እግዚአብሔር ማን ነው?

"በመጀመሪያ..." — የቃል-ኪዳናዊ መገለጥ የመክፈቻ ቃል (ዘፍጥረት 1፥1)

የቅዱሳት መጻሕፍት የመክፈቻ አዋጅ፣ "በመጀመሪያ እግዚአብሔር ሰማይንና ምድርን ፈጠረ" (ዘፍ. 1፥1)፣ ከየትኛውም የፍልስፍና ትንታኔ የላቀ፣ የፍጥረትን ጅማሬ የሚያበስር ሉዓላዊ የመገለጥ ዓዋጅ ነው። በዕብራይስጥ ቋንቋ "ብረሺት" የሚለው ቃል የሚያመለክተው በጊዜ ውስጥ የሆነን ድርጊት ሳይሆን፣ ጊዜ ራሱ፣ ስፍራና ቁስ አካል ከምንም ወደ መኖር የመጡበትን የነገሮች ሁሉ ፍጹም ጅማሬ ነው። ጸሐፊው ሙሴ የእግዚአብሔርን ህልውና ለማስረዳት አፖሎጂካዊ ሙግት ውስጥ አልገባም፤ ይልቁንም እግዚአብሔር የሁሉ ነገር ምክንያትና የማያከራክር ቀዳሚ እውነታ መሆኑን ያውጃል። "ፈጠረ" (ባራ) የሚለው ልዩ ግስ በብሉይ ኪዳን ውስጥ እግዚአብሔርን ብቻ ባለቤት አድርጎ የሚወስድ ሲሆን፣ ይህም አስቀድሞ ከነበረ ቁስ አካል ላይ ማደራጀትን ሳይሆን፣ ፍጥረትን ከምንም ወደ መኖር ማምጣትን ይገልጻል። ይህ ጥልቅ እውነት፣ ጽንፈ-ዓለም የቁስ አካል ዘላለማዊነት ወይም በጥንታዊ አፈ-ታሪኮች እንደሚነገረው የአማልክት ግጭት ውጤት ሳይሆን፣ የአንድ ሉዓላዊ ፈቃድ ፍሬ መሆኗን መሠረት ይጥላል። መንፈሳዊ ፋይዳውም የሰው ልጅ ታሪክ ትርጉም የለሽ የዝግመተ-ለውጥ አጋጣሚ ሳይሆን፣ ከጅማሬው እስከ ፍጻሜው በዓላማ የተሞላና በጥበበኛው አምላክ እጅ የተያዘ መሆኑን በማረጋገጥ ጥልቅ የነፍስ ዕረፍት ይሰጣል።

"ያለና የሚኖር እኔ ነኝ" (ዘጸአት 3፥14)

ሙሴ በሲና ተራራ በሚነደው ቁጥቋጦ ፊት ቆሞ የመለኮትን ማንነት በጠየቀ ጊዜ የተሰጠው ምላሽ፣ "ኤህየህ አሸር ኤህየህ" "ያለና የሚኖር እኔ ነኝ" የሚል አስገራሚ የህልውና መግለጫ ነበር (ዘጸ. 3፥14)። ይህ የኪዳን ስም (YHWH)፣ ከተፈጥሮ ክስተቶች ጋር ከተቆራኙት የከነዓናውያን ወይም የግብፃውያን አማልክት ባዕድ ስያሜዎች ፈጽሞ የተለየ ነው። እግዚአብሔር ማንነቱን የሚገልጸው በውጫዊ ኃይል፣ በተፈጥሮ ወይም በሰው ሰራሽ ተግባራት ሳይሆን፣ በራሱ ህልውና ነው። በእግዚአብሔር ዘንድ "መሆን" እና "ባሕርይ" አንድ ናቸው ፤ እርሱ ለህልውናው ሌላ ውጫዊ ምክንያት የማይፈልግ፣ በራሱ የተብቃቃ የሕይወት ሁሉ ምንጭ ነው። ይህ ጥልቅ እውነት፣ በአዲስ ኪዳን በዮሐንስ ወንጌል ውስጥ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ "እኔ ነኝ" በማለት ደጋግሞ በተጠቀመባቸው የባሕርይ አገላለጾች ፍጹም ተንጸባርቋል (ዮሐ. 8፥58፤ 6፥35፤ 10፥11)። ይህም የክርስቶስን ከአብ ጋር ያለውን የባህርይ አንድነት በግልጽ ያትታል። ለመንፈሳዊው አንባቢ ይህ ማለት፣ የምናመልከው አምላክ በጊዜ የማይለወጥ፣ ሁኔታዎች የማያናውጡት፣ በዘላለማዊ ህልውናው ጸንቶ የሚኖርና በታሪክ ውጣ ውረድ ውስጥ መለኮታዊ ቃል ኪዳኑን የሚጠብቅ ታማኝ ጌታ መሆኑን ያረጋግጥለታል።

"ሁሉም በእርሱ ተጋጥሞአል" ፣ ክርስቶስ የፍጥረት ደጋፊ (ቆላስይስ 1፥17፤ ዕብራውያን 1፥3)

ሐዋርያው ጳውሎስ ስለ ክርስቶስ ጽንፈ-ዓለማዊ ሉዓላዊነት ሲያስተምር፣ "እርሱም ከሁሉ በፊት ነው፣ ሁሉም በእርሱ ተጋጥሞአል" (ቆላ. 1፥17) በማለት የክርስቶስን የፍጥረት ደጋፊነት ያውጃል። "ተጋጥሞአል" የሚለው የግሪክ ቃል (Sunestēken)፣ አንድ ላይ ተያይዞ፣ ተስማምቶና ሥርዓት ይዞ መቆየትን ያመለክታል። ይህም ማለት ጽንፈ ዓለሙ ራሱን በራሱ የሚያስተዳድር የተፈጥሮ ሕግ ብቻ ወይም ፈጣሪ ፈጥሮት የተወው ማሽን (Deism) ሳይሆን፣ ዘወትር በክርስቶስ ህያው ኃይል የሚደገፍ መሆኑን ያሳያል። የዕብራውያን ጸሐፊ ይህንን ጥልቅ እውነት ሲያጠናክር፣ ክርስቶስ "ሁሉን በኃይሉ ቃል እየደገፈ" (ዕብ. 1፥3) እንደሚኖር ያስረግጣል ። ይህ "እየደገፈ" የሚለው ቃል ቋሚ፣ አክቲቭ እና ተከታታይነት ያለውን የመለኮት እንክብካቤ ያመለክታል። ፍጥረት ልክ እንደ ተጠመዘዘ ሰዓት ራሱን ችሎ የሚሠራ ሳይሆን፣ በእያንዳንዱ ቅጽበት መለኮታዊ ቃል በሚሰጠው ጉልበት ላይ ጥገኛ የሆነ እውነታ ነው። ይህ ትልቅ እውነት ለአማኙ ጥልቅ መንፈሳዊ መረጋጋትን ያመጣል፦ መላው ጽንፈ ዓለም፣ የሕይወታችን ዝርዝር ሁኔታና እስትንፋሳችን ሳይቀር እንዲሁ በአጋጣሚ የተተዉ ሳይሆኑ፣ ፍቅርና ጥበብ በሞላበት የክርስቶስ ሉዓላዊ መዳፍ ውስጥ በጥንቃቄ የተያዙ ውድ ስጦታዎች ናቸው።

"ቅዱስ፥ ቅዱስ፥ ቅዱስ" (ኢሳይያስ 6፥3)

ነቢዩ ኢሳይያስ ንጉሥ ዖዝያን በሞተበት የሽግግርና የፖለቲካ ቀውስ ዓመት ያየው ታላቅ መገለጥ ፣ ሱራፌል በአድናቆትና በመንቀጥቀጥ የሚያቀርቡትን የ"ቅዱስ፣ ቅዱስ፣ ቅዱስ" ውዳሴ ይመዘግባል። በዕብራይስጥ የቋንቋ ሥነ-ሕግ (Syntax) መሠረት፣ አንድን ቃል ሦስት ጊዜ መደጋገም የሚያሳየው ተራ የንጽጽር ደረጃን ሳይሆን፣ ማለቂያ የሌለውንና ወደር የማይገኝለትን ፍጹም የባሕርይ ልዕልና ነው። ይህ ቅድስና እግዚአብሔር ከፍጥረት ሁሉ ፍጹም የተለየና ከፍ ያለ መሆኑን እንዲሁም ከማንኛውም የኃጢአት እድፍ የነጻ መሆኑን ያረጋግጣል። ኢሳይያስ ይህንን የክብር ነጸብራቅ ሲመለከት፣ "ወዮልኝ! ጠፋሁ" (ኢሳ. 6፥5) በማለት የገዛ ማንነቱ መፈረካከስ ተሰምቶት ጮኸ። ጆን ካልቪን "እግዚአብሔርን ሳናውቅ ራሳችንን ማወቅ አንችልም" እንዳለው፣ የሰው ልጅ የራሱ ጉስቁልናና ኃጢአተኝነት ጥልቀት የሚገባው ከእግዚአብሔር ቅድስና ብርሃን አንጻር ራሱን ሲመዝን ብቻ ነው። ይሁን እንጂ፣ ይህ ራዕይ በፍርድ ድንጋጤ ብቻ አላበቃም፤ ከመሠዊያው በመጣው የጸጋ ፍም አማካኝነት የነቢዩ ከንፈር ነጻ፣ መለኮታዊው ቅድስናም ነቢዩን አጥፍቶ ከመጨረስ ይልቅ አንጽቶ ወደ ታላቅ ተልእኮ አሰማራው። እውነተኛና ሕያው አምልኮ የሚጀምረው ራስን በማጽደቅ ሳይሆን፣ በፍጹም የመለኮት ቅድስና ፊት በመሰበርና በጸጋው የመንጻት ሥራ ላይ በመታመን ነው።

"በእግዚአብሔር ቃል ሰማያት ጸኑ" (መዝሙር 33፥6-9)

መዝሙረኛው ዳዊት የእግዚአብሔርን ሉዓላዊ ኃይል ሲያወድስ፣ "በእግዚአብሔር ቃል ሰማያት ጸኑ በአፉም እስትንፋስ ሠራዊታቸው ሁሉ... እርሱ ተናገረ ሆነም፤ እርሱ አዘዘ ጸናም" (መዝ. 33፥6, 9) በማለት ይዘምራል። ይህ መዝሙር የሚያስረዳው ፍጥረት የተከናወነው እንደ ጥንታዊው የቅርብ ምሥራቅ አፈ-ታሪኮች (ለምሳሌ፡ የባቢሎኑ Enuma Elish) በአማልክት መካከል በተደረገ ደም አፋሳሽ ጦርነትና ትግል አለመሆኑን ነው። ይልቁንም፣ የመጽሐፍ ቅዱስ የፍጥረት ትምህርት እግዚአብሔር ያለ አንዳች ውጫዊ እርዳታና ጥረት፣ ፍጥረትን በቃሉ ትእዛዝ ብቻ ከምንም ወደ መኖር እንዳመጣው ያውጃል። "ቃል" እና "እስትንፋስ" የሚሉት ቃላት በሥላሴያዊ ኅብረት ፍጥረት ወደ መኖር መምጣቱን ፍንጭ ይሰጣሉ። "ተናገረ ሆነም" የሚለው አጭርና ኃያል ዓረፍተ-ነገር፣ የእግዚአብሔርን ሁሉን-ቻይነት ከማሳየቱም በላይ፣ ፈቃዱ ፈጽሞ የማይደናቀፍ መሆኑን ያረጋግጣል። ሰማይና ምድርን በቃሉ ብቻ ያጸና አምላክ ካለ፣ የሰው ልጅ በፈረሱ ጥንካሬና በጦር ሠራዊቱ ብዛት መመካቱ እጅግ ከንቱ ነው። የፍጥረትን ጌታ ማወቅ፣ በዘመናችን ለሚገጥሙን ማዕበሎች ሁሉ ከፍርሃት ነጻ የሆነ መለኮታዊ መታመንን ያጎናጽፈናል።

"ንጹሕ ዓይን አለህ" (ዕንባቆም 1፥13)

