ፦
| መመዘኛ | በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ | በወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት |
|---|---|---|
| ሥነ-መለኮታዊ ትርጓሜ | "ምሥጢር" (Sacrament) - እውነተኛው የክርስቶስ ሥጋና ደም መገኘት ። | "ሥርዓት" (Ordinance) - ምሳሌያዊና መታሰቢያዊ ። |
| የአገልግሎት ቁሳቁሶች | የቦካ (እርሾ ያለው) ስንዴ ኅብስት፣ እና ወይን ከውኃ ጋር ተቀላቅሎ። | የቦካ ወይም ያልቦካ ኅብስት፣ እና በአብዛኛው አልኮል የሌለው የወይን ጭማቂ (ወይም ወይን)። |
| ቅድመ ዝግጅት | ጥብቅ ጾም፣ ለንስሐ አባት ኃጢአትን መናዘዝና ፍታት ማግኘት። | የግል ራስን መመርመርና የልብ ንስሐ፣ በግልጽ በጸሎት ማሰላሰል። |
| ተደራሽነት | ዝግ (Closed) - ዝግጅቱን ላሟሉ የኦርቶዶክስ አባላት ብቻ። | ክፍት (Open) - ዳግም ለተወለዱ፣ ንስሐ ለገቡ አማኞች ሁሉ ክፍት። |
ወንጌላውያን የጌታ እራትን ምሳሌያዊ ሥርዓት አድርገው ይተረጉሙታል። ኅብስቱና ወይን ጠጁ የክርስቶስን መስዋዕትነት የሚወክሉ እንጂ የሚለወጡ አይደሉም። ይህ ሥርዓት የክርስቶስን ሞት ለማሰብና ኅብረት የማድረግ መገለጫ ነው። ዳቦና የወይን ጭማቂ የሚጠቀሙ ሲሆን፣ ለአማኞች ብቻ የሚሰጥ ነው። ድግግሞሹ እንደየቤተ ክርስቲያን ይለያያል። ጳውሎስ በ1ኛ ቆሮንቶስ 11:23-26 ላይ የጌታን እራት ሲገልጽ፣ ይህን ለመታሰቢያው እንድናደርግ አሳስቧል።
በክርስትና እምነት ውስጥ ካሉ እጅግ መሠረታዊ እና ታሪካዊ ሥርዓቶች አንዱ
ጥምቀት፣ በክርስትና እምነት ውስጥ ካሉ እጅግ መሠረታዊ እና ታሪካዊ ሥርዓቶች አንዱ ነው። ራሱ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ በታላቁ ተልዕኮ (ማቴዎስ 28:19) ያዘዘው ይህ ድርጊት፣ በዓለም ዙሪያ በሚገኙ አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ እንደ ክርስቲያናዊ ሕይወት መግቢያና የማንነት መለያ ተደርጎ ይወሰዳል። በመሠረታዊ ትርጉሙ፣ ጥምቀት አንድ አማኝ ከክርስቶስ ጋር በመሞት፣ በመቀበርና ከሙታን በመነሣት አዲስ ሕይወት መጀመሩን የሚያመለክት መንፈሳዊና ምሳሌያዊ ተግባር ነው።
ይሁን እንጂ፣ የዚህ ሥርዓት ሥነ-መለኮታዊ ትርጓሜ፣ ዓላማ እና አፈጻጸም በተለያዩ የክርስትና ክፍሎች መካከል ሰፊ ልዩነት እንዲኖር አድርጓል። ዋነኛው የልዩነት ነጥብ ጥምቀት "ምሥጢር" (Sacrament) ነው ወይስ "ሥርዓት" (Ordinance) የሚለው ላይ ያተኩራል። እንደ ኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ እና ካቶሊክ ባሉ ጥንታውያን አብያተ ክርስቲያናት፣ ጥምቀት መለኮታዊ ጸጋን የሚያሰጥ፣ ከቀደመ ኃጢአት የሚያነጻ እና ለመዳን አስፈላጊ የሆነ ቅዱስ "ምሥጢር" ተደርጎ ይታያል። በዚህም የተነሳ ብዙውን ጊዜ በሕፃንነት ይፈጸማል።
