የሐዋርያው ጳውሎስ መልዕክቶች

የሐዋርያው ጳውሎስ መልእክት ወደ ሮሜ ሰዎች፣ በአዲስ ኪዳን ቀኖና ውስጥ እጅግ ጥልቅና ስልታዊ የሆነ የሥነ-መለኮት ማጠቃለያና የወንጌል ፍጹም መግለጫ ተደርጎ ይወሰዳል። ሐዋርያው ይህንን ታላቅ መልእክት የጻፈው፣ ሮም ከመድረሱ በፊት ለቤተ ክርስቲያኒቱ ራሱንና ትምህርቱን ለማስተዋወቅ «ስለዚህም በሚቻለኝ መጠን በሮሜ ላላችሁ ለእናንተ ደግሞ ወንጌልን ልሰብክ ተዘጋጅቼአለሁ» [ሮሜ 1፥15]፣ እንዲሁም ወደ ስፔን ለሚያደርገው ታላቅ የሚስዮናዊ ጉዞ መንፈሳዊና ሎጂስቲካዊ ድጋፍ ለመጠየቅ ነው «ወደ እስጳንያ በሄድሁ ጊዜ...» [ሮሜ 15፥24]። ከሌሎች የጳውሎስ መልእክቶች በተለየ፣ ይህ ደብዳቤ ልዩ ታሪካዊና ትምህርታዊ ቦታ ይይዛል፤ ምክንያቱም ጳውሎስ በአካል ላላገኛትና እርሱ ላልመሠረታት ቤተ ክርስቲያን የተላከ በመሆኑ፣ ስለ ሐዋርያዊ ማንነቱ «ሐዋርያ ሊሆን የተጠራና ለእግዚአብሔር ወንጌል የተለየ» [ሮሜ 1፥1] እና ስለ ወንጌሉ መሠረታዊ ይዘት እጅግ ግልጽ፣ ስልታዊና በደረጃ የተቀናበረ ትምህርት እንዲያቀርብ አስገድዶታል።

መልእክቱ፣ የሰውን ልጅ ሁለንተናዊ የኃጢአት ውድቀትና ፍጹም ኪሳራ በማጋለጥ «ሁሉ ኃጢአትን ሠርተዋልና የእግዚአብሔርም ክብር ጎድሎአቸዋል» [ሮሜ 3፥23] ከተነተነ በኋላ፣ በእምነት ብቻ ስለመጽደቅ እጅግ ጥልቅ የሆነ የሶቴሪዮሎጂ (የድነት ሥነ-መለኮት) ትምህርት ይሰጣል። የሮሜ መልእክት የወንጌልን ፍጹምነት፣ የክርስቶስን ቤዛዊ የጸጋ ታላቅነት «በኢየሱስ ክርስቶስም በሆነው ቤዛነት በኩል እንዲያው በጸጋው ይጸድቃሉ» [ሮሜ 3፥24]፣ እንዲሁም መንፈስ ቅዱስ በክርስቲያን የዕለት ተዕለት የቅድስና ሕይወት ውስጥ ያለውን የላቀ ሚና [ሮሜ ምዕራፍ 8] በስፋት የሚያብራራ የክርስትና እምነት የማይናወጥ ማዕዘን ድንጋይ ነው። የጽሑፉ ንባብ ቀስ በቀስ ወደ ላይ እንደሚወጣ መንፈሳዊ ደረጃ ይመስላል፤ ይኸውም ከሰው ልጅ ፍጹም ውድቀት ጀምሮ፣ በክርስቶስ በኩል በእምነት ወደሚገኝ ጽድቅ «እንግዲህ በእምነት ከጸደቅን...» [ሮሜ 5፥1]፣ ከዚያም በመንፈስ ወደሚሆን ቅድስና ፣ እና በመጨረሻም ወደማይጠፋው የክብር ተስፋ «ያጸደቃቸውንም እነዚህን ደግሞ አከበራቸው» [ሮሜ 8፥30] በሚያደርስ እጅግ አስደናቂ ቅደም ተከተል የተዋቀረ ነው።

