መላእክት እና ቅዱሳን በኢትዮጵያ ሥነ-መለኮት አውድ ውስጥ

ቅዱሳን መላእክት እና የቤተ ክርስቲያን ሰማዕታት

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ መንፈሳዊ ትውፊት በረጅም የታሪክ ሒደት ውስጥ የዳበረው፣ ከንጉሣዊ የፖለቲካ ድንጋጌዎች፣ ከውጭ አህጉራት ከመጡ ልዩ ልዩ ትውፊታዊ ተጽዕኖዎች፣ እና ቀኖናዊ ካልሆኑ (አዋልድ) ጽሑፎች ጋር በእጅጉ በተቀላቀለና በተዋሐደ መንገድ ነው። በሌላ በኩል ደግሞ፣ ወንጌላዊው ሥነ-መለኮት እነዚህን ተደራራቢ የታሪክ ንብርብሮች በጥንቃቄ በመለየት፣ ወደ ቀዳማዊውና ንጹሑ ሐዋርያዊ ትምህርት ለመመለስ ይተጋል፦ ይኸውም ክርስቶስ ብቻ የቤተ ክርስቲያን ራስ፣ በሰውና በእግዚአብሔር መካከል ያለው ብቸኛው አማላጅ፣ ብቸኛው የጸሎት ተቀባይ፣ እና ብቸኛው የመዳን ምንጭ መሆኑን በማጽናት ነው (ኤፌሶን 1:22-23፤ 1ኛ ጢሞቴዎስ 2:5፤ ዮሐንስ 14:6)። መላእክትና ቅዱሳን የተከበሩ፣ ጸጋ የሞላባቸው የእግዚአብሔር ፍጡራንና የታመኑ ምስክሮች ናቸው፤ ነገር ግን የእነዚህ ቅዱሳን ፍጡራን ታላቅነትና ክብር ትክክለኛ ቦታውን የሚያገኘው፣ የሰዎችን ዓይን ወደ ብቸኛው አዳኝ ወደ ክርስቶስ ሲያመለክቱ እንጂ፣ ራሳቸው በማዕከልነት ተቀምጠው የአምልኮ፣ የስግደት ወይም የምልጃ ተቀባይ ሲሆኑ አይደለም።

†

ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ እውነትና መለኮታዊ ራእይ አንጻር በጥልቀት ስንመረምር፣ ቅዱሳት መጻሕፍት ስለ መላእክትና ቅዱሳን ያላቸውን የተለየ መንፈሳዊ ሚና እና መለኮታዊ ወሰን እጅግ በግልጽ አስቀምጠውታል። ከዓለም አንጋፋ ክርስቲያናዊ ተቋማት አንዷ የሆነችው ታሪካዊቷ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትምህርቶችን ከአገር በቀል መንፈሳዊነትና ከልዩ ልዩ ምሥጢራዊ ወጎች ጋር አዋሕዳ የኖረች መሆኗ ይታወቃል። ምንም እንኳ ይህ የበለጸገው የጽሑፍና የቃል ትውፊቷ መለኮታዊ እውነትንና የሰውን ልጅ መንፈሳዊ ምላሽ የሚያንጸባርቅ ቢሆንም፣ በተለይም ቅዱሳንንና መላእክትን በሚመለከት የምትከተላቸው አንዳንድ ልማዳዊ አሠራሮች ከቅዱስ ቃሉ ግልጽና ቀጥተኛ ትምህርት ጋር ሲነጻጸሩ ከሥነ መለኮታዊ ስህተት ፈጽሞ የጸዱ አይደሉም።

ይህ ጥናታዊ ጽሑፍ የኢትዮጵያን ክርስትና ስለ መላእክትና ቅዱሳን የሚያራምደውን ትምህርት ከሦስት ዐበይት አቅጣጫዎች ይፈትሻል፦ ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ-መለኮት መሠረት፣ ከታሪካዊ አመጣጥና ዝግመተ ለውጥ፣ እንዲሁም ከወንጌላውያን (የተሐድሶ) ትምህርት እይታ። የዚህ ትንተና ዋነኛ ዓላማ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንን አጠቃላይ ትውፊት ሙሉ በሙሉ ውድቅ ለማድረግ ሳይሆን፣ ትውፊቱ የተገነባበትን ታሪካዊና ማኅበራዊ አውድ በትክክል በመረዳት፣ ይህንኑ ልማድ ከቅዱሳት መጻሕፍት ጥርት ያለ ትምህርት ጋር በጥንቃቄ ማመዛዘን ነው። ወንጌላውያን ምሁራን በጽኑ እንደሚያምኑት፣ የትኛውም ክርስቲያናዊ አስተምህሮ የመጨረሻውና የበላይ መመዘኛ መለኮታዊ እስትንፋስ ያለባቸው ቅዱሳት መጻሕፍት ብቻ ናቸው (2ኛ ጢሞቴዎስ 3:16-17)፤ በመሆኑም ትውፊት ቃሉን ለማብራራት የሚረዳ መሣሪያ እንጂ፣ በራሱ መለኮታዊ ሕግ አውጪ ሊሆን ከቶ አይችልም።

ቅዱሳን መላእክት በእግዚአብሔር የተፈጠሩ፣ የማይታዩ መንፈሳዊ ፍጡራን ሲሆኑ፣ የእርሱን ፍጹም ፈቃድ በሥራ ላይ ለማዋል እንደ መለኮታዊ መልእክተኞች፣ የሕዝቡ ጠባቂዎችና አገልጋይ መናፍስት ሆነው የተሾሙ ናቸው (ዕብራውያን 1:14፤ መዝሙር 91:11)። ዋነኛና የዘወትር ተግባራቸው በሰማያት እግዚአብሔርን ማምለክና ማክበር (ራዕይ 5:11-12)፣ መለኮታዊ መልእክቶችን ወደ ምድር ማድረስ፣ እና በአምላክ ትእዛዝ መሠረት የድነት ወራሾች የሆኑትን አማኞች መጠበቅ ነው። ነገር ግን መላእክት ከፈጣሪያቸው ውጪ በራሳቸው ሥልጣን ምንም ዓይነት ተአምር አይሠሩም፣ ወይም ስለ ሰው ልጆች ኃጢአት ስርየት አያማልዱም፤ ይህ የድነትና የምልጃ ሚና በእግዚአብሔርና በሰው ልጆች መካከል ላለው ብቸኛ መካከለኛና አማላጅ ለሆነው ለጌታ ለኢየሱስ ክርስቶስ ብቻ የተሰጠ ልዩ ሥልጣን ነው (1ኛ ጢሞቴዎስ 2:5)።

ቅዱሳን ሰማዕታትና አባቶች በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ትውፊት ውስጥ እንደ ታላላቅ የእምነት አብነቶችና መሪዎች እጅግ ይከበራሉ፤ ይሁንና አማኞች ብዙውን ጊዜ ከእግዚአብሔር ይልቅ ምልጃን፣ አካላዊ ፈውስን ወይም መንፈሳዊ ምሪትን በቀጥታ ከእነርሱ ይለምናሉ። ሆኖም መጽሐፍ ቅዱስ በሥጋ ሞተው የተለዩ ቅዱሳን በሕይወት ላሉት ሰዎች የማማለድ ሥልጣን እንዳላቸው የትም ቦታ አያስተምርም። በእግዚአብሔር አብ ቀኝ ተቀምጦ ስለ አማኞች ሁሉ ዘወትር የሚማልደው ብቸኛው ታላቅ ሊቀ ካህናችን ክርስቶስ ኢየሱስ ብቻ መሆኑን ቅዱሳት መጻሕፍት በማያሻማ ሁኔታ ያስረዳሉ (ሮሜ 8:34)።