በተቃራኒው፣ በወንጌላውያን (ፕሮቴስታንት) አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ፣ ጥምቀት አንድ ሰው በክርስቶስ በግሉ ካመነና ንስሐ ከገባ በኋላ፣ ያገኘውን መዳን በይፋ የሚመሰክርበት፣ ለክርስቶስ ያለውን ታዛዥነት የሚያሳይበት እና ከአጥቢያ ቤተ ክርስቲያን ጋር ኅብረት የሚያደርግበት "ሥርዓት" ነው። በዚህ እይታ፣ ጥምቀት የመዳን ምንጭ ሳይሆን የመዳን ውጤትና ምልክት ነው። ይህ ጽሑፍ የጥምቀትን መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረቶች፣ ታሪካዊ ዳራ እና በእነዚህ ዋና ዋና የክርስትና አመለካከቶች መካከል ያለውን የትርጉም ልዩነት በጥልቀት ይዳስሳል።
ለማንኛውም የክርስትና ሥርዓት ጥናት መሠረቱ ቅዱሳት መጻሕፍት መሆን አለባቸው። ጥምቀት ምንጩ የኢየሱስ ትምህርቶችና ድርጊቶች ሲሆን፣ በአዲስ ኪዳን ውስጥም በስፋት ተተግብሯል። ሆኖም፣ የነገሩን ሙሉ ጠቀሜታ ለመረዳት፣ የክርስትና ምሥጢራትን በጥላና በምሳሌ የቀደሙትን የብሉይ ኪዳን ዳራ ግምት ውስጥ ማስገባት አለብን።
ብሉይ ኪዳን በርካታ የሥርዓተ ንጽሕና ምሳሌዎችን ይዟል። ካህናት ወደ ማደሪያው ድንኳን ከመግባታቸው በፊት እንዲታጠቡ ይጠበቅባቸው ነበር (ዘጸአት 30:17-21)። የረከሱ ሰዎችም ወደ ማኅበረሰቡ ከመመለሳቸው በፊት በሥርዓት መንጻት ነበረባቸው (ዘሌዋውያን 14-15)። እነዚህ ተደጋጋሚ የመታጠብ ሥርዓቶች በእግዚአብሔር ፊት ቅድስናና ንጽሕና እንደሚያስፈልግ ያመለክታሉ።
ነቢያት ግን እግዚአብሔር ራሱ ስለሚያመጣው ጥልቅ መንጻት ተናግረዋል። ሕዝቅኤል 36:25-27 እግዚአብሔር ከርኵሰታቸው ያነጻቸው ዘንድ ንጹሕ ውኃ እንደሚረጭባቸውና መንፈሱንም በውስጣቸው እንደሚያኖር ይናገራል። ይህ ትንቢታዊ ራእይ የክርስቲያን ጥምቀትን አስቀድሞ ያሳያል፤ ውኃው የውጪ መታጠብን ብቻ ሳይሆን በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት የሚገኘውን የውስጥ መታደስንም ያመለክታል።
ኢየሱስ ራሱ በመጥምቁ ዮሐንስ እጅ ተጠመቀ፤ ይህን ያደረገው ይቅርታ ስለሚያስፈልገው ሳይሆን “ጽድቅን ሁሉ ለመፈጸም” ነው (ማቴዎስ 3:15)። በጥምቀቱ ጊዜ መንፈስ ቅዱስ ወረደ፣ የአብም ድምፅ እርሱ የተወደደ ልጁ መሆኑን መሰከረ (ማቴዎስ 3:16-17)። ይህ ክስተት የሕዝብ አገልግሎቱን የጀመረበትና ለተከታዮቹም ምሳሌ የሆነበት ነበር።
ኢየሱስ በአገልግሎቱ መጨረሻ ላይ ደቀ መዛሙርቱን እንዲህ ሲል አዟቸዋል፦ “እንግዲህ ሂዱና አሕዛብን ሁሉ በአብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም እያጠመቃችኋቸው ደቀ መዛሙርት አድርጓቸው” (ማቴዎስ 28:19)። በዚህም መሠረት ጥምቀት ወደ ደቀ መዝሙርነትና ወደ ቤተ ክርስቲያን የመግቢያ መታሰቢያ ሥርዓት ሆነ።
የሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ እንደሚያሳየው ጥምቀት በክርስቶስ ላመኑ ሰዎች ወዲያውኑ የሚሰጥ ምላሽ ነበር። በበዓለ ኃምሳ ዕለት ጴጥሮስ “ንስሐ ግቡ፥ ኃጢአታችሁም ይሰረይ ዘንድ እያንዳንዳችሁ በኢየሱስ ክርስቶስ ስም ተጠመቁ” ሲል አወጀ (የሐዋርያት ሥራ 2:38)። በመጽሐፉ ውስጥ አዲስ አማኞች የመለወጣቸው ውጫዊ መግለጫ ሆኖ በተከታታይ ሲጠመቁ እናያለን (የሐዋርያት ሥራ 8:12፤ 10:47-48፤ 16:33)።