ነቢዩ ዕንባቆም ያቀረበው ጥያቄ፣ በሥነ-መለኮት ጥናት ውስጥ "ቲዮዲሲ" (የእግዚአብሔርን ጽድቅ ከክፋት መኖር አንጻር የማስታረቅ ሙግት) ተብሎ ከሚጠራው ጥልቅ ፍልስፍናዊና መንፈሳዊ ቀውስ ይመነጫል። እግዚአብሔር ከእስራኤል ይልቅ እጅግ የከፋውን የከለዳውያንን (የባቢሎናውያንን) ጨካኝ ሠራዊት እንደ መለኮታዊ የፍርድ መሣሪያ አድርጎ እንደሚጠቀም ሲሰማ፣ ነቢዩ በአእምሮው መታወክ ደረሰበት፤ "ዓይኖችህ ንጹሖች ናቸውና ክፋትን ልታይ አትችልም፥ ግፍንም ልትመለከት አትችልም" (ዕን. 1፥13) ሲልም ተማጸነ። "ክፋትን ማየት የማይችሉ ንጹሕ ዓይኖች" የሚለው ዘይቤያዊ አገላለጽ፣ የእግዚአብሔርን ፍጹም ጸረ-ኃጢአት እና ሥነ-ምግባራዊ ፍጹምነት ያሳያል። እጅግ ንጹሕ የሆነው አምላክ እንዴት ርኩስ የሆነውን መሣሪያ በታሪክ ውስጥ ለዓላማው ይጠቀማል? ይህ የነቢዩ ጥያቄ የጥርጣሬ ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ቃል ኪዳንና ፍትሕ ላይ የተመሠረተ የቅዱሳን ሙግት ነው። መለኮታዊው ምላሽ የተሰጠው የነገሮችን ሂደት ወዲያውኑ በማብራራት ሳይሆን፣ "ጻድቅ ግን በእምነቱ ይኖራል" (ዕን. 2፥4) በሚለው ታላቅ የጽድቅና የመታመን መርህ ነው። ይህ ቃል በኋላ ላይ ሐዋርያው ጳውሎስ ለወንጌል መልእክቱ ማዕከላዊ መሠረት ያደረገው ነው (ሮሜ 1፥17)። ለዘመናችን ምዕመን ይህ ታሪክ የሚሰጠው ትልቅ ትምህርት፦ በዓለም ላይ ስላለው ክፋትና የእግዚአብሔር ዝምታ ግራ መጋባት የመንፈሳዊ ድቀት ምልክት ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ሉዓላዊ ጥበብ ላይ ወደ ማረፍና ወደ ጠለቀ የነፍስ መልህቅነት የሚያሻግር እውነተኛ የእምነት ጉዞ አካል መሆኑን ነው።

"ስማ እስራኤል ሆይ" (ዘዳግም 6፥4)

በጥንታዊው የዕብራውያን ሥነ-መለኮት "ሸማ" በመባል የሚታወቀው ይህ አዋጅ፣ በርካታ አማልክት በሚመለኩበት የጥንቱ የቅርብ ምሥራቅ ዓለም ውስጥ፣ የእስራኤል እምነት መሠረት የሆነውን የሥነ-ምግባር ሞኖቴይዝም ያጸና ታላቅ ቃል ነው። "አምላካችን እግዚአብሔር አንድ እግዚአብሔር ነው" ሲል፣ እግዚአብሔር በማንነቱ ብቸኛ፣ የማይከፋፈልና ተወዳዳሪ የሌለው ሉዓላዊ መሆኑን ያውጃል። ይሁን እንጂ፣ "አንድ" የሚለው የዕብራይስጥ ቃል "ኤካድ" ( Echad)፣ ፍጹም ነጠላነትን ('Yachid') ሳይሆን፣ የተዋሃደ ውስጣዊ አንድነትን የሚያሳይ ቃል ነው። ዘፍጥረት 2፥24 ላይ ባልና ሚስት "አንድ (ኤካድ) ሥጋ ይሆናሉ" እንደሚለው፣ ይህ ቃል በአንድ መለኮታዊ ባሕርይ ውስጥ ላለው የሦስቱ አካላት የሥላሴ ምስጢር አስቀድሞ በር የከፈተ መለኮታዊ ፍንጭ ነው። የምናመልከው አምላክ ብቸኛና ፍጹም የሆነ፣ ሆኖም በውስጣዊ ማንነቱ የዘላለም የፍቅር ኅብረት ያለው ሕያው አምላክ ነው ማለት ነው።

"በስመ አብ ወወልድ ወመንፈስ ቅዱስ" (ማቴዎስ 28፥19)

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከትንሣኤው በኋላ ለቤተ ክርስቲያን የሰጠው ታላቁ ተልእኮ ፣ የሥላሴን ሥነ-መለኮት ግልጽ በሆነ የአዲስ ኪዳን ብርሃን ያንጸባርቃል። "በአብ፣ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም" ሲል፣ "ስም" (Onoma) የሚለውን ቃል በነጠላ ቁጥር መጠቀሙ ሦስቱ አካላት አንድ መለኮታዊ ባሕርይን፣ ክብርንና ኃይልን በእኩልነት የሚጋሩ መሆናቸውን በግልጽ ያትታል። በሌላ በኩል፣ አካላቱን ለየብቻቸው መጥቀሱ የሥራ ድርሻቸውንና ግላዊ ማንነታቸውን ያረጋግጣል። ይህ ክርስትናን ከተራ ሃይማኖታዊ ትምህርት ወደ መለኮታዊ ሕይወት ተካፋይነት ያሸጋግረዋል፤ ጥምቀት የውሃ ሥርዓት ብቻ ሳይሆን፣ አማኙ ወደ ሦስቱ አካላት የዘላለም ኅብረት ውስጥ የሚገባበት ኪዳናዊ ማኅተም ነው። ጳውሎስም (2 ቆሮ. 13፥14) ላይ ይህንኑ የሥላሴያዊ አምልኮ ሥርዓት ለቤተ ክርስቲያን የጸጋ ምንጭ አድርጎ አጽንቶታል።

"በአብ እቅፍ ያለ" (ዮሐንስ 1፥18)

የዮሐንስ ወንጌል መቅድም የክርስቶስን አምላክነት በጥልቅ ከፍታ ያቀርባል። "በአብ እቅፍ ያለ አንድያ ልጅ እርሱ ተረከው" (ዮሐ. 1፥18) ሲል፣ "እቅፍ" (Kolpos) የሚለው የግሪክ ቃል አካላዊ መቀመጫን ሳይሆን፣ ከአብ ጋር ያለውን ወደር የለሽ፣ የዘላለም የፍቅር መስተጋብርና ውስጣዊ ኅብረት ያመለክታል። ወልድ እግዚአብሔርን አገኘው ሳይሆን፣ ከዘላለም ጀምሮ በእቅፉ ኖረ ነው። "ተረከው" የሚለው ቃል ደግሞ የዘመናዊው ትርጓሜ (Exegesis) ሥር ሲሆን፣ ክርስቶስ የማይታየውን፣ የማይዳሰሰውንና ሊደረስበት የማይችለውን አብ ለሰው ልጅ ቋንቋ ፍጹም አድርጎ የተረጎመ ብቸኛ "መለኮታዊ ገላጭ" ነው። እግዚአብሔርን ለማወቅ በጭፍን ፍልስፍና መዳከር ሳያስፈልግ፣ ራሱን በገለጠው በክርስቶስ ፊት ላይ የእግዚአብሔርን የልብ ትርታና ፍቅር በግልጽ ማየት ይቻላል።

"በጸጋ ነው የዳናችሁት" (ኤፌሶን 2፥8-9)

የሐዋርያው ጳውሎስ የድነት ሥነ-መለኮት ማዕከል የሆነው ይህ ጥቅስ፣ የመዳን ሥራ ሙሉ በሙሉ የእግዚአብሔር ሉዓላዊ ተነሳሽነት መሆኑን ይነግረናል። "በጸጋ ነው በእምነትም በኩል የዳናችሁት... ከእናንተ አይደለም" ሲል፣ ድነት በሰው ልጅ ሥነ-ምግባራዊ ጥረትና በእግዚአብሔር ትብብር የሚገኝ ሳይሆን፣ ከእግዚአብሔር ብቻ የሚመነጭ ንጹሕ ስጦታ ነው። "ጸጋ" (Charis) ፈጽሞ ለማይገባውና ለኃጢአተኛው የሰው ልጅ በነጻ የሚሰጥ መለኮታዊ ሞገስ ሲሆን፣ የሰው ልጅ መመካት እንዳይችል የሥራን መንገድ ፈጽሞ ይዘጋዋል። ይህም እግዚአብሔር ከአብርሃምና ከነቢያት ጋር የገባው ኪዳን ፍጻሜ መሆኑንና እርሱ ግዴታን የሚጭን አምላክ ሳይሆን፣ የሰውን ልጅ መንፈሳዊ ኪሳራ በልጁ ደም የሸፈነ ቸር አባት መሆኑን ያሳያል። እውነተኛ መንፈሳዊ ሕይወት የሚጀምረው በዚህ በጸጋው ላይ በሚጣል ፍጹም ዕረፍትና መታመን ላይ ብቻ ነው።

"ሕጌን በልቦናቸው አኖራለሁ" (ኤርምያስ 31፥33)

በኢየሩሳሌም መፍረስና በባቢሎን ግዞት ጭለማ ውስጥ የተነገረው ይህ ታላቅ ኤስካቶሎጂካዊ ተስፋ፣ በብሉይና በአዲስ ኪዳን መካከል ያለውን መሠረታዊ የፓራዳይም ሽግግር ያበስራል። የቀደመው ኪዳን በድንጋይ ጽላት ላይ የተጻፈና ከውጭ ሆኖ የሚኮንን ሕግ ሲሆን፣ "ሕጌን በልቦናቸው አኖራለሁ በልባቸውም እጽፈዋለሁ" የሚለው ተስፋ ግን በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት የሚመጣውን የውስጥ ማንነት ዳግም ልደትና ሥር ነቀል ልውጠት ያመለክታል። ይህ ቃል በዕብራውያን መልእክት (ዕብ. 8፥8-12) እንደተረጋገጠው በክርስቶስ የደሙ ኪዳን ሙሉ በሙሉ ተፈጽሟል። እግዚአብሔር ከእንግዲህ ሕጉን እንድንጠብቅ የውጭ ጫና የሚያደርግ ዳኛ ሳይሆን፣ የራሱን ፈቃድ እንድናደርግ አዲስ ልብና ፍላጎት በውስጣችን የሚፈጥር ግላዊ አምላካችን ነው። ክርስትና የሥነ-ምግባር ሕጎች ስብስብ ሳይሆን፣ በውስጥ በሚያድር መንፈስ የሚመራ ሕያው ሕይወት ነው።

"የማይታይ እግዚአብሔር ምሳሌ" (ቆላስይስ 1፥15)

ሐዋርያው ጳውሎስ ለቆላስይስ ቤተ ክርስቲያን የጻፈው ይህ ክፍል፣ በሐሰተኛ መምህራን ይሰራጭ የነበረውን፣ ክርስቶስን ከተራ መላእክት አንዱ አድርጎ የሚያቀጭጨውን ትምህርት የሚያፈርስ የክርስቶስ ልዕልና አዋጅ ነው። "እርሱ የማይታይ አምላክ ምሳሌ ነው" ሲል፣ "ምሳሌ" (Eikon) የሚለው ቃል ተራ አምሳያ፣ ጥላ ወይም ቅጂ ሳይሆን፣ የማይታየውን የመለኮት ባሕርይ በትክክል የሚወክልና ፍጹም አድርጎ የሚያሳይ ሕያው ገለጻ መሆኑን ነው። በሳንቲም ላይ ያለ የንጉሥ ምስል የንጉሡን ባለሥልጣንነት እንደሚወክል፣ ክርስቶስም የመለኮት ሙላት በሰውነቱ የኖረበት (ቆላ. 2:9) ፍጹም አምላክ ነው። ስለ አብ ማንነት፣ ምሕረትና ቅድስና ማወቅ ስንፈልግ ወደ ሰማይ መንጠራራት ወይም ረቂቅ ፍልስፍናዎችን መፈለግ አይጠበቅብንም፤ ዐይኖቻችንን ወደ ሥጋ ለባሹ፣ ወደ ተሰቀለውና ወደ ተነሣው ክርስቶስ ማቅናት ብቻ ሙሉና ፍጹም የሆነውን የመለኮት መገለጥ ያሳየናል።