ሮም በዚያን ወቅት የዓለም ግዛት የፖለቲካና የባህል ማዕከል ስለነበረች፣ በዚያ የነበረው ማኅበረሰብ የተለያዩ ብሔረሰቦችን ያካተተ እጅግ የተለያየ ስብጥር ነበረው። የሮም ቤተ ክርስቲያን በአይሁድና በአሕዛብ ክርስቲያኖች መካከል የነበረውን ጥልቅ የማንነትና የባህል ውጥረት በደንብ ታውቅ ነበር፤ ንጉሠ ነገሥት ቀላውዴዎስ አይሁድን ከሮም ባስወጣ ጊዜ «ቀላውዴዎስ አይሁድ ሁሉ ከሮሜ ይወጡ ዘንድ አዞ ነበርና...» [የሐዋርያት ሥራ 18፥2] ቤተ ክርስቲያኒቱ በአብዛኛው በአሕዛብ አማኞች የበላይነት ትመራ ነበር፤ ነገር ግን ከዓመታት በኋላ አይሁድ ወደ ከተማዋና ወደ ቤተ ክርስቲያኒቱ ሲመለሱ፣ አዲስ የሥነ-መለኮትና የማንነት ጥያቄዎች ተነሱ። ጳውሎስ ይህንን ተጨባጭ ማኅበራዊና ታሪካዊ ሁኔታ በአእምሮው ይዞ ነው ስለ አይሁድና አሕዛብ ፍጹም አንድነት «በአይሁዳዊና በግሪክ ሰው መካከል ልዩነት የለምና» [ሮሜ 10፥12]፣ እንዲሁም ስለ እስራኤል የወደፊት ዕጣ ፈንታና የእግዚአብሔር ምርጫ ምስጢር በስፋትና በጥልቀት የጻፈው «ወንድሞች ሆይ፥ ልባሞች የሆናችሁ እንዳይመስላችሁ ይህን ምሥጢር ታውቁ ዘንድ እወዳለሁ...» [ሮሜ 11፥25]። ስለዚህ፣ የሮሜ መልእክት ዛሬም ቢሆን ለተለያዩ ባህሎችና የማንነት ዳራዎች ላሉ ማኅበረሰቦች የተጻፈ ታላቅ ዕርቃዊ ደብዳቤ ተደርጎ ሊነበብ ይችላል፤ በክርስቶስ ኢየሱስ ደም የተዋሐዱ ልዩ ልዩ ወገኖች፣ በእኩልነትና በመከባበር እንዴት አብረው መኖር እንደሚችሉ መለኮታዊ ንድፍ ይሰጣል።

ደብዳቤው ራሱ በጥንቃቄ የተነደፈ የክርክርና የንግግር ንድፍ ይከተላል፤ ጳውሎስ ልክ እንደ ብቁ የፍርድ ቤት ጠበቃ ፣ በመጀመሪያ ተከሳሽ ወገንን፣ ማለትም የሰውን ልጅ ሁሉ ያላንዳች አድልዎ ይከሳል «አይሁድም የግሪክ ሰዎችም ሁሉ ከኃጢአት በታች እንደ ሆኑ አስቀድመን ከሰናልና» [ሮሜ 3፥9]። ቀጥሎም ከዚህ ኩነኔ የሚያመልጡበትን የነጻነትን መንገድ፣ ማለትም በክርስቶስ በኩል ያለውን የማጽደቅ ጸጋ በሰፊው ያቀርባል፤ ከዚያም ሊነሱ የሚችሉ ጽንሰ-ሐሳባዊ ተቃውሞዎችን (ለምሳሌ ስለ ሕግ፣ ስለ እስራኤል መጣል፣ ስለ መለኮታዊ ምሕረት) በጥያቄና-መልስ የስነ-ጽሑፍ ስልት ይመልሳል፦ «እንግዲህ ምን እንላለን? ጸጋ እንዲበዛ በኃጢአት ጸንተን እንኑርን? አይደለም» [ሮሜ 6፥1-2]፣ ወይም «እንግዲህ ምን እንላለን? ሕግ ኃጢአት ነውን? አይደለም» [ሮሜ 7፥7] እያለ ያብራራል። ይህ ስልት ራሱ የጥንቱን የግሪክ ፍልስፍናና የሥነ-ምግባር ትምህርት የክርክር ስልት የሚያንጸባርቅ ሲሆን፣ ጳውሎስ በመንፈስ ቅዱስ የተነዳ ሐዋርያ ብቻ ሳይሆን፣ እጅግ የላቀ ሥልጠና ያገኘ አሳቢ፣ ጠሊቅ የነገረ-መለኮት ሊቅ፣ እና ብቃት ያለው መምህር እንደነበረ በግልጽ ያሳያል።

የሁለተኛው ወደ ቆሮንቶስ ሰዎች መልእክት፣ በአዲስ ኪዳን የሐዋርያው ጳውሎስ መልእክቶች ስብስብ ውስጥ እጅግ ጥልቅ የሆነ ግላዊ ስሜት፣ የሕይወት ተጋላጭነት ፣ እና ሐዋርያዊ ሥልጣንን የማስከበር የሞት ሽረት ሥነ-መለኮታዊ ሙግት (Apologetic defense) በስፋት የሚንጸባረቅበት ልዩ ጽሑፍ ነው። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ሐዋርያው ጳውሎስ የልቡን መጋረጃ ገልጦ ውስጣዊ ስብራቱን፣ ፍርሃቱን፣ አባታዊ ጭንቀቱንና በመንፈስ ቅዱስ ያገኘውን መለኮታዊ መጽናናት «በመከራችን ሁሉ የሚያጽናናን እርሱ ነው» [2ኛ ቆሮንቶስ 1፥4] በማለት ያለ አንዳች መሸሸግ ያካፍለናል። ይህ መልእክት ከደረቅ የሕግና የሥርዓት ትምህርት የዘለለ፣ የእውነተኛ መንፈሳዊ መሪን ልብ እንደ መስተዋት የሚያሳይ ሕያው ፓስቶራል ጽሑፍ ነው። ጳውሎስ ከቆሮንቶስ ቤተ ክርስቲያን ጋር በነበረው አውሎ-ነፋሳዊ ግንኙነት ውስጥ አልፎ፣ በመጨረሻ በተገኘው ዕርቅ ምክንያት የተሰማውን የድል ደስታ «በክርስቶስ ሁልጊዜ ድል በመንሣቱ ለሚያዞረን...» [2ኛ ቆሮንቶስ 2፥14]፣ እንዲሁም በውስጥ ለውስጥ ስለሚያደቡ ሐሰተኛ አስተማሪዎች ያለውን አጣዳፊ ቅሬታና ተግሣጽ፣ ሚዛኑን በጠበቀ ሐዋርያዊ ቋንቋ አዋህዶ ያቀርባል።