ጳውሎስ የጥምቀትን ሥነ-መለኮታዊ ትርጉም በሮሜ 6:3-4 እንዲህ ሲል ያብራራል፦ አማኞች በጥምቀት ከኃጢአተኛው ማንነታቸው ጋር ሙተዋል፤ ከክርስቶስ ጋርም ለአዲስ ሕይወት ተነሥተዋል። ስለዚህ ጥምቀት በክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ ምሳሌያዊ በሆነ ሥርዓት መሳተፍ ሲሆን፣ የመንጻትን፣ የመለወጥንና የአዲስ ሕይወት ጅማሬን በይፋ ማወጅን ያመለክታል።
የኦርቶዶክስ ተዋሕዶና የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ስለ ጥምቀት ያላቸው ሥነ-መለኮታዊ አመለካከት የተለያየ ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ጥምቀትን እንደሚያድን፣ የኃጢአት ሥርየትና የመንፈሳዊ ልደት ምሥጢር አድርጋ ትመለከተዋለች። በእነሱ እምነት፣ ጥምቀት የድነት ወሳኝ አካል ሲሆን አንድ ሰው ከኃጢአት ሞት ወደ መንፈሳዊ ሕይወት የሚሸጋገርበት መንገድ ነው፤ ሕፃናትንም ጨምሮ የማንኛውም ሰው መንፈሳዊ ሕይወት የሚጀምረው በጥምቀት እንደሆነ ታስተምራለች።
በአንጻሩ፣ አብዛኞቹ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ጥምቀትን የሚያዩት ከማመን በኋላ የሚመጣ የአደባባይ የምስክርነት ሥርዓት አድርገው ነው። በዚህ አረዳድ፣ ጥምቀት ራሱን የቻለ የማዳን ድርጊት ሳይሆን፣ አንድ ሰው አስቀድሞ በኢየሱስ ክርስቶስ በማመኑ ያገኘውን ድነት በሕዝብ ፊት የሚመሰክርበትና ለጌታ ትእዛዝ መታዘዙን የሚያሳይበት መንገድ ነው። ጥምቀት ትርጉም ያለው የሚሆነው የግል እምነትን (ንስሐ መግባትና በክርስቶስ ማመንን) ተከትሎ ሲፈጸም ነው፤ በዚህም ምክንያት፣ በአእምሮ በቅተው መወሰን የማይችሉ ሕፃናት ሳይሆኑ፣ በግል ያመኑ ሰዎች ብቻ ይጠመቃሉ።
የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ጥምቀትን እንደ የድነት መንገድና የመንፈሳዊ ልደት "ምሥጢር" ስትመለከተው፣ ወንጌላውያን ደግሞ እንደ የግል እምነት የሕዝብ "ምስክርነት" ይቆጥሩታል። ሁለቱም ወገኖች ጥምቀትን ቅዱስና ትርጉም ያለው ሥርዓት አድርገው ቢቆጥሩትም፣ ዋናው ልዩነት ያለው "ጥምቀት በራሱ የሚያድን ነው ወይስ የመዳን ምልክት ነው?" በሚለው መሠረታዊ ጥያቄ ላይ ነው።
ይህን መሠረታዊ ጥያቄ ለመመለስ በቀጥታ ወደ ቅዱሳት መጻሕፍት ስንመለከት፣ ድነት በራሱ በሥራ ሳይሆን በእግዚአብሔር ጸጋ፣ በክርስቶስ ኢየሱስ በማመን ብቻ እንደሚገኝ ግልጽ ትምህርት እናገኛለን። ሐዋርያው ጳውሎስ ይህን ሲያረጋግጥ፦
“ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና፤ ይህም የእግዚአብሔር ስጦታ ነው እንጂ ከእናንተ አይደለም፤ ማንም እንዳይመካ ከሥራ አይደለም።”
ጥምቀት እግዚአብሔር ያዘዘው ቅዱስ ሥርዓትና የመታዘዝ ተግባር ቢሆንም፣ በመጽሐፍ ቅዱስ አስተምህሮ መሠረት "ከሥራ" ይመደባል። ድነት ደግሞ ከሥራ እንዳልሆነ ከተረዳን፣ ጥምቀት በራሱ የድነት ምንጭ ሊሆን አይችልም። ይልቁኑ፣ መጽሐፍ ቅዱስ ጥምቀትን የሚያሳየው አስቀድሞ የተገኘውን ድነትና የውስጥ ለውጥ በይፋ የምንመሰክርበት ውጫዊ ምልክት አድርጎ ነው።