የኢትዮጵያ ሥነ-መለኮት ታሪካዊ ዳራ

የአክሱም ክርስትና እና የግዕዝ መጽሐፍ ቅዱስ

የኢትዮጵያ ክርስትና በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን በንጉሥ ኢዛና ዘመነ መንግሥት በይፋ አገር አቀፍ ተቀባይነትን አገኘ፤ ይህም ታሪካዊ ክስተት በፍሬምናጦስ (አባ ሰላማ ከሣቴ ብርሃን) አማካኝነት ከግብጽ እስክንድርያ ቤተ ክርስቲያን ጋር ጥኑ መንፈሳዊና ተቋማዊ ግንኙነት በመፍጠር የተረጋገጠ ነበር። ከዚህ የረጅም ዘመን ግንኙነት የተነሳ የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ጥልቅ ነገረ መለኮታዊ አወቃቀሯን፣ ሥርዓተ አምልኮዋን፣ እና ቀኖናዊ አስተሳሰቧን ከግብጽ ኮፕቲክ (የአሌክሳንድሪያ) ትውፊት አጥብቃ ተቀብላለች። ይህ ታሪካዊ ግንኙነት ክርስትናን ለማስፋፋት እጅግ ጠቃሚ የነበረ ቢሆንም፣ ከጊዜ በኋላ ግን ቤተ ክርስቲያኒቱ ከንጹሑ የቅዱሳት መጻሕፍት ትምህርት ይልቅ በግብጻውያንና በአገር በቀል የአባቶች ትውፊት ላይ ከመጠን በላይ ጥገኛ እንድትሆን የመራት ዋነኛ ምክንያት ሆኗል።

የመጽሐፍ ቅዱስ ወደ ጥንታዊው ግዕዝ (የኢትዮጵያ ሥርዓተ አምልኮ ቋንቋ) መተርጎም የነገረ መለኮት ትምህርትን ይበልጥ አበልጽጎታል፣ እንዲሁም ለክርስቲያናዊ አስተሳሰብ ለየት ያለ ኢትዮጵያዊ መገለጫን ሰጥቶታል። ይሁን እንጂ ይህ ሃይማኖታዊ ውህደት፣ ከግዕዝ ሥርዓተ አምልኮ፣ ከብሉይ ኪዳን አይሁዳውያን ተጽዕኖዎችና ከበርካታ አዋልድ መጻሕፍት ጋር ክፉኛ ተደምሮ፣ የእውነተኛውን የመስቀል ወንጌል ግልጽ ስርጭት እስከ ዛሬ ድረስ እጅግ አስቸጋሪና ፈታኝ አድርጎታል።

ዘጠኙ ቅዱሳን እና ገዳማዊ መንፈሳዊነት

በአምስተኛውና በስድስተኛው ክፍለ ዘመን አካባቢ ከሶርያና ከተለያዩ የሮማ ግዛቶች የመጡት "ዘጠኙ ቅዱሳን" ገዳማዊነትንና ምንኩስናን በኢትዮጵያ ምድር ውስጥ በጽኑ አጠናከሩ። እነዚህ ባሕታውያን መነኮሳት ከሶርያ ምሥራቃዊ ትውፊት በርካታ ሃይማኖታዊ ሥነ-ጽሑፎችን ይዘው መጡ፤ ከእነዚህም መካከል ቀኖናዊ ካልሆኑ አይሁዳዊ ምሥጢራዊ (አፖካሊፕቲክ) ጽሑፎች ጋር በጥብቅ የተያያዙ ትምህርቶች ይገኙበታል። ወንጌላውያን የሥነ መለኮት ሊቃውንት መጽሐፍ ቅዱስን መሠረት አድርገው እንደሚያስረዱት፣ ገዳማዊነትና ሰውነትን ከመጠን በላይ መቅጣት በራሱ በክርስቶስም ሆነ በሐዋርያት ትእዛዝ ተደርጎ አልተሰጠም፤ ይልቁንም በኋለኛው ዘመን ከኖስቲሲዝምና ከኒዮ-ፕላቶናዊ (የግሪክ ፍልስፍና) አስተሳሰብ ጋር የተዛመደ፣ ሰው ሰራሽ የሃይማኖት ልምምድ ነው (ቆላስይስ 2:20-23)።

አጼ ዘርአ ያዕቆብ እና የ"ኪዳን" ሥነ-መለኮት መደንገግ (በ15ኛው ክፍለ ዘመን)

የቅዱሳንና የመላእክት አምልኮ፣ እንዲሁም ለእመቤታችን ለማርያም የሚቀርበው ውዳሴ በኢትዮጵያ ውስጥ በመንግሥት ደረጃ አስገዳጅ ሕግ ሆኖ የተደነገገው በአሥራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን በአጼ ዘርአ ያዕቆብ ዘመነ መንግሥት ነው። ይህ ታሪካዊ እውነታ ራሱ ጥልቅ ሥነ መለኮታዊ ትኩረት ሊሰጠው ይገባል፦ የቤተ ክርስቲያን መሠረታዊ አስተምህሮ በንጉሣዊ የፖለቲካ ድንጋጌ (በሰይፍ ጭምር) የተቀየሰና የጸደቀ ከሆነ፣ ያ አስተምህሮ ከመንፈስ ቅዱስና ከሐዋርያዊ ትምህርት ይልቅ ከፖለቲካዊ ውሳኔ የመነጨ ስለመሆኑ ከባድ ጥያቄ ያስነሳል። ይህ ክስተት፣ ታላቁ የተሐድሶ አባት ማርቲን ሉተር በአሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን በአውሮፓ ውስጥ ከተጋፈጠው ታሪካዊ ችግር ጋር ተመሳሳይ ነው፤ ይኸውም የቤተ ክርስቲያን ተቋማዊና ፖለቲካዊ ሥልጣን ከእግዚአብሔር ቃል (ከቅዱሳት መጻሕፍት) በላይ ገዥ ሆኖ ሲሾም በቤተ ክርስቲያን ላይ የሚፈጠረውን አስከፊ መንፈሳዊ መዛባት በጉልህ ያሳያል።

መጽሐፈ ሄኖክ እና የቀኖና ጥያቄ

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መጽሐፈ ሄኖክን ከሰማንያ አሐዱ (81) ቀኖናዊ መጻሕፍት አንዱ አድርጋ በእኩል ሥልጣን ትቀበላለች፤ ይህ ጥንታዊ መጽሐፍ ሙሉ በሙሉ ሳይበረዝ በጥንታዊው የግዕዝ ቋንቋ ቅጂ ብቻ ተጠብቆ የቆየው በኢትዮጵያ ብቻ በመሆኑ ታሪካዊ ፋይዳው ከፍተኛ ነው። ይሁን እንጂ፣ ወንጌላውያን መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምሁራን የሚከተሉትን ጽኑ ሥነ-መለኮታዊና ታሪካዊ ምክንያቶች በማንሳት መጽሐፈ ሄኖክን ከመለኮታዊ ቀኖና ውጪ ያደርጉታል፦

ከአይሁድ ቀኖና ውጪ መሆን፦ መጽሐፈ ሄኖክ በጥንታዊው የአይሁድ ማሶሬቲክ (የዕብራይስጥ) ቀኖናም ሆነ በግሪኩ የብሉይ ኪዳን ትርጉም (ሴፕቱጀንት) ውስጥ ተካትቶም ሆነ ዕውቅና ተሰጥቶት አያውቅም።
የሐዋርያት ጥቅስ አጠቃቀም ውስንነት፦ የይሁዳ መልእክት (ይሁዳ 1:14-15) ከሄኖክ ትምህርት ጋር የሚመሳሰል ሐሳብ ቢጠቅስም፣ ሐዋርያው ጳውሎስ አረማውያን ከሆኑት ከግሪክ ገጣሚያን መጥቀሱ (የሐዋርያት ሥራ 17:28) እነዚያን ዓለማዊ ጽሑፎች ቀኖናዊ (የእግዚአብሔር ቃል) እንደማያደርጋቸው ሁሉ፣ ይህ አንዲት ጥቅስ መገኘት ብቻውን የመጽሐፈ ሄኖክን ቀኖናዊነት አያረጋግጥም።
ውስጣዊ የትምህርት አለመጣጣም፦ መጽሐፈ ሄኖክ ስለ መላእክት ውድቀት፣ ስለ ግዙፋን (ኔፊሊም) አመጣጥና ስለ አጋንንት አሠራር የሚሰጠው ትረካ ከዘፍጥረት 6:1-4 እና ከኢዮብ 1:6 ጋር ሲወዳደር እጅግ የተጋነኑና አፈ-ታሪካዊ ጭማሪ ትርክቶችን ይዟል፤ ይህም ከመንፈስ ቅዱስ መለኮታዊ መገለጥ ይልቅ ከሰዋዊና ከባህላዊ ግምታዊ ጽሑፍ የመነጨ ስለመሆኑ ጠቋሚ ነው።