"መጨረሻውን ከመጀመሪያው" — ትንቢታዊ ዕውቀት (ኢሳይያስ 46፥10)

ነቢዩ ኢሳይያስ በባቢሎን ግዞት የጨለማ ዘመን ለነበረው ተስፋ ቆራጭ ሕዝብ ሲያውጅ፣ እግዚአብሔርን ከሐሰተኛ የጣዖት አማልክት ፍጹም የሚለየው መለኮታዊ ሚዛን ፣ ታሪክን የማቀድና ቀድሞ የመናገር ሉዓላዊ አቅሙ መሆኑን ያትታል። "መጨረሻውን ከመጀመሪያው፥ ገና ያልተደረገውንም ከቀድሞ የምነግር" (ኢሳ. 46፥10) የሚለው አዋጅ፣ ሐሰተኛ አማልክት የነገውን ምስጢር ማወቅም ሆነ መቆጣጠር እንደማይችሉ የሚያጋልጥ ነው። እግዚአብሔር የታሪክን የጊዜ ሰሌዳ ከውጭ ታዛቢነት ብቻ ሳይሆን፣ ከጅማሬው እስከ ፍጻሜው በአንድ ጊዜ አቅፎ ይይዛል ። በመሆኑም፣ ትንቢት ለእርሱ የዕድል ግምት ሳይሆን፣ የገዛ ሉዓላዊ ፈቃዱን ማሳወቂያ ማኅተም ነው። ይህ ጥልቅ እውነት በምርኮ ለነበሩት እስራኤላውያን ታላቅ የነፍስ መልህቅ ነበር፦ መከራቸው ከእግዚአብሔር ቁጥጥር ውጭ የሆነ የታሪክ አደጋ ሳይሆን፣ ለክብሩ በተነደፈው የመዳን ታሪክ ውስጥ የሚያልፍ ምዕራፍ መሆኑን አረጋገጠላቸው። የተወሳሰበውና ግራ አጋቢው የሕይወታችን ገጽታ፣ ፍጻሜውን በሚያውቀውና ታሪክን ወደ መልካም በሚያጠቃልለው በታላቁ ሠዓሊ እጅ ውስጥ ደህንነቱ የተጠበቀ ነው።

"መረመርኸኝ አወቅኸኝም" — የዳዊት ውስጣዊ ጸሎት (መዝሙር 139፥1-4)

መዝሙር 139 በመላው ቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ስለ እግዚአብሔር ሁሉን አዋቂነት እጅግ ጥልቅ፣ ግላዊና ስሜታዊ በሆነ ቅኔ የቀረበበት ማዕከላዊ ክፍል ነው። ዳዊት፣ "አቤቱ፥ መረመርኸኝ፥ አወቅኸኝም። አንተ መቀመጤንና መነሣቴን አወቅህ፤ አሳቤን ሁሉ ከሩቅ አስተዋልህ" (መዝ. 139፥1-2) ብሎ ሲጸልይ፣ "መረመርኸኝ" (ቻካር ) የሚለው የዕብራይስጥ ቃል አንድ ማዕድን ቆፋሪ የተሰወረን ሀብት ለማግኘት ወደ መሬት ጥልቀት እንደሚዘልቅ ዓይነት፣ ፍጹምና ጥንቃቄ የተሞላበትን ምርመራ ያመለክታል። ይህ ዳዊት ያገኘው እውቀት ቀዝቃዛና አስፈሪ የዳኝነት ክትትል ሳይሆን፣ ከፍጹም ፍቅርና ኪዳናዊ ቅርበት የመነጨ መሆኑን ተረድቷል ። ገና በአእምሯችን ሳይቀረጽ፣ ቃል በአንደበታችን ሳይወጣ (ቁ. 4)፣ እግዚአብሔር የተሰወረውን የልባችንን እንቅስቃሴ ያውቃል። በአንድ በኩል ከእርሱ ፊት መደበቅ እንደማንችል በመገንዘብ ጥልቅ የቅድስናና የተጠያቂነት ፍርሃትን በልባችን ይተክላል፤ በሌላ በኩል ደግሞ፣ ማንም ሊረዳንና ሊያደምጠን በማይችልበት የነፍስ ጭንቀት ውስጥ እንኳ፣ ሙሉ በሙሉ እንደታወቅንና በፍቅሩ እቅፍ ውስጥ እንዳለን በማረጋገጥ ወደር የለሽ መጽናናትን ያጎናጽፈናል።

"ሁሉ ነገር የተራቆተና የተገለጠ ነው" — ሕያው ቃል እንደ ሰይፍ (ዕብራውያን 4፥13)

የዕብራውያን መልእክት ጸሐፊ ስለ መለኮታዊው ቃል ሕያውነትና ኃይል ካብራራ በኋላ (ዕብ. 4፥12)፣ ወደ መለኮታዊው ሁሉን አዋቂነት ጥልቀት ሲሸጋገር፣ "እኛን በሚቆጣጠር በእርሱ ዓይኖቹ ፊት ሁሉ ነገር የተራቆተና የተገለጠ ነው" (ዕብ. 4፥13) ይላል። እዚህ ላይ "የተገለጠ" (Tetrachēlismena) የሚለው ኃይለኛ የግሪክ ቃል፣ በጥንቱ የመሥዋዕት ሥርዓት አንገቱ ወደ ኋላ ተቀንጥሶ ለካህኑ ቢላዋ የተጋለጠን እንስሳ ያመለክታል። ይህ ዘይቤያዊ አገላለጽ፣ በፍጹሙ የእግዚአብሔር ብርሃን ፊት የሰው ልጅ ምንም ዓይነት ሥነ-ልቦናዊ ሽፋን፣ ሃይማኖታዊ ጭምብል ወይም ራስን የማጽደቅ መሸሸጊያ እንደሌለው ያስረግጣል። ይሁን እንጂ፣ ይህ ፍጹም መለኮታዊ ምርመራ አንባቢን በፍርሃት ለማስደንገጥ ብቻ የተነገረ ሳይሆን፣ በቀጣዮቹ ቁጥሮች (ዕብ. 4፥14-16) ወደተገለጠው የክርስቶስ ሊቀ ካህንነት ለማሻገር ነው። ሁሉን የሚያውቀውና የሚያየው አምላክ፣ ድካማችንን ተካፍሎ በተፈተነው በክርስቶስ በኩል፣ ፍርድን ሳይሆን ጸጋን ሊያካፍለን በምሕረት ዙፋኑ ይጠብቀናል። ይህ እውነት ለመንፈሳዊው ሰው ጸጸትን ወደ ደህንነት፣ ፍርሃትንም ወደ ድፍረት የሚቀይር ታላቅ ወንጌል ነው።።

"መንፈስ ደግሞ ይራዳናል" — በጸሎት ውስጥ ያለ ሁሉን አዋቂነት (ሮሜ 8፥27)

ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 8፥26-27 ላይ የአማኞችን የጸሎት ድካም እና የመንፈስ ቅዱስን አማላጅነት ሲያብራራ፣ "ልብንም የሚመረምረው የመንፈስ አሳብ ምን እንደ ሆነ ያውቃል፥ እንደ እግዚአብሔር ፈቃድ ስለ ቅዱሳን ይማልዳልና።" (ሮሜ 8፥27) ይላል። እግዚአብሔር አብ ልብን መርማሪ ሲሆን፣ መንፈስ ቅዱስ ደግሞ በውስጣችን ያለውን ድምጽ አልባ ጩኸትና ቃላት የማይገልጹትን የነፍስ ምጥ በትክክል ያውቃል። ይህ ክፍል የሚያሳየው የእግዚአብሔር ሁሉን አዋቂነት ቀዝቃዛ የመረጃ ክምችት ሳይሆን፣ በሥላሴያዊ ኅብረት ውስጥ የሚካሄድ የፍቅር መስተጋብር መሆኑን ነው። በትክክል ምን መጸለይ እንዳለብን በማናውቅበት የጨለማና የግራ መጋባት ሰዓት፣ መንፈስ ቅዱስ ድካማችንን ወደ መለኮታዊው ፈቃድ አስተካክሎ በሰማያዊ ቋንቋ ይተረጉመዋል። ይህም የእግዚአብሔር እውቀት በዕለት ተዕለት ሕይወታችን ውስጥ ተግባራዊ የሆነ የአማላጅነት ጸጋን የሚያፈስ፣ ለነፍሳችን ወደር የለሽ መንፈሳዊ ደህንነትን የሚሰጥ ጥልቅ የብርታት ምንጭ ነው።

" ለጥበቡም ቍጥር የለውም" — ኮከቦችን በስም የሚጠራ ጥበብ (መዝሙር 147፥4-5)

መዝሙረኛው የእግዚአብሔርን ልዕልና ሲያወድስ፣ "የከዋክብትንም ብዛት ይቈጥራል፥ ሁሉንም በየስማቸው ይጠራቸዋል። ጌታችን ታላቅ ነው፥ ኃይሉም ታላቅ ነው፥ ለጥበቡም ቍጥር የለውም።" (መዝ. 147፥4-5) በማለት ይዘምራል። ይህ ቅንብር፣ የእግዚአብሔርን ማለቂያ የሌለው ጽንፈ-ዓለማዊ ሉዓላዊነት እና ጥልቅ የሆነ የግል እንክብካቤውን በአስደናቂ ሁኔታ ያዋህዳል። በቁጥር 3 ላይ "የተሰበረውን ልብ ይፈውሳል" ብሎ የተናገረው አምላክ፣ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ጋላክሲዎችን ፈጥሮ በየስማቸው የሚጠራው እርሱ ራሱ ነው። ስም ማውጣት በጥንታዊው ዓለም ፍጹም ባለቤትነትንና ስልጣንን ያሳያል። "ለጥበቡም ቍጥር የለውም" የሚለው የዕብራውያን ቋንቋ ፣ የእውቀቱን ማለቂያ የለሽነት ያረጋግጣል። የሰው ልጅ በግዙፉ ጽንፈ ዓለም ውስጥ ራሱን ብናኝና የተረሳ አድርጎ ሊያስብ ቢችልም፣ ይህ መዝሙር ግን እያንዳንዱን ኮከብ በስም የሚያውቅ ሉዓላዊ አምላክ፣ የእያንዳንዱን ግለሰብ የልብ ስብራት በሚገባ የሚያውቅና የሚጠግን ቅርብ አባት መሆኑን ያበስራል።

"ፍጥረታችንን ያውቃልና" — የአባታዊ ርኅራኄ እውቀት (መዝሙር 103፥14)

የዳዊት መዝሙ 103 የእግዚአብሔርን የኪዳን ፍቅር በጥልቀት ከሚያሳዩ ክፍሎች ዋነኛው ነው። "አባት ለልጆቹ እንደሚራራ እንዲሁ እግዚአብሔር ለሚፈሩት ይራራል፤ ፍጥረታችንን እርሱ ያውቃልና፤ አቤቱ፥ እኛ አፈር እንደ ሆንን አስብ።" (መዝ. 103፥13-14) ሲል፣ መለኮታዊ እውቀት እንዴት ወደ አባታዊ ርኅራኄ እንደሚመራ ያሳያል። "ፍጥረታችንን" የሚለው ቃል ወደ ዘፍጥረት 2፥7 በመመለስ፣ ሰው ከመሬት አፈር የተቀረጸ መሆኑን ያስታውሳል። ይህ ማለት የእግዚአብሔር ሁሉን አዋቂነት የሰውን ልጅ ሥነ-ፍጥረታዊ ድካም ፣ ተጋላጭነትና የሕይወት አጭርነት በሚገባ የተረዳ ነው። ይህ እውቀት እንደ ጨካኝ ዳኛ በሕግ ፊደል ለመቅጣት ሳይሆን፣ እንደ አፍቃሪ አባት የልጁን አቅም አልባነት ተረድቶ ለማዘንና ጸጋን ለማብዛት የሚያገለግል ነው። እግዚአብሔር በመንፈሳዊ ውድቀታችንና በሰብዓዊ ድካማችን ሳይደነቅ፣ ምንነታችንን ተገንዝቦ በዘላለማዊ ጸጋው እቅፍ ውስጥ የሚሸሽገንና በፍቅሩ የሚያጸናን ነው።