የዚህን መጽሐፍ ሄርሜኔቲካዊ ጥልቀት በውል ለመረዳት፣ ከመጀመሪያው ደብዳቤ (1ኛ ቆሮንቶስ) በኋላ የተከሰተውን ውስብስብ የታሪክ ውጣ ውረድ መመርመር የግድ ይላል። ጳውሎስ አንደኛውን መልእክት ከጻፈ በኋላ በቆሮንቶስ የነበረው ችግር ሙሉ በሙሉ ባለመፈታቱ፣ ወደዚያው ለሁለተኛ ጊዜ ተጉዞ ነበር። ይህ ጉዞ ግን በታሪክ «የሚያሳዝን ጉብኝት» ተብሎ የሚታወቀውና፣ ሐዋርያው በአደባባይ ከአንድ ዓመጸኛ ግለሰብ ከባድ ስድብና ተቃውሞ የደረሰበት ወቅት ነበር [2ኛ ቆሮንቶስ 2፥5]። ስለዚህም ሁኔታ ጳውሎስ ሲያስታውስ፣ «ዳሩ ግን በኀዘን ወደ እናንተ ደግሞ እንዳልመጣ በራሴ ቈረጥሁ» [2ኛ ቆሮንቶስ 2፥1] በማለት የጉብኝቱን አስጨናቂነት ይገልጻል። ከዚህ መራር ገጠመኝ በኋላ፣ ሐዋርያው ዛሬ በእጃችን የሌለውንና «በእንባ የተጻፈው ደብዳቤ» (The Severe Letter) በመባል የሚታወቀውን ጽሑፍ ላከላቸው፤ «በብዙ ጭንቀትና በልብ መታወክ ሆኜ ብዙ እንባ እያፈሰስሁ ጻፍሁላችሁና፤ ይህም ለእናንተ ያለኝ ፍቅር ታላቅ መሆኑን እንድታውቁ ነው እንጂ ላሳዝናችሁ አይደለም» [2ኛ ቆሮንቶስ 2፥4] እንዳለው፣ ይህ ደብዳቤ ቤተ ክርስቲያኒቱን በጥብቅ በመገሠጽ ወደ እውነተኛ ንስሐ ለመመለስ ያለመ ነበር።

ከዚህ አስጨናቂ ጥበቃ በኋላ፣ ቲቶ ከመቄዶንያ ተመልሶ የቆሮንቶስ ሰዎች በንስሐ መመለሳቸውንና ለሐዋርያዊ ሥልጣኑ ያላቸውን ጥልቅ ፍቅር ዳግም ማረጋገጣቸውን የሚያበስር የምሥራች አመጣ [2ኛ ቆሮንቶስ 7፥5-7]። ጳውሎስም፣ «ነገር ግን ትሑታንን የሚያጽናና አምላክ በቲቶ መምጣት አጽናናን» [2ኛ ቆሮንቶስ 7፥6] በማለት፣ ከደረሰበት የልብ ስብራት ያገኘውን መለኮታዊ ዕረፍት በደስታ ያውጃል። ይሁን እንጂ፣ ይህ ደብዳቤ የዕርቅና የመጽናናት መልእክት ብቻ ሆኖ አያበቃም፤ በመጨረሻዎቹ ምዕራፎች [2ኛ ቆሮንቶስ ምዕ. 10–13]፣ ሐዋርያው አቋሙን በከፍተኛ ጽናት በመቀየር፣ ራሳቸውን «ከዋናዎቹ ሐዋርያት» [2ኛ ቆሮንቶስ 11፥5] ጋር በማስተካከል ቤተ ክርስቲያኒቱን ለማሳት የሚሞክሩትን ሐሰተኛ መምህራን «እንደነዚህ ያሉ ሰዎች የክርስቶስን ሐዋርያት እንዲመስሉ ራሳቸውን እየለወጡ፥ ውሸተኞች ሐዋርያትና ተንኰለኞች ሠራተኞች ናቸውና» [2ኛ ቆሮንቶስ 11፥13] በማለት በከባድ የሥነ-መለኮት ተጋድሎ ያጋልጣቸዋል። በዚህም 2ኛ ቆሮንቶስ፣ የሐዋርያውን ጥልቅ ስሜት፣ የሻከረ ግንኙነትን የመጠገን ጥበብ፣ እና የወንጌልን ዐደራ ከሐሰተኞች የመጠበቅን ታላቅ መንፈሳዊ ተጋድሎ በአንድነት ያጣመረ እጅግ ድንቅ ጽሑፍ ሆኖ ይቆማል።