ጥንታዊ ሥሮችና እድገት

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን በቀጥታ ከሐዋርያት የደረሰ ጥንታዊ አመጣጥ እንዳላት አበክራ ትናገራለች። ከምዕራባውያን የክርስትና አስተሳሰብና ፍልስፍና በአብዛኛው ተለይታ ለዘመናት የዳበረች ሲሆን፣ ይህ መገለሏ በግዕዝ ሥርዓተ አምልኮ ቋንቋ፣ በብሉይ ኪዳን የአይሁድ ወጎች፣ እና ከቀኖና ውጪ በሆኑ (አዋልድ) ጽሑፎች እጅግ የበለጸጉ ልዩ ሥነ-መለኮታዊ ገጽታዎችን እንድታፈራ አስገኝቶላታል።

የኢትዮጵያ ሥነ-መለኮት ዐበይት ባሕርያት፦

የመስቀሉን ወንጌል ከማዕከልነት የሚያወጣ ምሥጢራዊ የዓለም እይታ
በክርስቶስ የሥጋዌና የመለኮትነት ፍጹም ውህደት ላይ ማተኮር (ተዋሕዶ)
ከቀኖና ውጭ የሆኑ በርካታ አዋልድ መጻሕፍትን በስፋት መጠቀም (እንደ ሄኖክ እና ኢዮቤልዩ)

ገዳማዊነትና የቃል ትውፊት ሚና

በአምስተኛውና በስድስተኛው ክፍለ ዘመን አካባቢ ከሶሪያ በመጡት ዘጠኙ ቅዱሳን አማካኝነት ሥር የሰደደው ገዳማዊነት፣ በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ሥነ-መለኮታዊ ምስረታና መንፈሳዊ ልምምድ ውስጥ የማዕዘን ድንጋይ ሆኖ ተጫውቷል። እነዚህ መነኮሳት የቅዱሳንን ተጋድሎና ሕይወት፣ የሰማዕታትን ታሪክ እና የመላእክትን ዝርዝር ተዋረድ በተመለከተ ብዙ ጽሑፎችን ወደ ግዕዝ ተርጉመው አስተዋውቀዋል።

የቃል ትውፊት (ትርጓሜና ምስጢር) የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ሥነ-መለኮት የጀርባ አጥንት ነው። ብዙዎቹ ታሪኮች፣ ሃይማኖታዊ ትምህርቶች እና የአምልኮ ሥርዓቶች በብራና ጽሑፍ ከመስፈራቸው በፊት ለዘመናት ከአፍ ወደ አፍ፣ ከመምህር ወደ ደቀ መዝሙር በቃል ሲተላለፉ የኖሩ ናቸው።

የመላእክት መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ-መለኮት እና መለኮታዊ ተልእኮ

የመላእክት መሠረታዊ ማንነት እና መለኮታዊ ተግባር

ቅዱሳት መጻሕፍት እንደሚያስተምሩት፣ መላእክት በእግዚአብሔር ሉዓላዊ ሥልጣን የተፈጠሩ፣ የማይታዩ መንፈሳዊ ፍጡራን ናቸው (መዝሙር 148:2, 5፤ ቆላስይስ 1:16)። መለኮታዊው ቃል ለእነዚህ ሰማያውያን ሠራዊት አራት ዋነኛና መሠረታዊ ተግባራትን ይሰጣቸዋል፤ ይህንም ከዚህ በታች ባለው ዝርዝር ሠንጠረዥ ማየት እንችላለን።

ተግባር	መጽሐፍ ቅዱሳዊ ማጣቀሻ	ሥነ-መለኮታዊ ማብራሪያ
የዘወትር አምላኪዎች	ራዕይ 5:11-12፤ ኢሳይያስ 6:1-3	በሰማያዊ መቅደስ ያለማቋረጥ የፈጣሪያቸውን ክብር ያወድሳሉ፤ ነገር ግን ራሳቸው በማንኛውም መልኩ የአምልኮ፣ የስግደት ወይም የውዳሴ ተቀባይ ሊሆኑ አይችሉም።
መለኮታዊ መልእክተኞች	ሉቃስ 1:11-38፤ ዳንኤል 9:21-23	የእግዚአብሔርን ሕያው ቃልና ራእይ ለሰው ልጆች ያደርሳሉ፤ ከራሳቸው አንቅተው ወይም አፍልቀው የሚናገሩት የገዛ ሥልጣን የላቸውም።
አገልጋይ መናፍስት	ዕብራውያን 1:14	የመዳን ወራሾች ለሆኑት ምዕመናን አገልግሎት እንዲሰጡ ከእግዚአብሔር ዘንድ ይላካሉ፤ ተልእኳቸው ለሰው ልጅ መንፈሳዊ ደኅንነት የታለመ ነው።
መንፈሳዊ ጠባቂዎች	መዝሙር 91:11-12፤ ማቴዎስ 18:10	በእግዚአብሔር ሉዓላዊ ትእዛዝና ፈቃድ ሥር ሆነው ሕዝቡን ይጠብቃሉ፤ በራሳቸው ገለልተኛ ተነሳሽነት ወይም ፈቃድ አንዳች አያደርጉም።

ይህ ዝርዝር ሠንጠረዥ በግልጽ እንደሚያሳየው፣ መላእክት በእያንዳንዱ መለኮታዊ ተግባራቸው ውስጥ የታመኑ የእግዚአብሔር ወኪሎችና መልእክተኞች እንጂ፣ በራሳቸው ኃይል የሚያደርጉ ራሳቸውን የቻሉ የጸጋ ወይም የፈውስ ምንጮች አይደሉም። ኃይላቸው፣ መንፈሳዊ እውቀታቸውና አጠቃላይ ተነሳሽነታቸው ሁሉ ሙሉ በሙሉ በፈጣሪያቸው የተወሰነና የተገደበ ነው።

የቆላስይስ ቤተ ክርስቲያን ስህተት እንደ ትንቢታዊ ማስጠንቀቂያ

ሐዋርያው ጳውሎስ በቆላስይስ ለነበረችው ጥንታዊት ቤተ ክርስቲያን የጻፈው ጥብቅ ማስጠንቀቂያ፣ ለዛሬው የኢትዮጵያ ሥነ-መለኮታዊ አውድ ልዩና ወቅታዊ ተገቢነት አለው። በቆላስይስ 2:18 ላይ በግልጽ የተወገዘው "የመላእክት አምልኮ" የሚያመለክተው፣ መላእክትን ከሰው በላይ በሆነ የአማላጅነት ደረጃ የማስቀመጥን አደገኛ ልምምድ ሲሆን፣ ጳውሎስ ይህንን የሥጋዊ አእምሮ "ትዕቢት" እና ከቤተ ክርስቲያን ራስ ከሆነው ከክርስቶስ የመለየት የክህደት ምልክት አድርጎ ይቆጥረዋል (ቆላስይስ 2:19)። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ትውፊት መላእክትን በየስማቸው መጥራት፣ ለእነርሱ ልዩ ስዕለት መስጠት፣ እና ወርሃዊና ዓመታዊ በዓላትን ማክበር (ለምሳሌ የቅዱስ ገብርኤልን እና የሚካኤልን በዓል)፣ ይህንኑ የቆላስይስን መንፈሳዊ ችግር በቀጥታ የሚያንጸባርቅና ከመጽሐፍ ቅዱስ ያፈነገጠ ልምምድ ተደርጎ በወንጌላውያን ዘንድ ይታያል።

ቅዱሳን መላእክት ራሳቸው አምልኮን በጥብቅ መከልከላቸው

በራእይ መጽሐፍ (ራእይ 22:8-9) ላይ ሐዋርያው ዮሐንስ በተመለከተው አስደናቂ ክብር ተደንቆ ለመልአኩ ሊሰግድ በተደፋ ጊዜ፣ መልአኩ ራሱ ይህንን ተግባር በጥብቅ ይከለክለዋል፤ ራሱንም "ከአንተና ከወንድሞችህ ጋር አብሬህ የማገለግል ባሪያ ነኝ" ብሎ በትሕትና በመግለጽ፣ አምልኮና ስግደት ለፈጣሪ ለእግዚአብሔር ብቻ መቅረብ እንዳለበት ይመክረዋል። ተመሳሳይ የሆነ ክስተትና ክልከላ በራእይ 19:10 ላይም በድጋሚ ተመዝግቦ ይገኛል።