"ለእኔ የሚሳነኝ ነገር አለን?" — ወደ ኤርምያስ የተነገረ ተስፋ (ኤርምያስ 32፥27)

ይህ መለኮታዊ ቃል የተነገረው በኢየሩሳሌም ታሪክ ውስጥ ከባድ በሆነ የጂኦፖለቲካዊና መንፈሳዊ ቀውስ ውስጥ በነበረበት፣ የባቢሎን ሠራዊት ከተማይቱን ከቦ ባጠፋበት የፍርድ ሰዓት ነው። ነቢዩ ኤርምያስ በእግዚአብሔር ትእዛዝ በጠላት እጅ ገብታ ልትወድም ባለችው ምድር ላይ እርሻ መግዛቱ (ኤር. 32፥6-15)፣ ከሰብዓዊ አመክንዮና ከስትራቴጂካዊ ስሌት አንጻር ፍጹም ትርጉም የለሽ ነበር። ይሁን እንጂ፣ ኤርምያስ በጸሎቱ እግዚአብሔርን "አቤቱ ጌታ እግዚአብሔር ሆይ፥ እነሆ፥ አንተ ሰማይንና ምድርን በታላቅ ኃይልህና በተዘረጋች ክንድህ ፈጥረሃል፥ ከአንተም የሚያቅት ነገር የለም።" (ኤር. 32፥17) በማለት አወድሶ ሲጨርስ፣ ራሱ እግዚአብሔር "እኔ የሥጋ ለባሽ ሁሉ አምላክ እግዚአብሔር ነኝ፤ በውኑ ለእኔ የሚሳነኝ ነገር አለን?" (ኤር. 32፥27) ብሎ በጥያቄ መልክ መለሰለት። ይህ አገላለጽ መልሱ ግልጽና ፍጹም አዎንታዊ በመሆኑ፣ በመለኮታዊ ኃይል ላይ ያለውን የማይናወጥ እርግጠኛነት ያጎላል። የዚህ ትምህርት ጥልቀት የሚገኘው እዚህ ላይ ነው፦ የሰዎች መንግሥታት ሲወድቁ፣ የፖለቲካ ሥርዓቶች ሲናወጡና ተስፋ ሲጨልም፣ የእግዚአብሔር ሉዓላዊ ኃይል ግን በምርኮ ጊዜም ሆነ ከምርኮ በኋላ ለሚመጣው የዕድሳት ዘመን ሙሉ በሙሉ ዋስትና ነው። ይህ ቃል በሕይወታችን ውስጥ "የማይቻል" በሚመስሉ አስቸጋሪ ሁኔታዎች ውስጥ ስንመላለስ፣ የእግዚአብሔር ሁሉን ቻይነት ከማንኛውም የሰው ልጅ ውስንነት በላይ መሆኑን አጽንቶ የሚያስተምር ኃይለኛ የነፍስ መልህቅ ነው።

"ለእግዚአብሔር የሚሳነው ነገር የለም" — የድንግል ማርያም እምነት (ሉቃስ 1፥37)

መልአኩ ገብርኤል የዓለምን ታሪክ መሠረት የሚቀይረውን የምስጢረ ሥጋዌ አዋጅ ለድንግል ማርያም ባበሠረ ጊዜ፣ ማርያም "ወንድ ስለማላውቅ ይህ እንዴት ይሆናል?" (ሉቃ. 1፥34) በማለት ያቀረበችው ጥያቄ የጥርጥር ሳይሆን፣ መለኮታዊው አሠራር በተፈጥሮ ሕግ ማዕቀፍ ውስጥ እንዴት እንደሚፈጸም ለመረዳት የፈለገችበት ንጹሕ የማወቅ ጉጉት ነበር። የመልአኩ ምላሽ ግን የሰውን ጥበብና የባዮሎጂ ሕግጋት የሚያስንቅ "ለእግዚአብሔር የሚሳነው ነገር የለም" (ሉቃ. 1፥37) የሚል ነበረ። ይህ ቃል በብሉይ ኪዳን ለሣራ የሞተ ማኅፀን መክፈት ተብሎ ከተነገረው ጋር (ዘፍ. 18፥14 ፦ "በውኑ ለእግዚአብሔር የሚሳነው ነገር አለን?") ጥልቅ የሆነ የዘመናት ትስስር አለው። ይሁን እንጂ፣ በማርያም ማኅፀን የተከናወነው ተአምር ከሣራ ተአምር እጅግ የላቀ ነው፤ የዘላለማዊው የእግዚአብሔር ቃል ሥጋን የለበሰበት የመዳናችን ማዕከል ነው። ድነታችን ከሰውኛ ጥረት ሳይሆን ሙሉ በሙሉ በመንፈስ ቅዱስ ኃይልና በእግዚአብሔር ሉዓላዊ ጸጋ ብቻ የተከናወነ ነው ። ማርያም ይህንን መለኮታዊ ምሥጢር ስትሰማ፣ ማኅበራዊ ውርደትን፣ የሕይወት አደጋንና የግል ፍርሃቷን በመተው፣ "እነሆኝ የጌታ ባሪያ ነኝ፤ እንደ ቃልህ ይሁንልኝ" (ሉቃ. 1፥38) በማለት ራሷን ለፈጣሪ ሉዓላዊ ፈቃድ አሳልፋ ሰጠች ። ይህ ምላሽ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የፍጹም እምነትና የመታዘዝ ከፍ ያለ ምዕራፍ ነው። እውነተኛ እምነት ማለት ሁኔታዎችን በምክንያት ማስላት ወይም የተፈጥሮን ሕግ መረዳት ብቻ ሳይሆን፣ ከጊዜና ከቁስ አካል በላይ በሆነው በሕያው አምላክ የማይታይ ኃይል ላይ ሕይወትን መሠረት ማድረግ ነው። ዛሬም እግዚአብሔር በግል ሕይወታችን ውስጥ "የማይቻል" በሚመስል የፍርሃትና የተስፋ መቁረጥ አውሎ ንፋስ ውስጥ ሲያልፍ፣ ልክ እንደ ማርያም በእግዚአብሔር ቃል ጽናት ላይ ቆመን የፍጹም መታዘዝ ምላሽ እንድንሰጥ ይህ መለኮታዊ ጥሪ ዘወትር ይጋብዘናል።

"በእግዚአብሔር ዘንድ ሁሉ ይቻላል" — የድነት ምስጢር (ማቴዎስ 19፥26)

"ራሱን ሊክድ አይችልም" — የኃይል ሥነ-ምግባራዊ ወጥነት (2 ጢሞቴዎስ 2፥13)

ሐዋርያው ጳውሎስ ለወጣቱ ጢሞቴዎስ በጻፈው ግላዊ መልእክት ውስጥ፣ የእግዚአብሔርን ሁሉን ቻይነት ከማንነቱ ፍጹምነት ጋር የሚያስተሳስረውን ጥልቅ ንድፈ-ሀሳብ ሲያቀርብ፣ "ባናምንም እርሱ የታመነ ሆኖ ይኖራል፤ ራሱን ሊክድ አይችልምና" (2 ጢሞ. 2፥13) ይላል። ይህ ጽሑፍ ስለ መለኮታዊው ሁሉን ቻይነት ኃይል ወሳኝ የሆነ ወሰን ያስቀምጣል። እግዚአብሔር ማድረግ የማይችለው ብቸኛው ነገር ቢኖር ከራሱ ቅዱስ ባሕርይ ጋር የሚቃረነውን መፈጸም ነው። ይህ የእግዚአብሔር "አለመቻል" የድካም ወይም የውሱንነት ማሳያ ሳይሆን፣ የሞራል ፍጹምነቱና የማይናወጥ ጽናቱ ፍጹም ማረጋገጫ ነው። የሰው ልጅ ውሸትን መናገር መቻሉ ኃይሉን ሳይሆን ሥነ-ምግባራዊ ውድቀቱን እንደሚያሳይ ሁሉ፣ እግዚአብሔር ውሸት መናገር "አለመቻሉ" የታማኝነቱና የእውነተኝነቱ ልዕልና ነው። የእኛ ድካም፣ አለማመን ወይም ውድቀት የእግዚአብሔርን የኪዳን ታማኝነት ሊያሻግረው ወይም ሊለውጠው አይችልም፤ ምክንያቱም እርሱ ከራሱ ፍቅርና እውነት ውጪ ሊሆን የማይችል ዘላለማዊ አምላክ ነው።

"ሁሉን የሚገዛ ጌታ አምላካችን" — የመላእክት ድል ዝማሬ (ራእይ 19፥6)

ወንጌላዊው ዮሐንስ በራእዩ መጽሐፍ ፍጻሜ ላይ የሰማውን ታላቅ ሰማያዊ ውዳሴ ሲመዘግብ፣ "እንደ ብዙ ሕዝብም ድምፅ፥ እንደ ብዙ ውኃዎችም ድምፅ፥ እንደ ብርቱም ነጐድጓድ ድምፅ ያለ ድምፅ ሰማሁ እንዲህ ሲል። ሃሌ ሉያ፤ ሁሉን የሚገዛ ጌታ አምላካችን ነግሦአልና" (ራእይ 19፥6) ይላል። "ሁሉን የሚገዛ" የሚለው የግሪክ ቃል (Pantokratōr) በአዲስ ኪዳን ውስጥ በስፋት የሚገኘው በራእይ መጽሐፍ ውስጥ ሲሆን፣ ፍጥረትን ሁሉ በእጁ የያዘና የሚቆጣጠር ፍጹም ኃይልን ያመለክታል። ይህ ታላቅ አዋጅ የተሰማው በዓለም ሥርዓትና በኃጢአተኛው የባቢሎን ኃይል ላይ መለኮታዊው ፍርድ ከተፈጸመ በኋላ (ራእይ 18) በመሆኑ፣ ይህ ዝማሬ ንድፈ-ሐሳባዊ ወይም ምናባዊ ሳይሆን፣ የታሪክ ትክክለኛ ፍጻሜና የድል አድራጊነት ማኅተም ነው። ምንም ያህል ዓለማዊ ኃያላን መንግሥታትና ጭቆናዎች ቢነሱ፣ የታሪክ የመጨረሻው ዙፋን የሁሉን ቻይ አምላክ ነው። ይህ መለኮታዊ ሉዓላዊነት ወደ ቀጣዩ የቤዛነት ፍጻሜ ወደ "የበጉ ሠርግ ራእይ" (ቁ. 7-9) የሚመራ ሲሆን፣ የእግዚአብሔር ሁሉን ቻይነት አጥፊና ጨካኝ ኃይል ብቻ ሳይሆን፣ ሕዝቡን ከዘላለም ውርደት አውጥቶ ወደ ዘላለማዊ የፍቅር ኅብረትና ደስታ የሚያሻግር የማዳኛ ጉልበት መሆኑን በደማቅ ሁኔታ ያሳያል።

"ለታላቅነቱ ፍጻሜ የለውም" — የትውልድ ትውልድ ውዳሴ (መዝሙር 145፥3)

ንጉሥ ዳዊት በሰማያዊ አድናቆት ተሞልቶ፣ "እግዚአብሔር ታላቅ ነው እጅግም የተመሰገነ ነው፤ ለታላቅነቱ ፍጻሜ የለውም" (መዝ. 145፥3) ብሎ ይዘምራል። ይህ መዝሙር ቀጥሎም፣ "ትውልድ ለትውልድ ሥራህን ያመሰግናል፥ ኃያላን ሥራዎችህንም ይናገራል" (ቁ. 4) በማለት የዘመናትን ቅብብሎሽ ያመለክታል። "ለታላቅነቱ ፍጻሜ የለውም" ወይም "ሊመረመር የማይችል" ፣ የሰውን ልጅ የረቀቀ አእምሮና የሳይንስ ጥልቀት ጨርሶ የሚያልፍ ማለቂያ የሌለው መለኮታዊ ልዕልና ነው። ይህ የሰው ልጅ አእምሮ ውስንነት ግን ወደ ተስፋ መቁረጥ ሳይሆን፣ የሚመራው ወደ ማያቋርጥ አምልኮ እና ትውልድ ተሻጋሪ የሆነ የምስክርነት ኃላፊነት ነው። ስለ እግዚአብሔር ሁሉን ቻይነትና ታላቅነት የሚገኘው ጥልቅ እውቀት ለግል ምቾት ወይም ለውስጣዊ ዕውቀት ብቻ የሚታጠር ሳይሆን፣ ለሚቀጥለው ትውልድ በሕያው ምስክርነትና በቃል ኪዳን ትምህርት ሊተላለፍ የሚገባው እጅግ ውድ መንፈሳዊ ውርስ ነው።