በመጽሐፍ ቅዱስ አረዳድ፣ ጥምቀት የመዳን ምክንያት ሳይሆን የመዳን ምስክርነት ነው። አማኞች አስቀድመው በክርስቶስ ባገኙት የኃጢአት ሥርየትና አዲስ ሕይወት ለመታዘዝ፣ ከክርስቶስ ጋር መተባበራቸውን ለመግለጽ፣ እና የክርስቶስ አካል ከሆነችው ቤተ ክርስቲያን ጋር ራሳቸውን ለማዛመድ የሚፈጽሙት የተቀደሰ ሥርዓት ነው።
በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ ቅድስት ጥምቀት አማራጭ ሥነ-ሥርዓት ሳትሆን፣ መሠረታዊ "ምሥጢር" ናት። በአስተምህሮቷ፣ አማኙ “ወደ ክርስቶስ አካል ማለትም ‘ወደ ቤተ ክርስቲያን’ የሚገባበትና በሌሎች የጸጋ ምሥጢራት ተካፋይ የሚሆንበት በር” ናት። ጥምቀት ሥነ-መለኮታዊ ክብደቱ እጅግ ከፍተኛ ሲሆን፣ “ለመዳንና ወደ ዘላለም ሕይወት ለመግባት አስፈላጊ የሆነ የሚያድን ምሥጢር” ተብሎ በግልጽ ይተረጎማል። ይህ እምነት በቀጥታ በዮሐንስ ወንጌል ላይ በተመዘገበው የኢየሱስ ክርስቶስ ቃል ላይ የተመሠረተ ነው፦ “እውነት እውነት እልሃለሁ፥ ሰው ከውኃና ከመንፈስ ካልተወለደ በቀር ወደ እግዚአብሔር መንግሥት ሊገባ አይችልም” (ዮሐ. 3:5)።
ይህ አመለካከት (ጥምቀት ያድናል የሚለው)፣ ድነት በሥራ ሳይሆን በጸጋ ብቻ በእምነት እንደሚገኝ ከሚያስተምረው መሠረታዊ የመጽሐፍ ቅዱስ እውነት ጋር ይጋጫል።
“ጸጋው በእምነት አድኖአችኋልና፤ ይህም የእግዚአብሔር ስጦታ ነው እንጂ ከእናንተ አይደለም፤ ማንም እንዳይመካ ከሥራ አይደለም።” (ኤፌሶን 2:8-9)
“ሰው በኢየሱስ ክርስቶስ በማመን እንጂ በሕግ ሥራ [ወይም በየትኛውም ሥርዓት] እንዳይጸድቅ አውቀን፣ እኛ ራሳችን በሕግ ሥራ ሳይሆን በክርስቶስ እምነት እንጸድቅ ዘንድ በክርስቶስ ኢየሱስ አምነናል።” (ገላትያ 2:16)
ድነት በውኃ ሥርዓት የሚገኝ ሳይሆን፣ በክርስቶስ ደም በተከፈለው መሥዋዕትነት በማመን ብቻ የሚገኝ ስጦታ ነው።
ይሁንና፣ ይህ የዮሐንስ 3:5 አተረጓጎም ከጥቅሱ አውድ ውጪ የቀረበ ነው። ጌታ ኢየሱስ የተናገረው "ከውኃ" መወለድ፣ በጥምቀት ውኃ መጠመቅን ሳይሆን፣ "የተፈጥሮ ልደት" ወይም "የሥጋ ልደት"ን ነው። "ውኃ" ማለት የሥጋ ልደትን (በእናት ማኅፀን ውስጥ ያለውን የእንግዴ ውኃ/ፈሳሽ እንደ ምሳሌ መጠቀም) ያመለክታል። "መንፈስ" ማለት ደግሞ የመንፈሳዊ ልደትን (በክርስቶስ በማመን በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት ዳግም መወለድን) ያመለክታል። ይህ አተረጓጎም በዮሐንስ ወንጌል ምዕራፍ 3 ባለው ቀጣይ አውድ ላይ የተመሠረተ ነው፤ በቁጥር 6 ላይ ኢየሱስ ራሱ "ከሥጋ የተወለደ ሥጋ ነው፥ ከመንፈስም የተወለደ መንፈስ ነው" በማለት ሁለቱን ልደቶች በግልጽ ይለያል። ይህም "ውኃ" ከሥጋ ጋር የሚመሳሰል የተፈጥሮ ልደትን እንደሚያመለክት፣ "መንፈስ" ደግሞ አዲስ መንፈሳዊ ሕይወትን እንደሚያስገኝ ይጠቁማል። ኒቆዲሞስ "ወደ እናቱ ማኅፀን ተመልሶ ስለመግባት" የጠየቀው ጥያቄ (ዮሐንስ 3:4)፣ ኢየሱስ ስለ ሁለቱ ልደቶች (ሥጋዊና መንፈሳዊ) እየተናገረ እንደነበር ያረጋግጣሉ።