ይህ ድግግሞሽ (ይኸውም በአንድ መጽሐፍ ውስጥ ሁለት ጊዜ ተመሳሳይ ስህተትና ክልከላ መከሰቱ) በአጋጣሚ የሆነ ሳይሆን፣ የሰው ልጅ ፍጡራንን ወደ ማምለክ ያለውን ዝንባሌ ለማረም መንፈስ ቅዱስ ሆን ብሎ ያስቀመጠው ጥብቅ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መርህ እንደሆነ ወንጌላውያን ምሁራን አበክረው ይተረጉማሉ።

የመላእክት አስተምህሮ በኢትዮጵያው "መጽሐፈ ሄኖክ" እና በትውፊት

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የመላእክት ትምህርት፣ ከማንኛውም የዓለም ክርስትና ቅርንጫፍ ይልቅ እጅግ የበለፀገና ሰፊ ዝርዝር ያለው ነው። የዚህ ትምህርት ዋነኛ ምንጭ፣ በሌሎች ዓለም አቀፍ አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ ቀኖናዊ ተቀባይነት የሌለው፣ ነገር ግን በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ብቻ ሙሉ በሙሉ በጥንታዊው የግዕዝ ቋንቋ ተጠብቆ የቆየው "መጽሐፈ ሄኖክ" ነው። ይህ መጽሐፍ ስለ ወደቁ መላእክት (ኔፊሊም)፣ እንዲሁም ስለ ሰባቱ ሊቃነ መላእክት (ማለትም ሚካኤል፣ ገብርኤል፣ ሩፋኤል፣ ዑራኤል፣ ራጉኤል፣ ፋኑኤል፣ እና ሳቁኤል) እና በሰማያት ስለተደረገው ጦርነት እጅግ ጥልቅ የሆኑ አፈ-ታሪካዊ ትረካዎችን በስፋት ይዟል።

የመጀመሪያውና የበላይ ተዋረድ ሱራፌል፣ ኪሩቤል፣ ዙፋናት

ሁለተኛውና የመካከለኛው ተዋረድ ገዢዎች፣ ኃይላት፣ ሥልጣናት

ሦስተኛውና የታችኛው ተዋረድ አለቆች፣ ሊቀ መላእክት፣ መላእክት

ገበታ፦ የመላእክት ተዋረድ ሥነ-መለኮታዊ ንጽጽር

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ (ከመጽሐፈ ሄኖክና አዋልድ)

ደረጃ 1፦ ሱራፌል፣ ኪሩቤል፣ ዙፋናት (ከፍተኛው ዐውደ ክብር)

ደረጃ 2፦ ገዢዎች፣ ኃይላት፣ ሥልጣናት (አስፈጻሚ አካላት)

ደረጃ 3፦ አለቆች፣ ሊቀ መላእክት፣ መላእክት (ከሰው ጋር የሚገናኙ)

ሰባቱ ሊቃነ መላእክት በየስማቸው ይጠራሉ፣ እንዲሁም በስፋት ይመለክላቸዋል (ገብርኤል፣ ሚካኤል፣ ሩፋኤል፣ ዑራኤል፣ ራጉኤል፣ ፋኑኤል፣ ሳቁኤል)። ዋነኛ ተግባር፦ ለሰው ልጆች አማላጅ፣ ታዳጊና አቅማቸው የፈቀደውን ያህል ፈዋሽ ተደርገው ይታመናሉ።

የመጽሐፍ ቅዱሳዊ አቀራረብ (የወንጌላውያን ትምህርት)

መደበኛና ግትር የሆነ የሥልጣን ተዋረድ ምድብ አልተሰጠም

ሁሉም በእኩልነት "የሚያገለግሉ መናፍስት" ተብለው ተጠቃለዋል (ዕብ 1:14)

ሚካኤልና ገብርኤል ብቻ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በስም ተጠቅሰዋል (ዳንኤል 10:13፤ ሉቃስ 1:19)

ሌሎቹ ስሞች አንዳቸውም ቀኖናዊ መሠረት የላቸውም። መጽሐፍ ቅዱሳዊ ተግባራቸው፦ መልእክተኛ፣ አገልጋይ፣ እና ጠባቂ መሆን ብቻ ነው፤ የምልጃም ሆነ የፈውስ ሥልጣን ፈጽሞ አልተሰጣቸውም።

በልማዳዊ ትውፊት የመላእክት ሚና እና የአምልኮ ዝንባሌ

በትውፊታዊው አሠራር መሠረት፣ መላእክት የእግዚአብሔር መልእክተኞች ብቻ ሳይሆኑ፣ እኩል ሥልጣን እንዳላቸው አማላጆችና አዳኞች ተደርገው ጭምር ይወሰዳሉ። ምእመናን በከባድ የሕይወት ችግር ጊዜ፣ ለምሳሌ፡ ከእሳት አደጋ ለማምለጥ ቅዱስ ገብርኤልን፣ ለበሽታ ፈውስ ደግሞ ቅዱስ ሩፋኤልን በማሰብ በቀጥታ በስማቸው ይጠራሉ፤ የተስፋ ስእለታቸውንም በእግዚአብሔር ስም ፈንታ ለእነርሱ ያቀርባሉ።

ይህ መንፈሳዊ ልምምድ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በማንኛውም ቦታ በቀጥታ ባይደገፍም፣ የሰዎችን አእምሮ በገዛው የቤተ ክርስቲያኒቱ የረጅም ዘመን የቃል ትውፊትና በስንክሳር የገድል ታሪኮች ውስጥ እጅግ ጠልቆ ሥር የሰደደ ነው።

†

የቅዱሳን መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ-መለኮት ትንታኔ

የግሪኩ "ቅዱሳን" (ሐጊዮይ) ቃል መጽሐፍ ቅዱሳዊ ፍቺ

በአዲስ ኪዳን መጻሕፍት ውስጥ "ቅዱሳን" (ከግሪኩ ሐጊዮይ) የሚለው ቃል ከስልሳ ጊዜ በላይ በስፋት ጥቅም ላይ ውሏል፤ በእያንዳንዱ ሥነ-መለኮታዊ አውድ ውስጥ ማለት ይቻላል ቃሉ የሚያመለክተው በክርስቶስ በማመን ላይ ያሉ ሕያዋን ምዕመናንን እንጂ፣ ከዚህ ዓለም በሞት የተለዩ ልዩ ግለሰቦችን ወይም ጻድቃንን አይደለም። ሐዋርያው ጳውሎስ መልእክቶቹን ሲከፍት ይህንኑ እውነት እንዲህ በማለት ያጸናዋል፦

"በኤፌሶን ላሉ ቅዱሳን... ለሆኑት" (ኤፌሶን 1:1)
"በፊልጵስዩስ ላሉ ቅዱሳን ሁሉ" (ፊልጵስዩስ 1:1)
"በቆሮንቶስ ላለች የእግዚአብሔር ቤተ ክርስቲያን... ቅዱሳንም ተብለው ለተጠሩት" (1ኛ ቆሮንቶስ 1:2)

እነዚህ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ጥቅሶች አበክረው የሚያሳዩት ዐቢይ እውነት፣ "ቅድስና" (የመቀደስ ሕይወት) የሚገኘው በክርስቶስ ኢየሱስ ክቡር ደም አማካኝነት በሚደረግ የጽድቅ አቋም ለውጥ እንጂ፣ ከሥጋ ሞት በኋላ በሰው ሠራሽ ሃይማኖታዊ ሥርዓት በሚሰጥ የደረጃ እድገት ወይም ሹመት (በካቶሊኩ ትውፊት Canonization እንደሚባለው) እንዳልሆነ ነው። እያንዳንዱ ክርስቲያን በጌታ ባመነበት ቅጽበት ወዲያውኑ "ቅዱስ" ተብሎ ይጠራል፤ ለዚህም ታላቅ መጠሪያ ብቁ ለመሆን ልዩ ተአምራትን ማከናወን ወይም የሰማዕትነትን ጽዋ መቀበል ቅድመ-ሁኔታ ሆኖ ፈጽሞ አልተቀመጠም።