በአዲስ ኪዳን ጥናት ውስጥ «የክርስቲያን ነጻነት ታላቁ አዋጅ» ተብሎ የሚታወቀው የገላትያ መልእክት፣ በሐዋርያው ጳውሎስ ከተጻፉት መልእክታት መካከል እጅግ የጎላ ፖለሚካዊ (ተከራካሪ) እና ሶቴሪዮሎጂያዊ (የድነት) ይዘት ያለው የቅዱሳት መጻሕፍት አካል ነው። መልእክቱ በተጻፈበት ወቅት በገላትያ አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ ብቅ ባሉት የይሁዲነት አቀንቃኞች ምክንያት የተፈጠረውን ከባድ የእምነት ቀውስ የመከተል ባህርይ አለው። እነዚህ ሕግ-አጥባቂ ወገኖች ከአሕዛብ ማኅበረሰብ ወደ ክርስቶስ የመጡ አማኞች ፍጹም ድነትን ለማግኘትና የእግዚአብሔር የቃል ኪዳን ሕዝብ አካል ለመሆን፣ በክርስቶስ ኢየሱስ በማመን ላይ ብቻ ሳይወሰኑ የግድ መገረዝና የሙሴን ሕግ ድንጋጌዎች መጠበቅ አለባቸው የሚል አስተምህሮ ያሰራጩ ነበር። ይህ አቋም የመዳንን ጸጋ መሠረት የሚናድና የወንጌልን ሁለንተናዊነት የሚያስቀር አደገኛ አካሄድ እንደሆነ የተረዳው ጳውሎስ፣ ድነት ሙሉ በሙሉ በመለኮታዊ ጸጋና በክርስቶስ እምነት ላይ ብቻ የተመሠረተ መሆኑን በኤክሰጄቲካዊ ጥብቅነት ያስረግጣል፦ "ሰው በኢየሱስ ክርስቶስ በማመን እንዲጸድቅ እንጂ በሕግ ሥራ እንዳይሆን አውቀን፥ ሥጋን የለበሰ ሁሉ በሕግ ሥራ ስለማይጸድቅ፥ እኛ ራሳችን በሕግ ሥራ ሳይሆን በክርስቶስ እምነት እንጸድቅ ዘንድ በክርስቶስ ኢየሱስ አምነናል" (ገላትያ 2፥16)።

ይህ መልእክት በብዙ የዘመናዊ ነገረ-መለኮት ምሁራን ዘንድ ከጳውሎሳዊ መልእክታት ሁሉ በዘመን ቀደምት እንደሆነ የሚታሰብ ሲሆን፣ የመልእክቱም አነባበብና የሪቶሪክ (የንግግር) ስልት እጅግ የሰላ፣ ስሜታዊና አጣዳፊ መንፈስ የተላበሰ ነው። ጳውሎስ በተለምዶ በመልእክቶቹ መግቢያ ላይ ለተቀባዮቹ የሚያቀርበውን የተለመደ የምስጋናና የጸሎት መግቢያ ሆን ብሎ በመተው፣ ገና ከመጀመሪያው አንቀጽ በቀጥታ ወደ ከባድ ትእዛዝና ነገረ-መለኮታዊ ተግሣጽ ይገባል፦ "በክርስቶስ ጸጋ እናንተን ከጠራችሁ ከእርሱ ወደ ልዩ ወንጌል እንዲህ ፈጥናችሁ እንዴት እንዳለፋችሁ እደነቃለሁ፤" (ገላትያ 1፥6) በማለት ጥልቅ ድንጋጤውን ይገልጻል። ይህ አጣዳፊና ያለ ምንም ቅድመ-ሁኔታ የቀረበ የሰላ ቃና፣ የገላትያ አማኞች ከወንጌሉ መሠረታዊ እውነት እና ከክርስቶስ አካል እጅግ በፍጥነት እያፈነገጡ መሆናቸውን በማየቱ የተፈጠረ የሐዋርያዊ ስጋት ውጤት ነው። ለአዋቂው ሐዋርያ ይህ ጉዳይ በቀላሉ የሚታለፍ አነስተኛ የአስተምህሮ ልዩነት ወይም የባህል ምርጫ ሳይሆን፣ የመዳን ጸጋ ራሱና የክርስቶስ የመስቀል መሥዋዕትነት ዋጋ ፈጽሞ አደጋ ላይ የወደቀበት የሞትና የሕይወት ወሳኝ የነገረ-መለኮት ቀውስ ነበር። ጳውሎስ የዚህን ክርክር አሳሳቢነት ሲያጠቃልለው፦ "የእግዚአብሔርን ጸጋ አልጥልም፤ ጽድቅስ በሕግ በኩል ከሆነ እንኪያስ ክርስቶስ በከንቱ ሞተ።" (ገላትያ 2፥21) በማለት ያስረግጣል፤ በዚህም የክርስትና ነጻነት የመጨረሻ ግብ በሰው ጥረት ሳይሆን በክርስቶስ ከተፈጸመው አዳኝ ሥራ የሚቀዳና "በነጻነት ልንኖር ክርስቶስ ነጻ አወጣን፤ እንግዲህ ጸንታችሁ ቁሙ እንደ ገናም በባርነት ቀንበር አትያዙ" (ገላትያ 5፥1) በሚለው መለኮታዊ ጥሪ የሚጸና መሆኑን ያብራራል።