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የጥምቀት አመለካከት፣ "ድነት በእምነት ብቻ በጸጋ" ከሚለው መሠረታዊ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ-መለኮት አረዳድ ጋር በእጅጉ ይቃረናል። የኦርቶዶክስ አቋም ጥምቀትን ቀድሞ የተገኘን መዳን የሚያመለክት ምልክት አድርጎ ሳይሆን፣ መንፈሳዊ ዳግም ልደት የሚፈጸምበት በመለኮት የተቋቋመ መሣሪያ እንደሆነች ይመለክታታል። በአጥማቂው በውኃ አማካኝነት አማኙ በመንፈስ ዳግም ይወለዳል፣ ከኃጢአት ይጠራል፣ ይጸድቃል፣ ይታደሳል ብለው ያምናሉ። ይህ መንፈሳዊ ልደት፣ ልክ እንደ ሥጋዊ ልደት፣ አንድ ጊዜ ብቻ የሚፈጸምና የማይደገም ክስተት ነው። ቤተ ክርስቲያን “ሰው በሥጋ አንድ ጊዜ ብቻ እንደሚወለድ ሁሉ፣ በመንፈስም ከአንድ ጊዜ በላይ ሊወለድ አይችልም” ብላ ታስተምራለች፤ ለዚህም ነው የጥምቀት ምሥጢር በሰው ሕይወት ውስጥ አንድ ጊዜ ብቻ የሚፈጸመው።
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የሕፃናት ጥምቀትን ትፈጽማለች። ምክንያቱ በሕፃኑ የግንዛቤ ችሎታ ወይም በግል ምስክርነቱ ላይ የተመሠረተ ሳይሆን፣ ወላጆቹና የክርስትና አባቱ/እናቱ በልጁ ስም የጥምቀት ቃል ኪዳን በመግባት ወደ ቃል ኪዳኑ ማኅበረሰብ እንዲካተት በማድረግ ላይ የተመሠረተ ነው። ይህ አሠራር የቤተሰብና የቤተ ክርስቲያን ማኅበረሰብ የግለሰቡን መንፈሳዊ ሕይወት ከልደቱ ጀምሮ በመንከባከብ ረገድ ወሳኝ ሚና እንደሚጫወቱ የሚያሳይ ኅብረታዊ የእምነትና የመዳን ግንዛቤን ያጎላል ብለው ያምናሉ።
የሥርዓቱ ጊዜ በጣም የተወሰነና በብሉይ ኪዳን ሥነ-አምሳል ላይ የተመሠረተ ሥነ-መለኮታዊ መሠረት አለው ተብሎ ይታመናል። ወንድ ልጆች ከተወለዱ በ40ኛው ቀን ሲጠመቁ፤ ሴት ልጆች ደግሞ በ80ኛው ቀን ይጠመቃሉ። ይህ ትውፊት ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ሰው አዳም ከተፈጠረ ከአርባ ቀናት በኋላ ወደ ገነት መግባቱን፣ ሔዋን ደግሞ ከሰማንያ ቀናት በኋላ መግባቷን ከምታስተምረው ትምህርት ጋር የተያያዘ ነው። ይህ የጊዜ ሰሌዳ፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሳይሆን በአፈ ታሪክና በትርክት ውስጥ የዳበረ ነው።
ሥርዓቱ በአብ፣ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም ሦስት ጊዜ በውኃ ውስጥ ብቅ ጥልቅ ማድረግን ያካትታል። ይህ ድርጊት በሁለት ተጨባጭ ምልክቶች የሚታይ አዲስና የማይጠፋ ማንነትን ለግለሰቡ ይሰጣል ተብሎ ይታመናል፦
እነዚህ ምልክቶችና ሥርዓቶች መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት የሌላቸው ናቸው።
የአዲስ ኪዳን ጥምቀት ሁልጊዜም ከግል ንስሐና እምነት በኋላ የሚፈጸም ነው።
[ጴጥሮስም] “ንስሐ ግቡ፥ ኃጢአታችሁም ይሰረይ ዘንድ እያንዳንዳችሁ በኢየሱስ ክርስቶስ ስም ተጠመቁ...”