የዕብራውያን 11 እና 12 ጥልቅ መልእክት

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ትውፊት ብዙ ጊዜ የዕብራውያን 11ን (የእምነት አርበኞች ምዕራፍ) ለቅዱሳን ምልጃ እንደ ዋነኛ ማስረጃ ይጠቅሰዋል፤ ነገር ግን ጥንቃቄ የተሞላበትና አውዱን የጠበቀ የጽሑፍ ትንተና እንደሚያሳየው፣ የምዕራፉ ዐቢይ ዓላማ የሞቱ ቅዱሳን በሕያዋን ሕይወት ውስጥ ጣልቃ የመግባት ኃይል እንዳላቸው ማሳየት ሳይሆን፣ ታሪካዊ የእምነት አርአያዎችን በማቅረብ በሕይወት ያሉ አማኞች በመከራቸው ጸንተው እንዲቆሙ ማበረታታት ነው። ዕብራውያን 12:1 "እንግዲህ እነዚህን የሚያህሉ ምስክሮች እንደ ደመና በዙሪያችን ካሉልን፥ ... በትዕግሥት እንሩጥ" የሚለው ንጽጽር፣ የጥንቱን የስፖርት ስታዲየም ትዕይንት የሚያሳይ ዘይቤያዊ አገላለጽ እንጂ፣ የሞቱ ቅዱሳን ወደ ምድር ተመልሰው በሰዎች ሕይወት ንቁ ተሳትፎ እንደሚያደርጉ የሚያስተምር አይደለም። ጽሑፉ ራሱ ይህንን ሐሳብ ሲያጠቃልል፣ የሰዎችን የትኩረት አቅጣጫ ወደ ቅዱሳኑ ሳይሆን፣ "የእምነታችን ራስና ፈጻሚ ወደሚሆነው ወደ ኢየሱስ" (ዕብራውያን 12:2) ብቻ በመምራት ያበቃል።

ብቸኛውና ፍጹሙ መካከለኛ (አማላጅ)

የክርስቲያናዊ ሥነ-መለኮት (በተለይም የድነት ትምህርት) ማዕከላዊ ምሰሶ 1ኛ ጢሞቴዎስ 2:5 ነው፦ "በእግዚአብሔርና በሰው መካከል ያለው መካከለኛው ደግሞ አንድ ነው፥ እርሱም ሰው የሆነ ክርስቶስ ኢየሱስ ነው።" ይህ ታላቅ መለኮታዊ አዋጅ በሰዋስዋዊ አወቃቀሩ ፍጹም ብቸኝነትን የሚገልጽ ሐሳብ ይዟል፤ "አንድ" የሚለው አሐዛዊ ቃል ሌሎች ተጨማሪ አማላጆች ሊኖሩ እንደሚችሉ የሚያመላክተውን ማንኛውንም ክፍተት ፈጽሞ ይዘጋል። ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 8:34 ላይ ደግሞ ይህንኑ መሠረታዊ እውነት ይበልጥ ያጠናክረዋል፤ ክርስቶስ ኢየሱስ "በእግዚአብሔር ቀኝ ያለ... ደግሞ ስለ እኛ የሚማልድ" ብቸኛ ሊቀ ካህናት ተብሎ በክብር ተገልጿል።

የቅዱሳን ንቁ ምልጃ አስተምህሮ፣ ይህንን ብቸኛ፣ ፍጹምና የማይተካ የክርስቶስን የማዳንና የማማለድ ተግባር ከሌሎች ፍጡራን ጋር የሚያጋራ በመሆኑ፣ ወንጌላውያን ምሁራን ይህንን ትምህርት የክርስቶስን መስቀልና ክብር የሚያሳንስ፣ እንዲሁም መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት የሌለው አሳሳች ልምምድ አድርገው በጽኑ ይመለከቱታል።

ሙታንን የመጥራት መጽሐፍ ቅዱሳዊ ክልከላ

የብሉይ ኪዳን ሕግም ሆነ የነቢያት ትምህርት ከሙታን መናፍስት ጋር ግንኙነት ለማድረግ የሚደረገውን ማንኛውንም ዓይነት መንፈሳዊ ሙከራ በእጅጉ ይጸየፋል፣ በጥብቅም ይከለክላል (ዘዳግም 18:10-12፤ ኢሳይያስ 8:19-20)። ንጉሥ ሳኦል የዔንዶርን መተተኛ ሴት ያስጠራበት አሳዛኝ የታሪክ ትዕይንት (1ኛ ሳሙኤል 28)፣ ይህንን መለኮታዊ ክልከላ መጣስ ምን ያህል አስከፊ መንፈሳዊ የፍርድ ውጤት እንዳለው በግልጽ ያሳያል። ምንም እንኳ በኦርቶዶክሳዊው ሥርዓት የሚደረገው የቅዱሳን "ዝክር" ወይም "የኪዳን ጸሎት" ከቀጥተኛ የአጋንንት መተተኛ ተግባር ጋር ሙሉ በሙሉ አንድ ነው ተብሎ ባይፈረጅም፣ ሥርዓተ ትምህርታዊ መርሆው ግን አንድ ዓይነት ስህተት አለው፦ ይኸውም የሰውን ልጅ አእምሮና እምነት፣ ረዳት ከሌላቸው ሙታን ዓለም ዘወር ብሎ እርዳታ ወደመጠየቅ የሚያመራና፣ የሰዎችን ሕያው ትኩረት ሁሉን ቻይ ከሆነው ከሕያው እግዚአብሔር አቅርቦት በእጅጉ የሚያዘናጋ መሆኑ ነው።

የፕሮቴስታንት ንቅናቄ ሥነ-መለኮታዊ ዳራ እና በኢትዮጵያ ያለው ጅማሬ

የአሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን የአውሮፓ ተሐድሶ ታሪካዊ መሠረት

በ1517 ዓ.ም ታላቁ የተሐድሶ አባት ማርቲን ሉተር በጀርመን ሀገር፣ ቪተንበርግ በሚገኘው የቤተ ክርስቲያን በር ላይ 95ቱን መከራከሪያ ነጥቦች በመለጠፍ የለኮሰው የተሐድሶ ንቅናቄ፣ በወቅቱ በሮማ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ እጅግ ተስፋፍቶ የነበረውን የቅዱሳን አማላጅነት፣ የኃጢአት ስርየት መግዣ ወረቀት (Indulgences) እና የተቋማዊ ቤተ ክህነትን ሥልጣን ከእግዚአብሔር ቃል (ከመጽሐፍ ቅዱስ) በላይ የማድረግን አደገኛ ልማድ በጽኑ የተቃወመ ነበር። ጆን ካልቪንን የመሳሰሉ ሌሎች የተሐድሶ አባቶች በጄኔቫና በተለያዩ የዓለም ክፍሎች ይህንኑ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትምህርት በስልታዊና በሥርዓታዊ መልኩ አሳድገውታል።

ሶላ ስክሪፕቱራ (ቅዱሳት መጻሕፍት ብቻ)

መጽሐፍ ቅዱስ (66ቱ ቀኖናዊ መጻሕፍት) ብቸኛው፣ ስህተት የሌለበትና የመጨረሻው የእምነት፣ የሥነ ምግባርና የትምህርት ምንጭና ባለሥልጣን ነው።

ሶሉስ ክርስቶስ (ክርስቶስ ብቻ)

በእግዚአብሔርና በወደቀው የሰው ልጅ መካከል ያለው ብቸኛው አማላጅ፣ አዳኝና የድነት ድልድይ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ብቻ ነው (1ኛ ጢሞቴዎስ 2:5)።

ሶላ ፊዴ (በእምነት ብቻ)

የሰው ልጅ ጽድቅና ዘላለማዊ ድነት (መዳን) የሚገኘው በቅዱሳን ኪዳን፣ በግላዊ ጥረት ወይም በበጎ ምግባር ሳይሆን፣ ክርስቶስ በፈጸመው ሥራ ላይ በማመን ብቻ ነው።