በሐዋርያው ጳውሎስ የደብዳቤዎች ስብስብ ውስጥ የኤፌሶን መልእክት፣ ከፍታው የሥነ-መለኮት ጥልቀት፣ የኮስሚክ (ጽንፈ-ዓለማዊ) መቤዠት ወሰን፣ እና ስለ ቤተ ክርስቲያን ባለው ታላቅ አዋጅ አማካኝነት «የጳውሎሳዊ ሥነ-መለኮት ዘውድ» ተብሎ በምሁራን ዘንድ ይጠራል። ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን ደብዳቤ ሲጽፍ፣ የክርስትናን እምነት ከግለሰባዊ መዳን ጥያቄ አልፎ፣ የእግዚአብሔርን የዘመናት ዘላለማዊ ሐሳብ ማለትም በሰማይና በምድር ያሉትን ሁሉ በክርስቶስ ሥር ማጠቃለልና ማዋሐድ ወደሚገልጥ ሰማያዊ አድማስ ከፍ አድርጎታል። መጽሐፉ ከደረቅ የአስተምህሮ ክርክር ይልቅ፣ መለኮታዊውን የጸጋ ምስጢር በማሰላሰል የሚጀምርና አማኙን በሰማያዊ ስፍራዎች ከክርስቶስ ጋር በማስቀመጥ የክርስቲያናዊ ማንነትን ከፍታ የሚያሳዩ ኃይለኛ እውነታዎችን የሚያውጅ መለኮታዊ ድንቅ ሥራ ነው።

በባህላዊና በቀደመው የቤተ ክርስቲያን ትውፊት መሠረት፣ የዚህ መጽሐፍ ጸሐፊ ራሱ ሐዋርያው ጳውሎስ መሆኑ በማያሻማ ሁኔታ ተረጋግጧል፤ መልእክቱ ራሱም «የእግዚአብሔር ፈቃድ በመንፈስ ቅዱስ ሐዋርያ ሊሆን የተጠራ ጳውሎስ...» [ኤፌሶን 1፥1] በማለት ጸሐፊውን በግልጽ ያስተዋውቃል [ኤፌሶን 3፥1]። ይሁን እንጂ፣ በዘመናዊ የሂሳዊ ትችት አውድ ውስጥ፣ የቋንቋ አጠቃቀም ፣ የሥነ-መለኮት አጽንዖት ከሌሎች ጳውሎሳዊ መልእክቶች (እንደ ሮሜና ገላትያ) ጋር ሲነጻጸር ያለው ልዩነት፣ እና «የተደጋገሙ ሐረጎች» በመኖራቸው ምክንያት አንዳንዶች መጽሐፉ በጳውሎስ ተማሪዎች በኋለኛው ዘመን የተጻፈ ነው የሚል ክርክር ያነሳሉ። ነገር ግን፣ ጥልቅ ኤክሲጀሲሳዊ ንባብ እንደሚያሳየው፣ እነዚህ የቋንቋ ልዩነቶች ጳውሎስ በሮም እስር ቤት ሆኖ ጽፎታል ተብሎ በሚገመትበት ወቅት ካለው የተለየ የግል ሁኔታ፣ ከደብዳቤው ጽንፈ-ዓለማዊ ዓላማ፣ እና ከቲኪንቆስ ጋር ከነበረው የጽሑፍ ማስተላለፊያ አጋርነት ጋር በቀጥታ የተያያዙ እንጂ፣ የጳውሎስን ሐዋርያዊ ሥልጣን የሚጻረሩ አይደሉም።

ታሪካዊና ጂኦግራፊያዊ ዐውድ፡ የኤፌሶን ከተማ

ኤፌሶን በרוማዊቷ እስያ አውራጃ ግዛት የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚ፣ የንግድና የባህል ማዕከል በመሆን እጅግ ታላቅ ስፍራ የነበራት አንቱታንትር ከተማ ናት። ይህች ከተማ በዓለም ሰባቱ ድንቆች አንዱ በሆነውና ለመራባትና ለለምለምነት ትታወቅ በነበረችው በአርጤምስ ግዙፍ ቤተ መቅደስ መኩሪያ [የሐዋርያት ሥራ 19፥27-35]፣ እንዲሁም አረማዊው የባህል ውህደት፣ የጥንቆላና የማጅራት አሠራር [የሐዋርያት ሥራ 19፥19]፣ እና የንጉሠ ነገሥት አምልኮ ሥርዓት ዋና እምብርት ነበረች። ሐዋርያው ጳውሎስ በመጀመሪያው የሚስዮናዊ ጉዞው [የሐዋርያት ሥራ 19፥8-10] በጢራኖስ የትምህርት አዳራሽ ውስጥ ለሁለት ዓመታት ከዘለቀው ኃይለኛና ዕለታዊ ወንጌላዊ ተጋድሎው [የሐዋርያት ሥራ 19፥9-10] ባፈሰሰው መንፈሳዊ ላብ፣ በዚያች ጨለማና አረማዊ በነበረች ከተማ ውስጥ እጅግ ጽኑዕችና የበረቱ አብያተ ክርስቲያናት መሠረት ተጥሎ ነበር።