ፊልጶስም “በፍጹም ልብህ ብታምን፣ ተፈቅዶልሃል” አለው። [ኢትዮጵያዊው ጃንደረባም] “ኢየሱስ ክርስቶስ የእግዚአብሔር ልጅ እንደ ሆነ አምናለሁ” ብሎ መለሰ።
መጽሐፍ ቅዱስ ሕፃናት እንዲጠመቁ አያዝዝም፣ ምክንያቱም ጥምቀት የግል እምነትን በይፋ መመስከርን ይጠይቃል። ማተብን ማሰርም ሆነ የክርስትና ስም ማውጣት መጽሐፍ ቅዱሳዊ ድጋፍ የሌላቸው፣ ከትውፊት የመጡ ልማዶች ናቸው።
የጥምቀት ፋይዳ በኢትዮጵያ ሕይወት ውስጥ ከፍተኛ ደረጃ ላይ የሚደርሰው በየዓመቱ ጥር 11 (በዘመነ ሉቃስ ጥር 12) በሚከበረው የጥምቀት በዓል ነው። ይህ በዓል በኢትዮጵያ ካሉ ታላላቅ ሃይማኖታዊ በዓላት አንዱ ሲሆን፣ የኢየሱስ ክርስቶስን በዮርዳኖስ ወንዝ መጠመቅ ያስታውሳል። በዓሉ በዩኔስኮ (UNESCO) በሰው ልጅ የማይዳሰስ ባህላዊ ቅርስነት ተመዝግቧል።
በዓሉ የጥምቀትን ሥርዓት በታላቅ ድምቀት በድጋሚ በማሳየት ይከበራል። የበዓሉ ማዕከል ታቦት ሲሆን፣ ይህም በእያንዳንዱ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መንበር ላይ የሚቀመጠው የቃል ኪዳኑ ታቦት ምሳሌ ነው። ከጥምቀት ዋዜማ (ከተራ) ጀምሮ፣ ካህናት በከበሩ ጨርቆች የተሸፈነውን ታቦት በታላቅ ክብር በማጀብ ከቤተ ክርስቲያን አቅራቢያ ወደሚገኝ የውኃ አካል ይወስዳሉ። ታቦቱ ራሱ ኢየሱስ በጥምቀቱ ጊዜ መሲሕ መሆኑን መገለጡን ይወክላል እንዲሁም ለምእመናንም በታቦቱ አቅራቢያ መሆን ወደ እግዚአብሔር መቅረብ ነው ተብሎ ይታመናል።
በማግስቱ ንጋት ላይ ሥርዓተ ቅዳሴ ይከናወናል። ጎህ ሲቀድ አንድ ካህን ባማረ መስቀል ውኃውን ይባርካል፤ የተሰበሰበው ምእመንም በተቀደሰው ውኃ ይረጫል። ብዙ ተሳታፊዎች ሙሉ በሙሉ በውኃው ውስጥ በመጥለቅ የጥምቀት ቃል ኪዳናቸውን በምሳሌያዊ ሁኔታ ያድሳሉ። ይህ ድርጊት “ልዩ፣ ሕዝባዊ ጥምቀት” ተብሎ ይገለጻል፤ የጋራ መንፈሳዊ የመንጻትና የእምነት ማረጋገጫ ጊዜ ነው። ጥምቀት ሃይማኖታዊ ስርዓትን ከባህላዊ ድምቀት ጋር ያዋሐደ፣ ባህላዊና ኅብረታዊ ክስተት ነው። መንገዶቹ በቀለማት ያሸበረቁ ዑደቶች ይሞላሉ፤ አየሩ በእጣን መዓዛ፣ በዝማሬ፣ በከበሮና በጭፈራ ድምፅ ይታወዳል፤ ይህም መላውን ማኅበረሰብ በጋራ ሃይማኖታዊና ብሔራዊ ማንነት አንድ ያደርጋል።
ጥምቀት እንደ መንፈሳዊ ዜግነት ያገለግላል። ይህም የግለሰብን ወደ አንድ አካባቢያዊ ጉባኤ መግባት ብቻ ሳይሆን፣ ወደ ኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ማንነት ራሱ የመሸጋገሪያ ዋነኛ ሥርዓት ነው። ኅብረታዊ፣ በውርስ የሚገኝና በብሔራዊ ደረጃ በሕዝብ ፊት በደስታ የሚረጋገጥ እምነት ነው ብለው ያስተምራሉ። እነዚህ የታቦት ምሳሌዎችና የጥምቀት ሥርዓቶች በአዲስ ኪዳን መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት የሌላቸው ናቸው። ይልቁንም፣ ባህላዊና ሃይማኖታዊ ሥርዓቶች በጊዜ ሂደት በትውፊትና በታሪክ የዳበሩ እንጂ፣ ከድነትና ከኃጢአት ስርየት ጋር ምንም የሚያገናኝ መንፈሳዊ መሠረት የላቸውም።
ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ የእግዚአብሔርን ቃል በሰው ሰራሽ ትውፊት መሻርን አውግዟል፦
“...እናንተ ግን ወጋችሁን ትጠብቁ ዘንድ የእግዚአብሔርን ትእዛዝ ትተዋላችሁ። ... እንዲህም በምትከተሉት ወጋችሁ የእግዚአብሔርን ቃል ትሽራላችሁ...”