የወንጌላውያን ንቅናቄ ወደ ኢትዮጵያ የገባበት ታሪካዊ ጅማሬ

ዘመን	ግለሰብ/ተቋም	አስተዋጽኦ
የ17ኛው ክ.ዘ. መጀመሪያ	ፒተር ሄይሊንግ (ጀርመናዊ ሚስዮናዊ)	ወንጌልን በሕዝብ ቋንቋ ለማድረስ መጽሐፍ ቅዱስን ወደ አማርኛ ለመተርጎም የመጀመሪያውን ፈር ቀዳጅ ሙከራ ያደረገ ሰው
የ19ኛው ክ.ዘ. አጋማሽ	አባ ኦነሲሞስ ነሲብ (እና አስቴር ጋኖ)	መጽሐፍ ቅዱስን ወደ ኦሮምኛ ቋንቋ የተረጎሙ፣ የኦሮሞ ወንጌላዊ ንቅናቄና የተሐድሶ አባቶች
19ኛው-20ኛው ክ.ዘ.	አባ ሮሜ (ወልደ ሚካኤል)	ከኦርቶዶክስ ቤተ ክህነት የወጡ፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት ላይ ያተኮሩ ቀደምት የፕሮቴስታንት ስብከት አቀንቃኝ
የ20ኛው ክ.ዘ. መጀመሪያ	ሼክ ዘካርያስ	ከእስልምና ሃይማኖት ወደ ወንጌላዊው ክርስትና እምነት በመመለስ፣ በሰሜን ኢትዮጵያ ታላቅ የወንጌል ብርሃን ያበሩ ወንጌላዊ
ከ1927 ዓ.ም. ጀምሮ	SIM (የሱዳን ኢንተሪየር ሚስዮን)	በተለይ በደቡብና በምዕራብ ኢትዮጵያ ወንጌል ያልደረሰባቸው አካባቢዎች የቤተ ክርስቲያን ተከላና የህክምና ሥራ ያካሄደ
የ20ኛው ክ.ዘ. አጋማሽ	ቃለ ሕይወት፣ መካነ ኢየሱስ፣ ወዘተ.	በሀገር በቀል መሪዎች የተመሠረቱ፣ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ምዕመናንን ያቀፉ ታላላቅ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት

የመጽሐፍ ቅዱስ ሙሉ በሙሉ ወደ ተለያዩ የአፍ መፍቻ የኢትዮጵያ ቋንቋዎች መተርጎም (በተለይም ወደ አማርኛና ኦሮምኛ)፣ ተራው ምእመን ቀጥታ ሕያው ቃሉን እንዲያነብ በማስቻል፣ ከቀሳውስትና ከካህናት ልዩ የትርጓሜ ሥልጣን ብቻ ነጻ አውጥቶ የግል የመጽሐፍ ቅዱስ ንባብና የዳበረ መንፈሳዊ ግንዛቤ እንዲያዳብር አድርጓል፤ ይህም ክስተት በራሱ በኢትዮጵያ መንፈሳዊ ታሪክ ውስጥ ታላቅ ሥነ-መለኮታዊ የተሐድሶ ለውጥ ማምጫ ኃይል ሆኗል።

የ20ኛው ክፍለ ዘመን የወንጌላውያን ንቅናቄ እድገት እና ያሳለፋቸው ተግዳሮቶች

ከ1930ዎቹ ዓመታት ጀምሮ፣ በተለይም በጣሊያን ወረራ አስከፊ ወቅት የውጪ አገር ሚስዮናውያን ከኢትዮጵያ ምድር ተባርረው ለመውጣት በተገደዱበት ታሪካዊ ጊዜ፣ የሀገር በቀል ወንጌላውያን አማኞችና መሪዎች እጅግ አስቸጋሪ በሆነ መከራና ስደት ውስጥ ሆነው ራሳቸውን ችለው ቤተ ክርስቲያንን በማስፋፋትና በመንከባከብ ረገድ ወደር የለሽ ሐዋርያዊ ሚና ተጫውተዋል። ይህ ራስን የቻለ የውስጥ እድገት፣ የኢትዮጵያ ወንጌላዊ ንቅናቄ ልዩና የማይበገር ጥንካሬ እንዲኖረው አድርጓል፤ ምክንያቱም ንቅናቄው ከውጪ ተቋማት የገንዘብም ሆነ የሰው ኃይል ጥገኝነት ይልቅ፣ በመንፈስ ቅዱስ ኃይልና በሀገር በቀል ቆራጥ መሪዎች መስዋዕትነት የተመራና የተገነባ ስለሆነ ነው።

በቅዱሳን ዙሪያ ያለው ወንጌላዊ አመለካከት

ፕሮቴስታንቶች (ወንጌላውያን) ሥነ-መለኮታዊ ትምህርታቸውን መሠረት አድርገው እንደሚያምኑት፣ "ቅዱሳን" ማለት በሞት የተለዩ ጻድቃን ሰዎች ብቻ ሳይሆኑ፣ በክርስቶስ የማዳን ሥራ አምነው የዳኑና በሕይወት ያሉ ምእመናን በሙሉ እንደሆኑ ከመጽሐፍ ቅዱስ አጥብቀው ያስተምራሉ (ፊልጵስዩስ 1:1)። ቀደም ብለው የሞቱትን ታሪካዊ ቅዱሳን፣ ለምሳሌ እንደ ሐዋርያት፣ አብርሃም፣ ዳዊት፣ እና ድንግል ማርያም ያሉትን፣ እንደ ታላላቅ የእምነትና የጽናት ምሳሌዎች አድርገው በከፍተኛ ደረጃ ያከብራሉ (ዕብራውያን 11)። ነገር ግን ለእነርሱ ፈጽሞ አይጸልዩም፣ አያመልኩም፣ ወይም አማላጅነታቸውን አይለምኑም።

የወንጌላውያን ሥነ-መለኮት ቅዱሳን ከሥጋ ሞት በኋላም ቢሆን በክርስቶስ ፊትና በሰማያዊው ስፍራ ሕያዋን እንደሆኑ ያምናል (2ኛ ቆሮንቶስ 5:8)። ይሁን እንጂ፣ እነዚህ ቅዱሳን በምድር ላይ ላሉ ሰዎች የማማለድ፣ ተአምራዊ ፈውስ የመስጠት፣ የሰዎችን የልብ ሐሳብ የማወቅ ወይም ጸሎት የመስማት መለኮታዊ ሥልጣን ከቶ እንደሌላቸው በጽኑ ያምናሉ።

በመላእክት ዙሪያ ያለው ወንጌላዊ አመለካከት

ፕሮቴስታንቶች፣ መላእክት በእግዚአብሔር የተፈጠሩ፣ የማይታዩና ኃያላን መንፈሳዊ ፍጡራን መሆናቸውን ያለምንም ጥርጥር ያምናሉ። እንዲሁም፣ የእግዚአብሔርን ሕዝብ (የመዳን ወራሾች የሆኑትን) ለመጠበቅና ለማገልገል ዘወትር እንደሚላኩ ይገነዘባሉ (ዕብራውያን 1:14)። ሆኖም፣ መላእክትን በማሞካሸት በየስማቸው መጥራት፣ ለእነርሱ ሥዕል መሳልና ስግደት ማቅረብ፣ ስእለት መስጠት ወይም እነርሱን በማንኛውም መንገድ ማምለክ የእግዚአብሔርን ክብር የሚጋፋ የጣዖት አምልኮ እንደሆነ በጥብቅ ያምናሉ።

መጽሐፍ ቅዱስ ቅዱሳን መላእክት የትኛውንም ዓይነት አምልኮ ከሰው ልጆች እንደማይቀበሉ በማያሻማ ሁኔታ ያስተምራል። ሐዋርያው ዮሐንስ በታላቅ ክብር ለተገለጠው መልአክ ሊሰግድ በፊቱ በወደቀ ጊዜ፣ መልአኩ ራሱ ዮሐንስን በብርቱ በመገሰጽ "እንዳታደርገው ተጠንቀቅ፤ እኔ ከአንተ ጋር ከወንድሞችህም ከነቢያት ጋር የዚህንም መጽሐፍ ቃል ከሚጠብቁ ጋር አብሬ ባሪያ ነኝ፤... ለእግዚአብሔር ስገድ" በማለት እውነተኛውን መጽሐፍ ቅዱሳዊ አምልኮ አስተምሮታል (ራዕይ 22:8-9)።