ይሁን እንጂ፣ ጳውሎስ ይህንን የሰማያዊ ሚስጢር አዋጅ የያዘ ደብዳቤ ሲጽፍ፣ በሮም ግዛት ውስጥ በእስር ቤት ግዞት ላይ ይገኝ ነበር «ስለዚህ በእናንተ ዘንድ ... መከራዬ እንዳትታክቱ እለምናችኋለሁ፥ እርሱ ክብራችሁ ነውና» [ኤፌሶን 3፥13]። በመሆኑም፣ ይህ የኤፌሶን መልእክት የተጻፈው ከተራ የሰብዓዊ ውንጀላና ከእስር ሰንሰለት ባለፈ፣ የክርስቶስን ወንጌል ኃይልና የኮስሚክ (ጽንፈ-ዓለማዊ) ቤተ ክርስቲያንን ድል በሰንሰለት ማሰር ፈጽሞ እንደማይቻል ከሚያሳይ ጥልቅና አሸናፊ የሐዋርያዊ እስር መንፈሳዊ ልምምድ ውስጥ ነው።

በብዙ ጥንታዊ የግሪክ የብራና ቅጂዎች ላይ «በኤፌሶን» (en Epheso) የሚሉት ቃላት በግልጽ አይገኙም፤ ይልቁንም ሐዋርያው ይህንን መልእክት ለአንድ የተወሰነ ማኅበረሰብ ብቻ ሳይሆን፣ በምዕራባዊቷ እስያ ግዛት ላሉ በርካታ አብያተ ክርስቲያናት በዙሪያ-መልእክት መልክ እንዲነበብ አድርጎ እንዳዘጋጀው ምሁራን ይስማማሉ። በመሆኑም ነው በደብዳቤው ውስጥ ከሌሎች የጳውሎስ ጽሑፎች በተለየ መልኩ ምንም ዓይነት የግል ሰላምታዎች ወይም የቅርብ ጓደኞች ስሞች የማይገኙት ፣ ምክንያቱም ደብዳቤው በኤፌሶን ብቻ ሳይሆን በሰምርኔስ፣ በላዶቅያና በዙሪያው ባሉ ክልሎች ላሉ አማኞች ሁሉ የተላከ መለኮታዊ ቃል ነበርና።

ዋና ዋና የሥነ-መለኮታዊ ጭብጦች

1. በክርስቶስ ውስጥ ያለ ሰማያዊ በረከትና መለኮታዊ ምርጫ፡- መጽሐፉ የሚጀምረው እጅግ ድንቅ በሆነው የድነት ታሪክ አዋጅ ነው፤ እግዚአብሔር ዓለም ሳይፈጠር በክርስቶስ እንደመረጠንና «በፍቅር በእርሱ ፊት ቅዱሳንና ነውር የሌሉን እንሆን ዘንድ አስቀድሞ ወሰነን» [ኤፌሶን 1፥4]። ይህ የሶቴሪዮሎጂ መሠረት ድነታችን ሙሉ በሙሉ በእግዚአብሔር ሉዓላዊ ጸጋ ላይ የተመሠረተ መሆኑን ያረጋግጣል።
2. የአይሁድና የአሕዛብ አንድነት በመስቀሉ፡- በምዕራፍ 2 ላይ ጳውሎስ ጥንት በመካከላቸው የነበረውን የጥል ግድግዳ በመስቀሉ ላይ እንደፈረሰ ይናገራል፤ «ርቆ በነበረው በእኛ ሰላምን ሰበከ፥ በቅርብ ለነበሩትም ሰላምን ሰበከ... ሁለታችን በአንድ መንፈስ ወደ አብ መግባት አለንና» [ኤፌሶን 2፥17-18]። ቤተ ክርስቲያን የሁለት የተለያየ ሕዝብ (አይሁድና አሕዛብ) በአንድ አዲስ ሰው ውስጥ መዋሐድ ናት።
3. የቤተ ክርስቲያን ምስጢር እና የክርስቶስ አካል፡- ቤተ ክርስቲያን ተራ ማኅበራዊ ድርጅት ሳይሆን፣ «የእርሱ አካል ናት፥ በሁሉ ሁሉን የሚሞላው የእርሱ ሙላት ናት» [ኤፌሶን 1፥23]። የቤተ ክርስቲያን ዓላማ በሰማያት ያሉት ገዢዎችና ሥልጣናት የእግዚአብሔርን እጅግ ብዙ ጥበብ እንዲያውቁ ማድረግ ነው [ኤፌሶን 3፥10]።
4. መንፈሳዊ ጦርነትና የእግዚአብሔር ዕቃ ጦር :- በምዕራፍ 6 ላይ መልእክቱ ወደ ሐዋርያዊው የፍጻሜ ጥሪ ይሸጋገራል፤ ትግላችን ከሥጋና ከደም ጋር ስዳልሆነ፣ «... ልትቃወሙ ትችሉ ዘንድ የእግዚአብሔርን ዕቃ ጦር ሁሉ ልበሱ» [ኤፌሶን 6፥11] እንደሚያስፈልግ በማሳሰብ፣ አማኙ በጸሎትና በእግዚአብሔር ቃል ጽናት እንዲቆም ያዛል።