"ከመንፈስህ ወዴት እሄዳለሁ?" — የዳዊት ግጥማዊ ማሰላሰል (መዝሙር 139፥7-10)

ዳዊት በዚህ መዝሙር ውስጥ "ከመንፈስህ ወዴት እሄዳለሁ? ከፊትህስ ወዴት እሸሻለሁ? ወደ ሰማይ ብወጣ አንተ በዚያ ነህ፤ ወደ ሲኦልም ብወርድ በዚያ አለህ። የንጋትን ክንፍ ብወስድ፥ እስከ ባሕር መጨረሻም ብበርር፥ በዚያ እጅህ ትመራኛለች" (መዝ. 139፥7-10) ብሎ ይጽፋል። ይህ ግጥማዊ ቅኝት ስድስት አቅጣጫዎችን ይዘረዝራል፦ ወደ ላይ (ሰማይ)፣ ወደ ታች (ሲኦል)፣ ወደ ምሥራቅ (የንጋት ክንፍ) እና ወደ ምዕራብ (የባሕር መጨረሻ)። በጥንቱ ዓለም አመለካከት ውስጥ እነዚህ ጽንፎች የዓለምን ሙሉ ስፋት ይወክላሉ፤ ዳዊት እነዚህን ጽንፎች በመዘርዘር "በየትኛውም አቅጣጫ ብሄድ ከአንተ ማምለጥ አልችልም" የሚል ሙሉ ማረጋገጫ ይሰጣል። ትኩረት የሚስበው፣ ዳዊት ይህን የጻፈው ከእግዚአብሔር ለመሸሽ ፍላጎት ኖሮት ሳይሆን (እንደ ዮናስ ተቃራኒ ምሳሌ ሳይሆን)፣ ይልቁንም ይህ እውነት ምን ያህል አስደናቂና አጽናኝ እንደሆነ ለማጉላት ነው። ማንም ቢሆን፣ የትም ቢሸሽ፣ ከእግዚአብሔር ፍቅራዊ ክትትል ውጭ ሊሆን አይችልም። ለተጨነቀ ወይም ብቸኝነት ለተሰማው ነፍስ ይህ ጥቅስ የላቀ ተስፋ ይሰጣል፦ በጨለማ ሰዓት ውስጥም ቢሆን ብቻችንን አይደለንም።

"ሰማይንና ምድርን የሞላሁ እኔ አይደለሁምን?" — በሐሰተኛ ነቢያት ላይ የተነገረ ፍርድ (ኤርምያስ 23፥24)

ይህ ጥቅስ የተነገረበት አውድ ትኩረት የሚስብ ነው፦ ኤርምያስ ይህን ቃል የተናገረው ስለ እግዚአብሔር በሁሉም ቦታ መገኘት ረቂቅ ትምህርት ለመስጠት ብቻ ሳይሆን፣ በድብቅ ራሳቸውን ከእግዚአብሔር ዓይን የተሰወሩ አድርገው በሚያስቡ ሐሰተኛ ነቢያት ላይ ፍርድ ለማወጅ ነው (ኤር. 23፥23-24 "እኔ የቅርብ አምላክ ነኝ እንጂ የሩቅ አምላክ አይደለሁም። ሰው በስውር ቢሸሸግ፥ እኔ አላየውምን? ሰማይንና ምድርንስ የሞላሁ እኔ አይደለሁምን? ይላል እግዚአብሔር።")። ይህ ማለት እነዚያ ሰዎች ራሳቸውን አታልለው ኃጢአታቸውን ከእግዚአብሔር ዕይታ መደበቅ እንደሚችሉ አስበው ነበር። እግዚአብሔር ግን በንግግር መልክ "ሰማይንና ምድርን የሞላሁ እኔ አይደለሁምን?" ሲል፣ ማንኛውም ድብቅ ኃጢአት ወይም ተንኮል ከእርሱ ፍጹም ዕውቀት ውጭ ሊሆን እንደማይችል ያረጋግጣል። ይህ ጥቅስ ስለ እግዚአብሔር በሁሉም ቦታ መገኘት ሁለቱን ገጽታዎች በአንድ ላይ ያሳያል፦ ለቅን ልብ ተስፋ ሰጪ መጽናናት፣ ለተንኮለኛ ልብ ግን አስፈሪ ተጠያቂነትን።

"እስከ ዓለም ፍጻሜ ድረስ ከእናንተ ጋር ነኝ" — የታላቁ ተልእኮ ተስፋ (ማቴዎስ 28፥20)

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ወደ ሰማይ ከማረጉ በፊት ለደቀ መዛሙርቱ ያስተላለፈው የመጨረሻውና የዘላለም የኪዳን ቃል "እኔም እስከ ዓለም ፍጻሜ ድረስ ሁልጊዜ ከእናንተ ጋር ነኝ" (ማቴ. 28፥20) የሚለው ታላቅ ቃል ነው። ይህ ቃል የተሰጠው ደቀ መዛሙርቱ በአካል ሊያዩት በማይችሉበት የፍቺና የሽግግር ወቅት እንዲሁም ዓለምን የማስተማርና የማጥመቅ ታላቅ ተልእኮ ወደፊት ገፍተው በሚሄዱበት ወሳኝ ሰዓት ነው። "ሁልጊዜ" (በሁሉም ቀናት ) የሚለው ሐረግ ምንም ዓይነት ክፍተት ወይም መቋረጥ የሌለበት፣ የደስታም ሆኑ የመከራ፣ የስኬትም ሆኑ የውድቀት ቀናትን ሁሉ ያካተተ ተከታታይ መለኮታዊ ተገኝነት ማረጋገጫ ነው። የማቴዎስ ወንጌል የሚጀምረው በምዕራፍ 1፥23 ላይ "አማኑኤል" (እግዚአብሔር ከእኛ ጋር) በሚለው የልደት ትንቢት ሲሆን፣ የሚጠናቀቀው ደግሞ በዚሁ መለኮታዊ እውነት ድምደምታ "እኔ ከእናንተ ጋር ነኝ" በሚለው የትንሣኤ ጌታ ቃል ነው። ይህ የታሪክ ማዕቀፍ የመላውን ወንጌል ሐዋርያዊ መልእክት በአንድ የጸጋ ቋጠሮ ውስጥ ያስረዋል፤ እርሱም ከማህፀን እስከ መስቀል፣ ከትንሣኤ እስከ ዓለም ፍጻሜ ድረስ እግዚአብሔር ከፍጥረቱ ጋር በቋሚነት የመኖሩ የማይናወጥ ኪዳን ነው። በዓለም ውጣ ውረድ ውስጥ ብቸኝነትን፣ ፍርሃትንና ራስን በራስ የመተማመን ድካምን የሚያስወግድ፣ ከፍጥረቱ ጋር ዘወትር የሚተነፍሰው ሕያው አምላክ ግላዊ ተገኝነት ነው። በተልእኮ ጎዳና ላይ ለምንሰማራው ለኛ፣ ይህ ቃል በማዕበል መሃል የማይናወጥ የነፍስ መልህቅና በጠላት ኃይል ፊት ፈጽሞ የማይሰበር ሰማያዊ ዋስትና ነው።

"ራስህን የምትሰውር አምላክ ነህ" — በምስጢር የሚሠራው የመለኮት እጅ (ኢሳይያስ 45፥15)

በኢሳይያስ የትንቢት መጽሐፍ ውስጥ፣ እግዚአብሔር ታሪክን እንዴት በድንቅ ሁኔታ እንደሚመራ የሚያሳይ አስደናቂ ትዕይንት እናገኛለን። ነቢዩ፣ እግዚአብሔር የራሱን ሕዝብ ከባቢሎን ምርኮ ነጻ ለማውጣት ፈጽሞ ያልተጠበቀውን የፋርስ ንጉሥ ቂሮስን እንደ መሣሪያ አድርጎ መጠቀሙን ሲያይ በመደነቅ፣ "አምላክ ሆይ! አንተ በእውነት ራስህን የምትሰውር አምላክ ነህ" (ኢሳ. 45፥15) በማለት ይጮኻል። ይህ የመለኮት ስውርነት የእግዚአብሔርን ከእኛ መራቅ ወይም አለመኖር የሚያሳይ አይደለም፤ ይልቁንም፣ እርሱ ማንም በማያስበው መንገድ፣ ባልተጠበቁ ሰዎችና ተራ በሚመስሉ የዕለት ተዕለት ክስተቶች ውስጥ የከበረ ዓላማውን እንደሚያከናውን የሚያረጋግጥ ምስጢር ነው። በሕይወታችን ውስጥ የእግዚአብሔር እጅ በግልጽ በማይታይበትና ድምፁ በማይሰማበት በዚያ በጸጥታ ጊዜ ውስጥ እንኳ፣ እርሱ ለበጎ ነገር እየሠራ መሆኑን እንድናምን ይጋብዘናል። እውነተኛ እምነት ማለት፣ እግዚአብሔርን በዓይናችን ባናየውም፣ በማይታየው እጁ ላይ መደገፍና በእርሱ ማረፍ ነው።

"በእርሱ ሕያዋን ነን፣ እንንቀሳቀሳለን" — በሕይወት እስትንፋስ ውስጥ ያለ መለኮታዊ ቅርበት (የሐዋርያት ሥራ 17፥27-28)

ሐዋርያው ጳውሎስ በአቴና ከተማ፣ በአርዮስፋጎስ አደባባይ ለተሰበሰቡት ፈላስፎች የነገራቸው የሕይወት ቃል፣ ዛሬም ድረስ በልባችን ውስጥ የሚያስተጋባ ጥልቅ እውነት ይዟል። የዘመኑ ሰዎች እግዚአብሔርን ከሰዎች የራቀና የማይደረስበት አድርገው በሚያስቡበት በዚያ ስፍራ፣ ጳውሎስ የሕያው አምላክን ቅርበት ሲያውጅ፣ "ከእያንዳንዳችን የራቀ አይደለም፤ በእርሱ ሕያዋን ነንና፣ እንንቀሳቀሳለን እንኖርማለን" (የሐዋ. 17፥27-28) አላቸው። ይህ ቃል ፈጣሪያችን በሰማያት ዙፋን ላይ ብቻ የሚገኝ ሩቅ አምላክ ሳይሆን፣ በእያንዳንዱ የእስትንፋሳችን ቅጽበትና በየቀኑ የሕይወት እርምጃችን ውስጥ ከእኛ ጋር መሆኑን የሚያረጋግጥ ነው። ህልውናችን የተያዘውና የተደገፈው በእርሱ የፍቅር እቅፍ ውስጥ ነው። ስለዚህም፣ ይህን አፍቃሪ አምላክ በሩቅ ከመፈለግ ይልቅ፣ በውስጣችንና በዙሪያችን ባለው የዕለት ተዕለት ሕይወታችን ውስጥ ህልውናውን እያጣጣምን ከእርሱ ጋር ጥልቅ ኅብረት እንድናደርግ ተጠርተናል።

"እግዚአብሔር ፍቅር ነው" — የዮሐንስ ድርብ ማረጋገጫ (1 ዮሐንስ 4፥8, 16)