ስልታዊ እና ሥነ-መለኮታዊ ንጽጽር

የጋራ እምነቶች

መላእክት መንፈሳዊ ፍጡራን እንደመሆናቸው መጠን፣ በእግዚአብሔር መለኮታዊ ዕቅድና አሠራር ውስጥ የነቃ ተሳትፎ እንዳላቸው በጋራ ያምናሉ።
እንደ ሐዋርያው ጴጥሮስ፣ ጳውሎስና ቀዳሜ ሰማዕቱ እስጢፋኖስ ያሉት የጥንት ቤተ ክርስቲያን አባቶችና ሰማዕታት፣ ለክርስቲያናዊ ሕይወት ታላላቅ የእምነት አርአያዎችና የጽናት ምሳሌዎች መሆናቸውን ይቀበላሉ።
ሁለቱም ወገኖች፣ እግዚአብሔር ቅዱስ ፈቃዱንና ዓላማውን ከዳር ለማድረስ ሰማያውያን መላእክትን እንደሚያሰማራና እንደ መልእክተኞች እንደሚጠቀም ያረጋግጣሉ።
ሰይጣንና አጋንንቱ ከክብራቸው የተዋረዱ የወደቁ መላእክት መሆናቸውንና የክርስቲያኖች ዋነኛ መንፈሳዊ ጠላቶች መሆናቸውን በጽኑ ይስማማሉ።

ልዩነቶች (የንጽጽር ሠንጠረዥ)

ገጽታ	የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ	የኢትዮጵያ ወንጌላውያን (ፕሮቴስታንት)
ቅዱሳን	ከሥጋ ሞት በኋላም ቢሆን ሕያዋን አማላጆች ናቸው፤ የጸሎትና የውዳሴ ተቀባዮች ተደርገው ይወሰዳሉ። በእግዚአብሔር ዘንድ ልዩ "ኪዳን" እንደተሰጣቸው ይታመናል።	የተከበሩ ታሪካዊ የእምነት ጀግኖች ናቸው። ነገር ግን ጸሎትና ምልጃ ፈጽሞ አይቀርብላቸውም። በክርስቶስ ያመኑ በሕይወት ያሉ ምዕመናን በሙሉ "ቅዱሳን" ተብለው ይጠራሉ።
መላእክት	የየራሳቸው ስምና ማዕረግ (ተዋረድ) ያላቸው፣ በመከራ ጊዜ በጸሎት የሚጠሩ፣ እንዲሁም ፈውስ ሰጪዎችና የዘወትር ጠባቂዎች ተደርገው ይታመናሉ።	የእግዚአብሔር ፈቃድ አስፈጻሚ አገልጋይ መናፍስት ናቸው። አይጸለይላቸውም፣ በምልጃ አይጠሩም፣ እንዲሁም ሥዕልም ሆነ በዓል አይዘጋጅላቸውም።
የእምነት ምንጭ (ጽሑፎች)	ሰማንያ አሐዱ (81) ቀኖናዊ መጻሕፍት (የሄኖክንና የኩፋሌ/ኢዮቤልዩን መጻሕፍት ጨምሮ)፣ ስንክሳር፣ ተአምረ ማርያም፣ እንዲሁም የተለያዩ የቅዱሳን ገድላትና ድርሳናት።	ስልሳ ስድስቱ (66) የመጽሐፍ ቅዱስ መጻሕፍት ብቻ (መጽሐፍ ቅዱስ ብቻውን የሁሉ የበላይ መመሪያ ነው በሚለው መርህ መሠረት)። ሌሎቹ ትውፊታዊ ጽሑፎች ለመዳን የሚያበቃ መለኮታዊ ሥልጣን የላቸውም።
ጥበቃ እና መንፈሳዊ ውጊያ	ከአጋንንት ጥቃት ለመጠበቅ ቅዱሳት ሥዕላትን፣ በመስቀል ማማተብን፣ የጥበቃ ክታቦችን፣ ጸበልን፣ እና የቅዱሳንን ስም ደጋግሞ መጥራትን በስፋት ይጠቀማሉ።	በኢየሱስ ክርስቶስ ስም ኃይል፣ በጸሎት ትጋት፣ በእግዚአብሔር ሕያው ቃል፣ እና በመንፈስ ቅዱስ ጥበቃ ላይ ብቻ መታመንን ያስተምራል።
ምስሎችና ሥዕላት	በቅዱሳንና በመላእክት ሥዕላዊ መግለጫዎች እጅግ የበለጸገ ነው፤ ለነዚህ ቅዱሳት ሥዕላት አክብሮታዊ ስግደት ማቅረብና መሳም የተለመደ መንፈሳዊ ሥርዓት ነው።	የቅዱሳት ሥዕላትና ምስሎች አጠቃቀም ፈጽሞ የለም (ወይም እጅግ አነስተኛ ነው)፤ አምልኮ በመንፈስና በእውነት፣ በቃሉ ንባብና በስብከት ላይ ብቻ ያተኩራል።
የድነት (መዳን) ምንጭ	በክርስቶስ ማመን፣ ከቅዱሳን ኪዳን፣ ከምልጃ፣ እንዲሁም ከበጎ ምግባር (ሥራ) ጋር ተዳምሮ የሚገኝ የሕይወት ዑደት ነው።	በክርስቶስ ኢየሱስ በተደረገው የማዳን ሥራ፣ በጸጋ ብቻ እና በእምነት ብቻ የሚገኝ ነጻ ስጦታ ነው (ኤፌሶን 2:8-9)።

ባህላዊ ተጽዕኖ፣ ሥነ-ልቦናዊ ፍርሃት እና መንፈሳዊ ውጥረቶች

የኢትዮጵያ ማኅበረሰብ ለዘመናት በቆየ ጥልቅ የአጋንንትና የክፉ መናፍስት ሥጋትና ፍርሃት የተሸመነ ነው። በባህላዊው አውድ፣ ሰዎች ከክፉ መናፍስት ጥቃት ራሳቸውን ለመጠበቅ ሲሉ ኃያላን የሆኑ አማላጆችን (ማለትም መላእክትንና ቅዱሳንን) እንደ መንፈሳዊ ጋሻና ጠባቂ አድርገው በስፋት ይጠቀማሉ። በዚህም ምክንያት፣ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ መንፈሳዊ ልምምድ ከሀገሪቱ ባህላዊና ሥነ-ልቦናዊ አውድ ጋር በእጅጉ የተቆራኘ ነው። አያሌ የገጠርም ሆነ የከተማ ኢትዮጵያውያን ወንጌላውያን አዲሱን የእምነት መንገድ ቢቀበሉም እንኳ፣ በቀድሞው እምነትና ባህል ውስጥ ሥር የሰደዱትን ፍርሃቶችና ልማዶች ከውስጣቸው ነቅሎ ለማውጣት ከፍተኛ መንፈሳዊ ትግል ይገጥማቸዋል።

በሌላ በኩል፣ የወንጌላውያን ንቅናቄ ይህንን በፍርሃት ላይ የተመሠረተ ሥነ-ልቦናዊ መንፈሳዊነት በቀጥታ የተጋፈጠው፣ "በኢየሱስ ክርስቶስ ስም ብቻ ፍጹም የማዳንና የመጠበቅ ኃይል አለ" የሚለውን መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትምህርት በከፍተኛ ደረጃ በማጉላት ነው (ፊልጵስዩስ 2:9-11፤ የሐዋርያት ሥራ 4:12)። ይህ ጽኑ ሥነ-መለኮታዊ አቋም ብዙ ኢትዮጵያውያንን ከዘመናት የመናፍስት ፍርሃት ቀንበር ነጻ በማውጣት፣ ከፈጣሪያቸው ጋር ቀጥተኛ፣ ፍርሃት አልባ እና ሕያው የሆነ የእግዚአብሔር ልጅነት ግንኙነት እንዲያዳብሩ በብርቱ አግዟቸዋል (ገላትያ 4:6፤ ሮሜ 8:15)።

ይሁን እንጂ፣ ወንጌላውያን ምሁራንና አገልጋዮች በጥልቅ ማስተዋል ያለባቸው አንድ ታላቅ እውነታ አለ፤ ይኸውም በኦርቶዶክሳዊ ትውፊት ውስጥ ለመንፈሳዊው ዓለም የተሰጠው ሰፊ ትኩረትና ግንዛቤ ራሱ ሙሉ በሙሉ ስህተት ሳይሆን፣ ትኩረቱና አተገባበሩ ላይ መዛባት መኖሩ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ራሱ የመላእክትንም ሆነ የአጋንንትን ንቁ ተሳትፎና መንፈሳዊ ውጊያ በግልጽ ይመሰክራል (ኤፌሶን 6:12፤ ዳንኤል 10:12-13)። ስለዚህ፣ ትክክለኛው የወንጌላዊ ምላሽ መንፈሳዊውን ዓለምና አሠራሩን ሙሉ በሙሉ መካድ ሳይሆን፣ የሰዎችን እምነትና ትኩረት ወደ ትክክለኛውና ወደ ብቸኛው የድል ምንጭ—ማለትም ወደ ክርስቶስ ኢየሱስ ብቻ መምራትና ማቅናት ነው።