የአዲስ ኪዳን አምልኮ በታቦት፣ በካህናት ልብሰ ተክህኖ፣ ወይም በልዩ በዓላት ላይ የተመሠረተ ሳይሆን "በመንፈስና በእውነት" (ዮሐንስ 4:24) የሚፈጸም ነው። ክርስቶስ "የሕግ ፍጻሜ" (ሮሜ 10:4) በመሆኑ፣ የብሉይ ኪዳን ጥላ የሆኑት ታቦትና ሥርዓቶች በአዲስ ኪዳን አምልኮ ውስጥ ቦታ የላቸውም። እነዚህ በዓላት የድኅነት መንገድ ሳይሆኑ የባህልና የትውፊት መገለጫዎች ናቸው።
ከኦርቶዶክሳዊው የምሥጢር አመለካከት በተቃራኒ፣ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት በአብዛኛው ጥምቀትን “ሥርዓት” ብለው ይጠሩታል። ይህ ቃል፣ ጥምቀት የመዳን ጸጋን የሚያስተላልፍ “ምሥጢር” ከመሆን ይልቅ፣ ክርስቶስ በማቴዎስ 28:19 ላይ እንድንታዘዘው ያዘዘው ቅዱስ ሥርዓት መሆኑን ለማመልከት ነው። የዚህ አመለካከት ሥነ-መለኮታዊ መሠረት፣ ዋነኛው የፕሮቴስታንት መርህ የሆነው "በጸጋው በእምነት ብቻ መዳን" ነው። ስለዚህ ጥምቀት ለመዳን አስፈላጊ ተደርጎ አይቆጠርም፤ ለዚህም በመስቀል ላይ የነበረውና ሳይጠመቅ የዳነው ወንበዴ ቁልፍ ምሳሌ ሆኖ ይጠቀሳል። ጥምቀት በኢየሱስ ክርስቶስ ላይ እምነቱን በማኖር አስቀድሞ የዳነ ሰው የመጀመሪያው የመታዘዝ እርምጃ ነው።
በወንጌላውያን አስተምህሮ፣ ጥምቀት አስቀድሞ የተከናወነ የውስጥ መንፈሳዊ እውነታ ውጫዊ ምልክት ነው። በርካታ ዋና ዋና ሥነ-መለኮታዊ እውነቶችን የሚያሳይና የሚያውጅ ኃይለኛ የእይታ ሥርዓት ነው፦
በወንጌላውያን ዘንድ ያለው መደበኛ አሠራር “የአማኞች ጥምቀት” ነው። ይህ አሠራር በሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ላይ በሚታየው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ንድፍ ላይ የተመሠረተ ሲሆን፣ ይህም የግል ንስሐና በኢየሱስ ክርስቶስ ላይ ያለ እምነት ሁልጊዜም ለጥምቀት ቅድመ-ሁኔታ መሆናቸውን ያሳያል። እምነት ከሥርዓቱ በፊት መቅደም አለበት። እንደ ቀጥተኛ ውጤት፣ አብዛኞቹ የወንጌላውያን ወጎች የሕፃናት ጥምቀትን አይቀበሉም። ምክንያቱ ግልጽ ነው፦ ሕፃን የግል፣ ንቃተ-ህሊና ያለው የእምነት መግለጫ መስጠት አይችልም፤ ይህ የግል እምነት ከሌለ ደግሞ ሥርዓቱ ትርጉም የሌለውና ባዶ ሥነ-ሥርዓት ይሆናል።
የሚመረጠውና ብዙውን ጊዜ ብቸኛው የጥምቀት ዘዴ በውኃ ውስጥ ሙሉ በሙሉ በማጥለቅ ነው። ይህ አሠራር በሁለት ዋና ዋና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምክንያቶች ላይ የተመሠረተ ነው፦
ከሥነ-መለኮታዊ ምሳሌነቱ ባሻገር፣ ጥምቀት ከአንድ የአካባቢ ቤተ ክርስቲያን ማኅበረሰብ ጋር በሕዝብ ፊት ራስን የመለየት ተግባር ሆኖም ያገለግላል። ለብዙ አብያተ ክርስቲያናት፣ ይፋዊ አባልነትን ለማግኘትም መደበኛ ቅድመ-ሁኔታ ነው።
በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስና በወንጌላውያን አስተምህሮዎች ውስጥ ያለው የተለያየ የጥምቀት አቀራረብ በዋና ሥነ-መለኮታዊ መርሆቻቸው ውስጥ ያለውን ጥልቅ ልዩነት ያሳያል። ዋና ዋናዎቹ የልዩነት ነጥቦች እንደሚከተለው ሊጠቃለሉ ይችላሉ፦
ይህ መሠረታዊው ልዩነት ነው። ለኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ ጥምቀት መዳንን የሚፈጽምና የመንፈሳዊ ዳግም ልደትን ጸጋ የሚያሰጥ "ምሥጢር" ነው። ይህም ማለት ጥምቀት ምልክት ብቻ ሳይሆን፣ እግዚአብሔር ራሱ በግለሰቡ ላይ የሚሠራበትና መለኮታዊ ጸጋውን በተጨባጭ የሚያስተላልፍበት ቅዱስ መንገድ ነው። በሌላ በኩል ለወንጌላውያን፣ ጥምቀት አንድ አማኝ በክርስቶስ ካመነ በኋላ አስቀድሞ ያገኘውን መዳን በይፋ የሚመሰክርበትና ለጌታ ትእዛዝ መታዘዙን የሚያሳይበት "ሥርዓት" ነው። በዚህ እይታ ድርጊቱ ራሱ የመዳን ውጤት እንጂ የመዳን ምክንያት አይደለም፤ ይልቁንም የሰው የምስክርነትና የመታዘዝ ተግባር ነው።
የልዩነቱ ዋና ምንጭ የእግዚአብሔር ጸጋ ወደ ሰው የሚደርስበት መንገድ ላይ ነው። የጸጋው መንገድ በሥራ (የጥምቀት ሥርዓትን በመፈጸም) ነውን? ጸጋው በቤተክርስቲያን በኩል በሚሰጡ ሥጋዊና ምሥጢራዊ መንገዶች ይተላለፋልን? ይህ አመለካከት በፍጹም የመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት የሌለው ትምህርት ነው። ቅዱሳት መጻሕፍት እንደሚያስተምሩት፣ ድነት በዋነኝነት በክርስቶስ የመስቀል ላይ መስዋዕትነት ብቻ በማመን የሚገኝ ነው (ኤፌሶን 2፡8-9፤ ሮሜ 3፡28፤ ገላትያ 2፡16)።
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የሕፃናት ጥምቀት አሠራር ኅብረታዊ ሥነ-ቤተ ክርስቲያንን ያንጸባርቃል ብላ ታምናለች። በዚህ አመለካከት፣ ግለሰቦች እንደ መንፈሳዊ ቤተሰብ ወይም ብሔር ሆና በምትሠራው የቤተ ክርስቲያን ቃል ኪዳን ማኅበረሰብ ውስጥ ይወለዳሉ። እምነት ኅብረታዊና በውርስ የሚገኝ ነው። የወንጌላውያን የአማኞች ጥምቀት አሠራር ደግሞ ግለሰባዊና ምስክርነት-ተኮር ሥነ-ቤተ ክርስቲያንን ያንጸባርቃል። ቤተ ክርስቲያን ክርስቶስን ለመከተል የግል፣ በፈቃደኝነት ላይ የተመሠረተ ውሳኔ ባደረጉ ግለሰቦች የተሰበሰበች ማኅበረሰብ ናት።
ጥምቀት በማኅበረሰቡ ሕይወት ውስጥ ያለው ተግባርም በእጅጉ ይለያያል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የጥምቀት በዓል የጋራ የኦርቶዶክስ ማንነትን የሚያጠናክር ብሔራዊ፣ ባህላዊና ሥርዓተ አምልኮአዊ ክስተት ነው። በተቃራኒው የወንጌላውያን የጥምቀት አገልግሎት የግለሰብን የመለወጥ ጉዞ የሚያበስርና ለአካባቢው ቤተ ክርስቲያን ምስክርነት የሚሰጥ ክስተት ነው። ትኩረቱ በብሔራዊ ማንነት ላይ ሳይሆን በሚጠመቀው ሰው የግል ምስክርነት ላይ ነው።