ሐዋርያው ዮሐንስ በዚህ አጭር መልእክት ውስጥ "እግዚአብሔር ፍቅር ነው" የሚለውን ሐረግ ሁለት ጊዜ ይደግማል (ቁ. 8 እና ቁ. 16)፣ ይህም ድግግሞሽ ራሱ ትልቅ ጠቀሜታ አለው። ልብ ሊባል የሚገባው፣ ዮሐንስ "እግዚአብሔር ይወዳል" ወይም "እግዚአብሔር ወዳጅ ነው" ሳይሆን "እግዚአብሔር ፍቅር ነው" ብሎ በቀጥታ የማንነት አገላለጽ መጠቀሙ ነው። ይህ ማለት ፍቅር ከእግዚአብሔር ብዙ ባህርያት ውስጥ አንዱ ብቻ ሳይሆን፣ ራሱ የማንነቱ ይዘት ነው ማለት ነው። ይህ አውድ በተለይ ትኩረት የሚስብ ነው ምክንያቱም ዮሐንስ ይህን የሚናገረው ስለ ወንድማዊ ፍቅር ተግባራዊ መገለጫ ካስተማረ በኋላ ነው (ቁ. 7-12 "ወዳጆች ሆይ፥ ፍቅር ከእግዚአብሔር ስለ ሆነ፥ የሚወደውም ሁሉ ከእግዚአብሔር ስለ ተወለደ እግዚአብሔርንም ስለሚያውቅ፥ እርስ በርሳችን እንዋደድ።")፤ ማለትም የሰው ልጅ ፍቅር የእግዚአብሔርን ማንነት የሚያንጸባርቅ ተግባራዊ ማሳያ ተደርጎ ይታያል። ይህ ጥልቅ እውነት ስንመለከተው፣ ፍቅር በእግዚአብሔር ውስጥ ከዘላለም ጀምሮ (በሥላሴ አካላት መካከል ባለ ግንኙነት ውስጥ) ነበር፤ ስለዚህ ፍቅር የፍጥረት ግኝት ሳይሆን፣ የመለኮት ራሱ ውስጣዊ ተፈጥሮ ነጸብራቅ ነው።

"አንድያ ልጁን እስኪሰጥ ድረስ" — የመስቀል ፍቅር መግለጫ (ዮሐንስ 3፥16)

ይህ ምናልባትም ከመላው ቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ በጣም የታወቀው ጥቅስ ነው፤ ነገር ግን አውዱ ራሱ ጠለቅ ያለ ትንተና ይገባዋል። ኢየሱስ ይህን የተናገረው ለኒቆዲሞስ ነው (ዮሐ. 3፥1-21)፣ ኒቆዲሞስ ደግሞ የፈሪሳውያን አለቃ፣ የሕግ ጥብቅ ተከታይ ነበር። ኢየሱስ "ዳግመኛ ካልተወለደ በቀር ማንም የእግዚአብሔርን መንግሥት ሊያይ አይችልም" (ቁ. 3) ካለው በኋላ፣ ወደዚህ ታላቅ የፍቅር አዋጅ ይደርሳል፦ "እግዚአብሔር ዓለሙን እንዲሁ ወዶአልና" ( ኮስሞስ)። "ዓለም" የሚለው ቃል እዚህ ላይ የተመረጠውን ሕዝብ ብቻ ሳይሆን፣ መላውን ኃጢአተኛ የሰው ዘር ያመለክታል፤ ይህ ለአይሁድ ልዩ ትምህርት ነበር ምክንያቱም ብዙዎቹ የእግዚአብሔር ፍቅር ለእስራኤል ብቻ የተወሰነ ነው ብለው ያምኑ ነበር። "ወዶአልና" የግሪክ ግስ ያለፈ ጊዜ ቅርጽ ተጠቅሞ፣ ይህ ፍቅር ቀድሞ የተፈጸመ ተጨባጭ ተግባር መሆኑን ያሳያል፤ ፍቅር ስሜት ብቻ ሳይሆን ተግባር (የልጁን መስጠት) ውስጥ የተገለጠ ነው። "አንድያ ልጁን" የሚለው ቃል ደግሞ ወደ አብርሃምና ይስሐቅ ታሪክ ይመልሰናል (ዘፍ. 22፥2 "አንድያ ልጅህን ውሰድ")፣ ይህም አብ የገዛ ልጁን ለቤዛነት እንደ ሰጠ ያሳያል፤ ይህ ግን ከአብርሃም ታሪክ በተለየ፣ በመጨረሻ ደረጃ ቆሞ አልቀረም፣ ይልቁንም ተፈጸመ።

"ቅዱስ፥ ቅዱስ፥ ቅዱስ" — ተመልሶ የተመረመረ ራዕይ (ኢሳይያስ 6፥3) እና "ቅዱሳን ሁኑ" (ዘሌዋውያን 19፥2፤ 1 ጴጥሮስ 1፥15-16)

ከቅድስና ጋር በተያያዘ ልዩ ትኩረት የሚያስፈልገው ግንኙነት፣ በኢሳይያስ 6፥3 ላይ ያለው መለኮታዊ ቅድስና ራዕይ ወደ ተግባራዊ የሕይወት ጥሪ እንዴት እንደሚሸጋገር ማየት ነው። እግዚአብሔር ለሙሴ "እኔ ቅዱስ ነኝና ቅዱሳን ሁኑ" (ዘሌ. 19፥2) ብሎ ትእዛዝ ሰጠ፤ ይህ ትእዛዝ ደግሞ ጴጥሮስ ለአዲስ ኪዳን ቤተ ክርስቲያን ደግሞ ጠቅሶ ደገመው (1 ጴጥ. 1፥15-16)። ይህ ትእዛዝ ልዩ ትርጉም ያለው ነው ምክንያቱም አማኙ ራሱ ቅዱስ ስለሆነ ሳይሆን፣ የሚያመልከው አምላክ ቅዱስ ስለሆነ ብቻ ቅዱስ እንዲሆን ተጠርቷል። ይህ ትእዛዝ በእውነታ ላይ የተመሠረተ የነገረ-መለኮት ስልት ጳውሎስ በተደጋጋሚ የሚጠቀምበት ነው (ለምሳሌ ቆላ. 3፥1-3)፤ ማለትም ማንነታችን (በክርስቶስ ቅዱሳን መደረጋችን) የተግባራችንን መሠረት ይሆናል፤ ተግባራችን ግን ራሱ ማንነታችንን አይፈጥርም። ስለዚህ ቅድስና ለአማኙ ከባድ ሕግ ሳይሆን፣ ቀድሞ ከተሰጠው ማንነት የሚፈልቅ ተፈጥሯዊ ምላሽ ነው።

"ከክርስቶስ ፍቅር ሊለየን የሚችል ምንም የለም" — የጳውሎስ ድል መዝሙር (ሮሜ 8፥38-39)

ጳውሎስ ሮሜ 8ን ከረጅም ውይይት ስለ ኃጢአት፣ ስለ ሕግ፣ ስለ መንፈስ ቅዱስና ስለ ስቃይ በኋላ ወደ ታላቅ ድል ማጠቃለያ ያደርሳል፦ "ሞት ቢሆን፥ ሕይወትም ቢሆን፥ መላእክትም ቢሆኑ፥ ግዛቶችም ቢሆኑ፥ ያለውም ቢሆን፥ የሚመጣውም ቢሆን፥ ኃይላትም ቢሆኑ፥ ከፍታም ቢሆን፥ ዝቅታም ቢሆን፥ ልዩ ፍጥረትም ቢሆን፥ በክርስቶስ ኢየሱስ በጌታችን ካለ ከእግዚአብሔር ፍቅር ሊለየን እንዳይችል ተረድቻለሁ" (ሮሜ 8፥38-39) ይላል። ይህ ዝርዝር ተቃራኒ ጥንዶችን በመዘርዘር (ሞት/ሕይወት፣ አሁን/ወደፊት፣ ከፍታ/ዝቅታ) መላውን ሊሆኑ የሚችሉ የህልውና ገጽታዎች ይሸፍናል፤ ይህም ንግግር ስልት ምንም የተለየ ኃይል ወይም ሁኔታ ከዚህ ፍቅር ውጭ እንዳልቀረ ያረጋግጣል። ይህ ጥቅስ ልዩ ጠቀሜታው ያለው ጳውሎስ ራሱ በተደጋጋሚ ስቃይና ስደት አጋጥሞት ስለነበር ነው (2 ቆሮ. 11፥23-28)፤ ስለዚህ ይህ ድል መዝሙር ከንድፈ-ሐሳብ ሳይሆን፣ ከተግባራዊ ልምድ የመነጨ የእምነት ማረጋገጫ ነው። ለምዕመናን ይህ ጥቅስ ትልቅ መጽናናት ይሰጣል፦ ማንኛውም መከራ ወይም ፈተና፣ ምንም ያህል ከባድ ቢሆን፣ ከእግዚአብሔር ፍቅር ሊለየን አይችልም።

"ጌታ አምላክህን ውደድ... ባልንጀራህንም ውደድ" — ታላቁ ትእዛዝ (ማርቆስ 12፥30-31)

አንድ ጻፊ ኢየሱስን "ከትእዛዛት ሁሉ ማናቸው ይበልጣል?" ብሎ በጠየቀው ጊዜ (ማር. 12፥28)፣ ኢየሱስ ከዘዳግም 6፥5 እና ከዘሌዋውያን 19፥18 ሁለት የተለያዩ ትእዛዛትን አጣምሮ "ጌታ አምላክህን በፍጹም ልብህ በፍጹምም ነፍስህ በፍጹምም አሳብህ በፍጹምም ኃይልህ ውደድ... ባልንጀራህን እንደ ራስህ ውደድ" (ማር. 12፥30-31) ብሎ መለሰ። ይህ ጥምረት ራሱ ትልቅ ትምህርት ይዟል፦ ፍቅር ለእግዚአብሔር (ቁመታዊ ግንኙነት) ከፍቅር ለባልንጀራ (አግድም ግንኙነት) ሊነጣጠል አይችልም። 1 ዮሐንስ 4፥20 ላይ "ወንድሙን የሚጠላ ግን ያላየውን እግዚአብሔርን ሊወድ አይችልም" ተብሎ እንደተገለጸው፣ ትክክለኛ የእግዚአብሔር ፍቅር ግንዛቤ ሁልጊዜ ወደ ተግባራዊ የሰው ልጅ ፍቅር ይመራል። ይህ ማለት የክርስትና ሕይወት ማዕከል ደረቅ ትምህርታዊ ዕውቀት ብቻ ሳይሆን፣ በሙሉ ማንነታችን (ልብ፣ ነፍስ፣ አሳብ፣ ኃይል) የምንኖረው የፍቅር ግንኙነት ነው።

"እርሱ አስቀድሞ ወዶናልና እኛ እንወደዋለን።" — የፍቅር ቅደም ተከተል (1 ዮሐንስ 4፥19)

ይህ አጭር ጥቅስ ስለ ክርስቲያናዊ ፍቅር መሠረት እጅግ ወሳኝ የሆነ የቅደም ተከተል ትምህርት ይሰጣል፦ "እርሱ አስቀድሞ ወዶናልና እኛ እንወደዋለን።" (1 ዮሐ. 4፥19)። በግሪክ ሰዋሰው ውስጥ "አስቀድሞ" የሚለው ቃል የጊዜ ቅደም ተከተልን ብቻ ሳይሆን፣ የምክንያትና ውጤት ግንኙነትንም ያመለክታል፤ ማለትም የእኛ ፍቅር ለእግዚአብሔር ራስ-ተነሳሽ ስኬት ሳይሆን፣ ምላሽ ብቻ ነው። ይህ ትምህርት ከሌሎች ሃይማኖታዊ ሥርዓቶች ፍጹም የተለየ የክርስትና ልዩ ገጽታ ነው፤ ብዙ ሃይማኖቶች የሰው ልጅ ወደ አምላክ ለመድረስ በራሱ ጥረት (ጸሎት፣ መሥዋዕት፣ በጎ ሥራ) መጀመር እንዳለበት ያስተምራሉ፤ የመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት ግን ተቃራኒውን ያሳያል፦ እግዚአብሔር ራሱ ተነሳሽነቱን ወስዷል፣ የእኛ ፍቅር ደግሞ ለዚያ ቀዳሚ ፍቅር ምላሽ ብቻ ነው። ይህ እውነት ለምዕመናን የሚያመጣው ትልቅ ነፃነት፣ ፍቅራችንን በራሳችን ጥረት ማምረት ወይም ማረጋገጥ ሳይሆን፣ ቀድሞ ወደተፈሰሰልን ፍቅር በምስጋና ምላሽ መስጠት ብቻ መሆኑ ነው።

"ያለ እርሱ ጌታን ሊያይ የሚችል የለምና" (ዕብራውያን 12፥14፤ ዘሌዋውያን 11፥44)