በሐዋርያው ጳውሎስ የደብዳቤዎች ስብስብ ውስጥ «የደስታ መልእክት» በመባል በሰፊው የሚታወቀው ወደ ፊልጵስዩስ ሰዎች የተላከው ደብዳቤ፣ ከደረቅ የሕግ ክርክር ይልቅ በስቃይና በእስር ማዕበል ውስጥ የሚገኝ አማኝ ሊለማመደው የሚችለውን ከፍ ያለ መለኮታዊ ሐሴት፣ ጥልቅ አባታዊ ፍቅር፣ እና የክርስቶስን ራስን ባዶ የማድረግ ታላቅ ምስጢር የሚያሳይ ልዩ ድንቅ ደብዳቤ ነው። ጳውሎስ ይህንን ደብዳቤ ከሮም እስር ቤት ሆነው ሲጽፈው «በጌታ ሁልጊዜ ደስ ይበላችሁ፤ ደግሜ እላለሁ፥ ደስ ይበላችሁ» [ፊልጵስዩስ 4፥4] በማለት ያውጃል፤ ይህም መጽሐፉ ምንም እንኳ በእስራት ሰንሰለት፣ በመከራና በውጫዊ ዛቻዎች ውስጥ ሆኖ የተጻፈ ቢሆንም፣ እውነተኛ የክርስቲያን ደስታ በውጫዊ ምድራዊ ሁኔታዎች ላይ ሳይሆን፣ በሰማያዊው ጌታ ዘላለማዊ ሉዓላዊነት ላይ የተመሠረተ የማይናወጥ ውስጣዊ ሐቅ መሆኑን በግልጽ ያረጋግጣል።

ታሪካዊና ጂኦግራፊያዊ ዐውድ፡ የፊልጵስዩስ ከተማ

ፊልጵስዩስ በታሪክና በጂኦግራፊ እጅግ ስትራቴጂካዊ ጠቀሜታ የነበራት ከተማ ናት። በታላቁ ፊልጶስ (Philip II of Macedon) የተሰየመችው ይህች ከተማ፣ በሮማ ኢምፓየር ዘመን የሮማ ቅኝ ግዛት ደረጃን የያዘች፣ የሰራዊት አበጋዞች ጡረታ የሚወጡባት፣ እና በታዋቂው የንግድ መንገድ ላይ የምትገኝ የመቆዶኒያ ዋና ከተማ ነበረች። ሐዋርያው ጳውሎስ ወደ አውሮፓ አህጉር እግሩን ሲያስገባ በመጀመሪያ ወንጌልን የሰበከባትና የመጀመሪያዋን ቤተ ክርስቲያን የመሠረተባት ታሪካዊት ከተማ ፊልጵስዩስ ናት [የሐዋርያት ሥራ 16፥12-40]። በዚያም የመጀመሪያዋ አማኝ የሆነችው ሊዲያ [የሐዋርያት ሥራ 16፥14-15] እና ከእስር ቤት ጥበቃው ተአምራዊ በሆነ መንገድ የዳነው ጃንደረባ ያመኑባት፣ በመከራ ውስጥ የተወለደች ጽኑዕ ቤተ ክርስቲያን ነበረች።

ጳውሎስ ከፊልጵስዩስ ቤተ ክርስቲያን ጋር ከሌሎች አብያተ ክርስቲያናት ሁሉ በተለየ መልኩ እጅግ የጠበቀ፣ አባታዊና ጥልቅ የሆነ የፍቅር እና የአጋርነት ( የኅብረትና የመተባበር) ትስስር ነበረው። ፊልጵስዩስ ቤተ ክርስቲያን ጳውሎስ ወንጌልን ሲሰብክ በገንዘብና በቁሳቁስ ደግፋው የነበረች ብቸኛዋ ማኅበረሰብ ስትሆን «ፊልጵስዩስ ሰዎች ሆይ... በወንጌል መጀመሪያ ቀን ከመቄዶንያ ስወጣ እንጂ አንድ ቤተ ክርስቲያን እንኳ በመስጠትና በመቀበል ከእኔ ጋር እንዳልተባበረች እናንተ ደግሞ ታውቃላችሁ» [ፊልጵስዩስ 4፥15] በማለት ጳውሎስ የምስጋና አጋርነታቸውን ይመሰክራል። አሁንም በሮም እስር ቤት በጭንቀት ውስጥ እንዳለ ሲሰሙ፣ የዕለት ተዕለት ፍላጎቱን እንዲያሟሉላቸው ኤጳፍሮዲቱን ስጦታ ይዘው ወደ እርሱ ልከው ነበር [ፊልጵስዩስ 4፥18]። በመሆኑም ይህ ደብዳቤ የከበረ የምስጋና ደብዳቤ ብቻ ሳይሆን፣ በወንጌል ሥራ ውስጥ የቆሙ አማኞች ሊኖራቸው የሚገባውን መንፈሳዊ አንድነት፣ ራስን ዝቅ ማድረግ፣ እና የክርስቶስን አርአያነት የሚያስተምር ጥልቅ ፓስቶራል ደብዳቤ ነው።