ነፃ ፈቃድ፣ የሰይጣን ውድቀት እና ጽንፈ ዓለማዊ መንፈሳዊ ጦርነት

የነጻ ፈቃድ እና የሰይጣን ውድቀት ጽንሰ ሐሳብ በክርስቲያናዊ ሥነ-መለኮት፣ የኢትዮጵያን አውድም ጨምሮ፣ እጅግ መሠረታዊ የሆነ ትምህርት ነው። በመጽሐፍ ቅዱስ (ሕዝቅኤል 28:12-17፣ ኢሳይያስ 14:12-15) እና በጥንታውያን የቤተ ክርስቲያን አባቶች ጥልቅ ትርጓሜዎች መሰረት፣ ሰይጣን (አጥቢያ ኮከብ በመባል የሚታወቀው) በመጀመሪያው ፍጥረት እጅግ ክቡር፣ ውብና ቅዱስ መልአክ ሆኖ የተፈጠረ ሲሆን፣ ከፈጣሪው የተሰጠው ፍጹም ነጻ ፈቃድ ነበረው (ይሁዳ 1:6፤ 2ኛ ጴጥሮስ 2:4)።

ነገር ግን ሰይጣን ለፈጣሪው በፍቅር ከመታዘዝ ይልቅ፣ ይህንን የተሰጠውን ነጻ ፈቃድ በትዕቢትና በራስ ወዳድነት ተጠቀመበት፤ "ወደ ሰማይ ዐርጋለሁ፣ ዙፋኔንም ከእግዚአብሔር ከዋክብት በላይ ከፍ ከፍ አደርጋለሁ... በልዑልም እመሰላለሁ" (ኢሳ 14:13-14) በማለት በፈጣሪው ላይ አምጿል፤ ይህም ለዘላለማዊ ውድቀቱ ዋነኛ ምክንያት ሆኗል። ከእርሱም ጋር የሰማይን መላእክት ሲሶ በማሳሳት ይዞ ወደቀ (ራዕይ 12:4)፤ እነዚህም ክብራቸውን የተዉና የወደቁ መላእክት ዛሬ አጋንንት (ርኩሳን መናፍስት) በመባል የሚታወቁት የጨለማ ኃይላት ናቸው።

መጽሐፍ ቅዱሳዊው ሥነ-መለኮት በግልጽ እንደሚነግረን፣ የክርስቲያኖች የዘወትር ትግል "ከደምና ከሥጋ ጋር ሳይሆን ከጨለማ ኃይላት ጋር" የሚደረግ ጽንፈ ዓለማዊ ውጊያ ነው (ኤፌሶን 6:12)። ሆኖም ይህ ጦርነት እኩል ኃይል ባላቸው ሁለት ተቀናቃኝ አማልክት መካከል የሚደረግ ፍልሚያ ሳይሆን፣ ክርስቶስ በመስቀል ላይ ባደረገው ፍጹም የማዳን ሥራ ሰይጣንንና ሠራዊቱን ሙሉ በሙሉ ትጥቅ ያስፈታበትና ድል የነሳበት (ቆላስይስ 2:15)፣ እንዲሁም በመጨረሻው ዘመን ዲያብሎስ ወደ እሳት ባሕር ለዘላለም የሚጣልበት (ራዕይ 20:10) የተረጋገጠና ያለቀለት የድል ታሪክ ነው።

ክርስቶስን ማዕከል ያደረገ ኢትዮጵያዊ ወንጌላዊ ሥነ-መለኮት

ይህ ጥልቅ ንጽጽራዊ ጥናት በግልጽ እንደሚያሳየው፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ መንፈሳዊ ትውፊት በረጅም የታሪክ ሒደት ውስጥ የዳበረው፣ ከንጉሣዊ የፖለቲካ ድንጋጌዎች፣ ከውጭ አህጉራት ከመጡ ልዩ ልዩ ትውፊታዊ ተጽዕኖዎች፣ እና ቀኖናዊ ካልሆኑ (አዋልድ) ጽሑፎች ጋር በእጅጉ በተቀላቀለና በተዋሐደ መንገድ ነው። በሌላ በኩል ደግሞ፣ ወንጌላዊው ሥነ-መለኮት እነዚህን ተደራራቢ የታሪክ ንብርብሮች በጥንቃቄ በመለየት፣ ወደ ቀዳማዊውና ንጹሑ ሐዋርያዊ ትምህርት ለመመለስ ይተጋል፦ ይኸውም ክርስቶስ ብቻ የቤተ ክርስቲያን ራስ፣ በሰውና በእግዚአብሔር መካከል ያለው ብቸኛው አማላጅ፣ ብቸኛው የጸሎት ተቀባይ፣ እና ብቸኛው የመዳን ምንጭ መሆኑን በማጽናት ነው (ኤፌሶን 1:22-23፤ 1ኛ ጢሞቴዎስ 2:5፤ ዮሐንስ 14:6)።

መላእክትና ቅዱሳን የተከበሩ፣ ጸጋ የሞላባቸው የእግዚአብሔር ፍጡራንና የታመኑ ምስክሮች ናቸው፤ ነገር ግን የእነዚህ ቅዱሳን ፍጡራን ታላቅነትና ክብር ትክክለኛ ቦታውን የሚያገኘው፣ የሰዎችን ዓይን ወደ ብቸኛው አዳኝ ወደ ክርስቶስ ሲያመለክቱ እንጂ፣ ራሳቸው በማዕከልነት ተቀምጠው የአምልኮ፣ የስግደት ወይም የምልጃ ተቀባይ ሲሆኑ አይደለም።

መጽሐፍ ቅዱሳዊ ማጣቀሻ

ዘፍጥረት 6:1-4፤ ዘዳግም 18:10-12፤ 1ኛ ሳሙኤል 28፤ መዝሙር 91:11-12፤ መዝሙር 148:2,5፤ ኢሳይያስ 8:19-20፤ ኢሳይያስ 14:12-15፤ ሕዝቅኤል 28:12-17፤ ዳንኤል 9:21-23፤ ዳንኤል 10:12-13፤ ማቴዎስ 18:10፤ ሉቃስ 1:11-38፤ ዮሐንስ 14:6፤ የሐዋርያት ሥራ 4:12፤ የሐዋርያት ሥራ 17:28፤ ሮሜ 8:15፤ ሮሜ 8:34፤ 1ኛ ቆሮንቶስ 1:2፤ ኤፌሶን 1:1፤ ኤፌሶን 1:22-23፤ ኤፌሶን 2:8-9፤ ኤፌሶን 6:10-18፤ ኤፌሶን 6:12፤ ፊልጵስዩስ 1:1፤ ፊልጵስዩስ 2:9-11፤ ቆላስይስ 1:16፤ ቆላስይስ 2:15፤ ቆላስይስ 2:18-20፤ ቆላስይስ 2:20-23፤ 1ኛ ጢሞቴዎስ 2:5፤ 2ኛ ጢሞቴዎስ 3:16-17፤ ዕብራውያን 1:14፤ ዕብራውያን 11፤ ዕብራውያን 12:1-2፤ ይሁዳ 1:6፤ ይሁዳ 1:14-15፤ 2ኛ ጴጥሮስ 2:4፤ 2ኛ ቆሮንቶስ 5:8፤ ራዕይ 5:11-12፤ ራዕይ 12:4፤ ራዕይ 19:10፤ ራዕይ 20:10፤ ራዕይ 22:8-9

ማስታወሻ፦ ይህ ጥናት ለትምህርታዊና ለውይይት ዓላማ ተብሎ በጥንቃቄ የተዘጋጀ ሲሆን፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንን አጠቃላይ አቋም ሙሉ በሙሉ ይወክላል ተብሎ ሊወሰድ አይገባም። ለበለጠ ጥልቅ ግንዛቤ፣ ኦርቶዶክሳዊ የሆኑ ሊቃውንት ያዘጋጁአቸውን ጽሑፎች በቀጥታ ማንበብና መመርመር ይመከራል።