ደራሲው ወደ ዕብራውያን ለምዕመናን "ከሰው ሁሉ ጋር ሰላምን ተከታተሉ ትቀደሱም ዘንድ ፈልጉ፥ ያለ እርሱ ጌታን ሊያይ የሚችል የለምና።" (ዕብ. 12፥14) ሲል ያሳስባል። ይህ ትእዛዝ ጥንታዊ ሥር አለው፦ እግዚአብሔር በዘሌዋውያን ውስጥ ደጋግሞ "እኔ ቅዱስ ነኝና ቅዱሳን ሁኑ" (ዘሌ. 11፥44፤ 19፥2፤ 20፥7) ብሏል፣ ይህም ትእዛዝ ብዙ ጊዜ ከምግብ ሕግጋትና ከሥነ-ምግባር መመሪያዎች ጎን ለጎን ተጠቅሶ ይታያል፤ ይህም ቅድስና ረቂቅ ስሜት ብቻ ሳይሆን፣ በዕለት ተዕለት ተግባራዊ ምርጫዎች ውስጥ የሚገለጥ ሕይወት እንደሆነ ያሳያል። "ተከታተሉ" የሚለው ቃል ደግሞ በንቃት ማሳደድን ወይም መከታተልን ያመለክታል፤ ይህ ማለት ቅድስና በአጋጣሚ የሚገኝ ሳይሆን፣ ንቁ በሆነ ጥረት የሚፈለግ ግብ ነው። ይህ ትእዛዝ ግን ከሕግ ብቻ ሳይሆን ከጥልቅ ተስፋ ጋር የተያያዘ ነው፦ "ጌታን ማየት" የመጨረሻው የክርስቲያናዊ ተስፋ ፍጻሜ ስለሆነ (ራእይ 22፥4)፣ ቅድስናን መከታተል ማለት ወደዚያ ታላቅ ተስፋ የሚያመራ መንገድ ላይ መጓዝ ማለት ነው። ቅድስና ከእግዚአብሔር ፍቅርና ተስፋ የተነጠለ ከባድ ግዴታ ሳይሆን፣ ወደ እርሱ ፊት ለመድረስ የሚያደርገን ተፈጥሯዊ ጉዞ አካል ነው።

ፍትህ፦ "ሰውን በማያደላ" (ዘዳግም 10፥17) እና "ጻድቅ አምላክና መድኃኒት" (ኢሳይያስ 45፥21)

ሙሴ በዘዳግም 10፥17 ላይ "እንግዲህ አምላካችሁ እግዚአብሔር የአማልክት አምላክ የጌቶችም ጌታ፥ ታላቅ አምላክ ኃያልም የሚያስፈራም፥ በፍርድ የማያደላ፥ መማለጃም የማይቀበል ነውና እናንተ የልባችሁን ሸለፈት ግረዙ፥ ክእንግዲህ ወዲህም አንገተ ደንዳና አትሁኑ።" ብሎ ሲገልጽ፣ በጥንቱ ዓለም ውስጥ ፍትሕ ብዙውን ጊዜ በገንዘብ ወይም በስልጣን ይታጠፍ የነበረበትን ዐውድ ግምት ውስጥ ማስገባት ያስፈልጋል፤ ዳኞች ብዙውን ጊዜ ጉቦ ይቀበሉ ነበር (ዘዳ. 16፥19)። እግዚአብሔር ግን ከዚህ ፍጹም የተለየ ነው፤ ማዕረግ፣ ሀብት ወይም ዝምድና ፍርዱን አይለውጡትም። ይህ እውነት ተጨማሪ ጥልቀት የሚያገኘው ኢሳይያስ 45፥21 ላይ ነው፤ "ከእኔ በቀር ሌላ አምላክ የለም፤ እኔ ጻድቅ አምላክና መድኃኒት ነኝ" ተብሎ ሲነገር፣ ጻድቅነትና አዳኝነት (ማዳን) በአንድ ላይ ተጣምረው ይታያሉ። ይህ ጥምረት ራሱ ትንቢታዊ ነው፤ ምክንያቱም በክርስቶስ መስቀል ላይ የተፈጸመው ሥራ ጽድቅንና ማዳንን በአንድ ተግባር ውስጥ አጣምሮ ያሳያል። ፍትህ ስለዚህ ደረቅ ሕጋዊ መርህ ብቻ ሳይሆን፣ ወደ ማዳን የሚያመራ የእግዚአብሔር ባህርይ ገጽታ ነው።

የመስቀል እርቅ፦ "ራሱ ጻድቅ ሆኖ የሚያጸድቅ" (ሮሜ 3፥25-26)

ይህ ጥቅስ ምናልባትም በመላው ሮሜ መልእክት ውስጥ በጣም ጥቅጥቅ ያለ የነገረ-መለኮት ይዘት ያለው ክፍል ነው። ጳውሎስ "እግዚአብሔር በክርስቶስ ደም በኩል በእምነት የሚገኝ ማስተስረያ አድርጎ አቆመው፤ ይህም በፊት የተደረገውን ኃጢአት በእግዚአብሔር ትዕግሥት ስለ ማለፉ ስለ ራሱ ጽድቅ ያሳይ ዘንድ ነው፤ ራሱ ጻድቅ ሆኖ በኢየሱስ የሚያምነውን እንዲያጸድቅ በአሁኑ ዘመን ጽድቁን ያሳይ ዘንድ ነው" (ሮሜ 3፥25-26) ይላል። "ማስተስረያ" የሚለው ቃል ወደ ብሉይ ኪዳን የማስተስረያ መክደኛ (ዘጸ. 25፥17-22) ይመልሰናል፣ ይህም በዓመታዊው የስርየት ቀን የደም ርጭት ይደረግበት የነበረው ስፍራ ነው። ጳውሎስ ክርስቶስን ራሱ የመጨረሻውን "ማስተስረያ" አድርጎ ያቀርባል፤ በዚህም እግዚአብሔር ካለፉት ዘመናት ጀምሮ ያለምንም ፍጹም ቅጣት ያለፋቸውን ኃጢአቶች (ብሉይ ኪዳን መስዋዕቶች ፍጹም ስላልነበሩ) አሁን በክርስቶስ ደም ፍጹም በሆነ መንገድ ፈትቷቸዋል። "ራሱ ጻድቅ ሆኖ የሚያጸድቅ" የሚለው ሐረግ ደግሞ ፓራዶክሳዊ (የሚቃረን የሚመስል) እውነት ይይዛል፦ እግዚአብሔር ፍትሑን ሳይጎድል ኃጢአተኛን እንዴት ያጸድቃል? መልሱ በክርስቶስ ተተኪነት ውስጥ ይገኛል፤ ቅጣቱ በክርስቶስ ላይ ተከፈለ፣ ስለዚህ እግዚአብሔር ፍትሐዊ ሆኖ ይኖራል (ኃጢአት ተቀጣ) እናም አጽዳቂ ይሆናል (አማኙ ነጻ ወጣ)። ይህ የነገረ-መለኮት ጥልቀት ለምዕመናን የሚሰጠው ትምህርት፣ ድነታችን በእግዚአብሔር ፍትሕ ላይ ተንኮል የተሠራበት ስምምነት ሳይሆን፣ ፍትሕና ፍቅር በሙላት የተገናኙበት ድንቅ ሥራ መሆኑ ነው።

ምሕረት፦ "ከቍጣ የራቀ ምሕረቱም የበዛ" (መዝሙር 103፥8) እና "ማለዳ ማለዳ አዲስ ነው" (ሰቆቃው ኤርምያስ 3፥22-23)

መዝሙር 103፥8 "እግዚአብሔር መሐሪና ይቅር ባይ ነው፥ ከቍጣ የራቀ ምሕረቱም የበዛ" የሚለው ሐረግ በቀጥታ ወደ ዘጸአት 34፥6-7 ይመልሰናል፤ ይህም እግዚአብሔር ለሙሴ ራሱን ይፋ ካደረገበት ጥንታዊ የነገረ-መለኮት አዋጅ የተወሰደ ነው። ይህ አዋጅ በብሉይ ኪዳን ውስጥ ደጋግሞ የተጠቀሰ ሲሆን (ዮናስ 4፥2፣ ዮኤል 2፥13፣ ናሆም 1፥3)፣ ይህም ስለ እግዚአብሔር ባህርይ ካሉት እጅግ ማዕከላዊ የነገረ-መለኮት ትምህርቶች አንዱ መሆኑን ያሳያል። ይህ ምሕረት ደግሞ በኤርምያስ ሰቆቃው ውስጥ ተጨማሪ ጥልቀት ያገኛል፤ ነቢዩ ኤርምያስ ኢየሩሳሌም ስትወድም ተመልክቶ ባዘነበት ወቅት እንኳ "የእግዚአብሔር ምሕረቶች አያልቁም... ማለዳ ማለዳ አዲስ ናቸው፤ ታማኝነትህ ብዙ ነው" (ሰቆ. 3፥22-23) ብሎ ተስፋ ያውጃል። ይህ ጽሑፍ ራሱ በጣም ኃያል ነው፦ በጨለማ ወቅት ውስጥ ተጽፎ ስለ ብርሃን ተስፋ ይናገራል። "ማለዳ ማለዳ" (ማለትም በየቀኑ) የሚለው ሐረግ የእግዚአብሔር ምሕረት ነጠላ ክስተት ሳይሆን፣ በየቀኑ የሚታደስ ተከታታይ ስጦታ መሆኑን ያሳያል። ለምዕመናን ይህ ጥቅስ ትልቅ መጽናናት ይሰጣል፦ ትናንት ምንም ያህል ውድቀት ቢኖረን፣ የእግዚአብሔር ምሕረት ዛሬ ጠዋት እንደ አዲስ ይታደሳል።

ጥበብ፦ "እግዚአብሔር በጥበብ ምድርን መሠረተ" (ምሳሌ 3፥19) እና "የእግዚአብሔር ኃይልና የእግዚአብሔር ጥበብ" (1 ቆሮንቶስ 1፥24-25)

ምሳሌ 3፥19 "እግዚአብሔር በጥበብ ምድርን መሠረተ፤ በማስተዋልም ሰማያትን አጸና" የሚለው ጥቅስ የተጻፈው ጥበብ በግላዊ ምስል ተመስሎ በምሳሌ 8 ውስጥ "ከፍጥረት ሁሉ በፊት" የነበረ ተብሎ በሚገለጽበት ተመሳሳይ መጽሐፍ ውስጥ ነው። ይህ ትምህርት እግዚአብሔር ዓለምን የፈጠረው በዘፈቀደ ወይም ያለ ዕቅድ ሳይሆን፣ በጥልቅ ሥነ-ሥርዓታዊ መዋቅር መሆኑን ያሳያል። ይህ የብሉይ ኪዳን ጥበብ ትምህርት በአዲስ ኪዳን ውስጥ ወደ አዲስ ደረጃ ይደርሳል፤ ጳውሎስ ክርስቶስን "ለተጠሩት ግን፥ አይሁድ ቢሆኑ የግሪክ ሰዎችም ቢሆኑ፥ የእግዚአብሔር ኃይልና የእግዚአብሔር ጥበብ የሆነው ክርስቶስ" (1 ቆሮ. 1፥24) ብሎ ይጠራዋል። ይህ ንግግር ልዩ ትርጉም አለው ምክንያቱም ከዚያ በፊት ባለው ቁጥር (ቁ. 23) መስቀል ለአይሁድ "እንቅፋት"፣ ለግሪኮች ደግሞ "ሞኝነት" እንደሆነ ተነግሯል፤ ጳውሎስ ግን ይህንኑ "ሞኝነት" የሚመስል መስቀል ራሱ የላቀ መለኮታዊ ጥበብ መሆኑን ያውጃል (ቁ. 25 "የእግዚአብሔር ሞኝነት ከሰው ጥበብ ይልቅ ይጠበባልና")። ይህ ፓራዶክስ ለምዕመናን የሚያስተምረው፣ የእግዚአብሔር ጥበብ ብዙውን ጊዜ ከሰብዓዊ አመክንዮ ተቃራኒ በሚመስል መንገድ ውስጥ (እንደ መስቀል) ይገለጣል የሚለውን ጥልቅ እውነት ነው።

ታማኝነት፦ "ሐሰትን ይናገር ዘንድ እግዚአብሔር ሰው አይደለም" (ዘኍልቁ 23፥19)

ይህ ጥቅስ የተነገረው በሚገርም አውድ ውስጥ ነው፤ የተናገረው ባላቅ እስራኤልን እንዲረግም የቀጠረው ነቢይ በለዓም ነው። ባላቅ በለዓምን በተደጋጋሚ እንዲረግም ለምኖት ውድቅ ሲያደርግበት፣ በለዓም "ሐሰትን ይናገር ዘንድ እግዚአብሔር ሰው አይደለም፤ ወይም ይጸጸት ዘንድ የሰው ልጅ አይደለም፤ የተናገረውንስ የማያደርገው ነውን? የተናገረውንስ የማያጸናውስ ነውን?" (ዘኍ. 23፥19) ብሎ መለሰ። ይህ ልዩ ትርጉም አለው ምክንያቱም ራሱ በለዓም ገንዘብ ወዳድና ብዙውን ጊዜ ተለዋዋጭ ባህርይ የነበረው ነቢይ ነበር (2 ጴጥ. 2፥15-16)፣ ነገር ግን በዚህ ወቅት ስለ እግዚአብሔር ታማኝነት ትክክለኛ ትንቢት ለመናገር ተገደደ። ይህ ንጽጽር ራሱ ኃይለኛ ነው፦ ሰው ልጅ ቃሉን ሊለውጥ ወይም ሊዋሽ ይችላል፣ እግዚአብሔር ግን ለእስራኤል የገባውን ቃል ኪዳን (አብርሃምን ለመባረክ የገባውን - ዘፍ. 12፥2-3) ፈጽሞ አልዘነጋም። ይህ ደግሞ ጳውሎስ ለቆሮንቶስ ቤተ ክርስቲያን "ወደ ልጁ ወደ ጌታችን ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ ኅብረት የጠራችሁ እግዚአብሔር የታመነ ነው" (1 ቆሮ. 1፥9) ብሎ ከጻፈው ተስፋ ጋር ተያይዞ ይታያል፤ ይህም ማለት የእግዚአብሔር ታማኝነት ለብሉይ ኪዳን ትውልድ ብቻ ሳይሆን፣ ለእያንዳንዱ በክርስቶስ ለተጠራ አማኝ ጭምር የሚሠራ ዘላቂ እውነት ነው።

"በምሕረቱ ብዛት ከወደደን ከታላቅ ፍቅሩ የተነሣ" — ምሕረት ወደ ተግባር ሲለወጥ (ኤፌሶን 2፥4-5)

ጳውሎስ ከዚያ በፊት ስለ ሰው ልጅ የኃጢአት ሁኔታ "በበደላችሁና በኃጢአታችሁ ሙታን" (ኤፌ. 2፥1) ብሎ ከገለጸ በኋላ፣ ወደ ታላቁ የተስፋ ቃል ይሸጋገራል፦ "እግዚአብሔር ግን በምሕረቱ ብዛት ከወደደን ከታላቅ ፍቅሩ የተነሣ በበደላችን ሙታን የነበርንን ከክርስቶስ ጋር ሕያዋን አደረገን" (ኤፌ. 2፥4-5)። ይህ ቁልፍ ቃል "ግን" የሚለው ትንሽ አያያዥ ቃል ራሱ በመላው ቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ካሉት እጅግ ተስፋ ሰጪ ቃላት አንዱ ተብሎ ይታሰባል፤ ምክንያቱም የሰው ልጅ ተስፋ አልባ ሁኔታ (ሙታን) ወደ ድንቅ ተስፋ (ሕያዋን) ድንገት የሚቀየርበት ማዕዘን ነው። "በምሕረቱ ብዛት" የሚለው ሐረግ ደግሞ ምሕረት እንደ ማይታክት ሀብት ተደርጎ ተመስሏል፤ ልክ ባለጠጋ ሰው ገንዘቡን በልግስና እንደሚያካፍል ማለት ነው። ይህ ጥቅስ ለምዕመናን የሚያስተምረው፣ ምሕረት ተገብቶ የተገኘ ወይም የተገባ ስጦታ ሳይሆን፣ ከእግዚአብሔር ማይታክት የፍቅር ሀብት ውስጥ ብቻ የሚፈስ የነጻ ስጦታ መሆኑን ነው።

"አሳቤ እንደ አሳባችሁ አይደለም" — የጥበብ ጥልቀት ልዩነት (ኢሳይያስ 55፥8-9)

ይህ ጥቅስ በኢሳይያስ ትንቢት ውስጥ የተነገረው ለኃጢአተኛው ንስሐ የመግባትና ወደ እግዚአብሔር የመመለስ ጥሪ ተከትሎ ነው (ኢሳ. 55፥6-7 "ሲገኝ እግዚአብሔርን ፈልጉ... ኃጢአተኛም ሐሳቡን ይተው")። ከዚያ በኋላ እግዚአብሔር "አሳቤ እንደ አሳባችሁ መንገዳችሁም እንደ መንገዴ አይደለምና... ሰማይ ከምድር ከፍ እንደሚል፥ እንዲሁ መንገዴ ከመንገዳችሁ አሳቤም ከአሳባችሁ ከፍ ያለ ነው" (ኢሳ. 55፥8-9) ይላል። ይህ ጥምረት ትኩረት የሚስብ ነው፦ ይህ ጥቅስ ብዙውን ጊዜ ስለ እግዚአብሔር ምስጢራዊ ወይም ለመረዳት አስቸጋሪ ውሳኔዎች ብቻ ተደርጎ ይተረጎማል፤ ነገር ግን ትክክለኛው አውድ የሚያሳየው፣ የእግዚአብሔር "ከፍ ያለ አሳብ" በተለይ ስለ ይቅርታና ምሕረት ልግስና መሆኑን ነው። የሰው ልጅ አስተሳሰብ ብዙውን ጊዜ ኃጢአተኛን በጥብቅ ለመቅጣት ያዘነብላል፤ የእግዚአብሔር ግን "ከፍ ያለ" አሳብ ወደ ልግስናና ወደ ምሕረት ያዘነብላል። ስለዚህ ይህ ጥቅስ ስለ እግዚአብሔር ጥበብ ግድየለሽነት ወይም ምስጢራዊነት ብቻ ሳይሆን፣ ከሰው ልጅ ጠባብ የበቀል ስሜት እጅግ የላቀ ስፋት ያለው ይቅርታ ማረጋገጫ ጭምር ነው።

"ሸክላ ሠሪ በሸክላው ላይ ሥልጣን የለውምን?" — ጥበብ ከፍትህ ጋር (ሮሜ 9፥20-21)

ጳውሎስ ስለ እግዚአብሔር ምርጫና ሉዓላዊነት ጥልቅ ውይይት ካደረገ በኋላ (ሮሜ 9፥6-18)፣ ሊነሳ የሚችለውን ተቃውሞ በራሱ አንደበት አስቀምጦ "ወይም ሸክላ ሠሪ ከአንዱ ጭቃ ክፍል አንዱን ዕቃ ለክብር አንዱንም ለውርደት ሊሠራ በጭቃ ላይ ሥልጣን የለውምን?" (ሮሜ 9፥21) ብሎ ይመልሳል፤ ከዚያ በፊት ደግሞ "ነገር ግን፥ አንተ ሰው ሆይ፥ ለእግዚአብሔር የምትመልስ ማን ነህ? ሥራ ሠሪውን። ስለ ምን እንዲህ አድርገህ ሠራኸኝ ይለዋልን?" (ቁ. 20) ብሎ ይጠይቃል። ይህ ምስል ራሱ ወደ ኤርምያስ 18፥1-6 ተመልሶ የተጠቀሰ ነው (የሸክላ ሠሪው ቤት ምስል)፣ ይህም የፈጣሪንና የፍጡርን ግንኙነት ትክክለኛ መጠን ያመለክታል፦ ፍጡር ፈጣሪውን ለመተቸት ወይም ለመመዘን ብቁ አይደለም። ይህ ጥቅስ ብዙውን ጊዜ አስቸጋሪ ወይም ጨካኝ ተደርጎ ይተረጎማል፤ ነገር ግን በአውዱ ውስጥ ጳውሎስ ራሱ በኋላ (ሮሜ 9፥22-24) እግዚአብሔር "የቁጣ ዕቃዎች በብዙ ትዕግሥት ከቻለ፥" እንደተሸከመ፣ እና ዓላማው ምሕረቱን ለማሳየት እንደሆነ ያክላል። ይህ ማለት የእግዚአብሔር ሉዓላዊ ጥበብ ከፍትህ ጋር ተዳምሮ የሚሠራው፣ በመጨረሻም ወደ ምሕረትና ወደ ክብር መግለጥ ለማምጣት ነው፤ ይህ ደግሞ ለምዕመናን የሚያስተምረው፣ ስለ እግዚአብሔር ውሳኔዎች ሙሉ በሙሉ ላይገባን ቢችልም፣ የመጨረሻው ዓላማው ግን ሁልጊዜ ጥሩ መሆኑን በእምነት መቀበል እንደሚያስፈልገን ነው።

"እስከ ክርስቶስ ኢየሱስ ቀን ድረስ ይፈጽመዋል" — ታማኝነት እንደ ቀጣይ ሂደት (ፊልጵስዩስ 1፥6)

ጳውሎስ ለፊልጵስዩስ ቤተ ክርስቲያን በጻፈው ደግ ስሜት በተሞላበት መልእክት ውስጥ፣ "በእናንተ መልካምን ሥራ የጀመረው እስከ ኢየሱስ ክርስቶስ ቀን ድረስ እንዲፈጽመው ይህን ተረድቼአለሁና፤" (ፊል. 1፥6) ይላል። ይህ ጥቅስ የተጻፈው ጳውሎስ ራሱ በእስር ቤት ውስጥ ሆኖ ነው (ፊል. 1፥7 "በእስራቴም ደግሞ")፣ ይህም ራሱ ለምዕመናን ትልቅ ትምህርት ይሰጣል፦ ስለ እግዚአብሔር ታማኝነት የተነገረው ይህ ተስፋ ከምቾት ወይም ከስኬት ሁኔታ ሳይሆን፣ ከመከራ ውስጥ የመነጨ ጽኑ እምነት ነው። "ጀመረ... ይፈጽመዋል" የሚሉት ግሶች ደግሞ የግንባታ ወይም የፕሮጀክት ማጠናቀቅ ምስል ይይዛሉ፤ ልክ አንድ ግንበኛ የጀመረውን ሕንፃ እስከ መጨረሻው እንደሚያጠናቅቅ ማለት ነው። ይህ ማለት የአማኝ መንፈሳዊ እድገት በራሱ ጥረት ላይ ብቻ ተንጠልጥሎ የቀረ ያልተጠናቀቀ ፕሮጀክት አይደለም፤ ይልቁንም እግዚአብሔር ራሱ ጀማሪም ጨራሽም ነው። ለምዕመናን ይህ እውነት ትልቅ መጽናናት ይሰጣል፦ በመንፈሳዊ ጉዞ ውስጥ ውድቀት ወይም ድካም ቢያጋጥመን እንኳ፣ የመጨረሻው ውጤት በእግዚአብሔር ታማኝ ቁርጠኝነት ላይ የተመሠረተ እንጂ በእኛ ፍጹምነት ላይ አይደለም።

የአራቱ ባሕርያት አንድነት በመስቀል ላይ

እነዚህ አራት ባህርያት — ፍትህ፣ ምሕረት፣ ጥበብና ታማኝነት — በተናጠል ቢታዩ እንኳ፣ ዋነኛ ማዕከላቸው በቀራንዮው መስቀል ላይ ነው። እዚያ ፍትህ ኃጢአትን ተጠየቀ፣ ምሕረት ኃጢአተኛውን ተቀበለ፣ ጥበብ ይህን ተቃርኖ የሚመስል ውጥን በአንድ ላይ አገናኘ፣ ታማኝነትም ከዘመናት በፊት የተሰጠውን ተስፋ ፈጸመ። ለምዕመናን ይህ አንድነት የሚያስተምረው፣ የእግዚአብሔር ባህርያት እርስ በርሳቸው የተለያዩ ክፍሎች ሳይሆኑ፣ በአንድ ፍጹም ማንነት ውስጥ የተዋሃዱ የአንድ ገላጭ እውነት ገጽታዎች መሆናቸውን ነው።