ዋና ዋና የሥነ-መለኮታዊ ጭብጦች

1. የክርስቶስ ኬኖሲስ (ራስን ባዶ ማድረግ) እና የትሕትና ምሳሌ፡- በምዕራፍ 2 ላይ የሚገኘው የክርስቶስ መዝሙር ፣ ኢየሱስ ክርስቶስ በእግዚአብሔር መልክ ሲኖር ሳለ መተካከልን መቀማት እንደሚገባ ነገር እንደ ባሪያ መልክን ይዞ «ራሱን ባዶ አደረገ » [ፊልጵስዩስ 2፥6-7] በማለት የክርስትናን መሠረታዊ የትሕትናና የፍቅር ንድፍ ያስቀምጣል።
2. በእስራት ውስጥ ያለ የደስታና የድል ተስፋ፡- ጳውሎስ ለእርሱ መኖር ክርስቶስ መሆኑንና መሞትም ማግኘት እንደሆነ «ለእኔ መኖር ክርስቶስ መሞትም ማግኘት ነውና» [ፊልጵስዩስ 1፥21] በማለት ሲናገር፣ የእስር ቤቱ ግድግዳዎች የወንጌልን ግስጋሴ ሊያስቆሙት እንጂ ሊያሳስሩት እንደማይችል በሰፊው ያብራራል።
3. በወንጌል ሥራ ውስጥ ያለው ኮይኖኒያ:- አማኞች በክርስቶስ ወንጌል እውነት ጸንተው በአንድ መንፈስ መቆም እንዳባቸው፣ «በአንድ መንፈስ ቆማችሁ በአንድ ነፍስ ለወንጌል እምነት አብራችሁ ስትታገሉ እንድሰማ» [ፊልጵስዩስ 1፥27] በማለት የቤተ ክርስቲያንን አንድነት አበክሮ ያሳስባል።

የቆላስይስ መልእክት፡ የክርስቶስ ፍጹም ልዕልና እና የኑፋቄው ተቃውሞ

በሐዋርያው ጳውሎስ መልእክቶች ስብስብ ውስጥ የቆላስይስ መልእክት ፣ የኢየሱስ ክርስቶስን ጽንፈ-ዓለማዊ ልዕልና እና መለኮታዊ ሙላት በፍጹም ግልጽነትና ኃይል ከሚያውጁ እጅግ ታላላቅ የትምህርት ጽሑፎች አንዱ ነው። ይህ መልእክት የተጻፈው በቆላስይስ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ተነሥቶ የነበረውንና በምሁራን ዘንድ «የቆላስይስ ኑፋቄ» በመባል የሚታወቀውን አደገኛ የተደባለቀ የሐሰት ትምህርት ለመዋጋትና ለማጋለጥ ነው። ይህ ኑፋቄ የአይሁድን ሕጋዊነት ሥርዓቶች (እንደ ግዝረት፣ የምግብ ሕጎች እና የሰንበት አጠባበቅ)፣ መላእክትን ማምለክ ወይም አገናኝ ማድረግ ፣ እና በቁሳዊው ዓለም ላይ የጨለማ ኃይዛት አለኝታነትን የሚያምን ቀደምት ግኖስቲካዊ ፍልስፍናዊ አስተሳሰብን አብሮ የቀላቀለ መንፈሳዊ መርዝ ነበረበት [ቆላስይስ 2፥8፣ 16፣ 18]። ጳውሎስም ይህንን ኑፋቄ ለመመከት ክርስቶስ የሁሉም ፍጥረት መጀመሪያ፣ ራሱ መለኮታዊ ሙላት የሆነና [ቆላስይስ 1፥15-19፣ 2፥9] ከየትኛውም መናፍስታዊ ወይም ፍልስፍናዊ ሥርዓት በላይ የሰማይና የምድር ሉዓላዊ ጌታ መሆኑን አበክሮ ያውጃል።

ከታሪካዊና ጂኦግራፊያዊ ዐውድ አንፃር እጅግ ትኩረት የሚስበው ነጥብ፣ ሐዋርያው ጳውሎስ ራሱ የቆላስይስን ቤተ ክርስቲያን በአካል ጎብኝቷት አያውቅም የሚለው እውነት ነው «ነገር ግን ስለ እናንተ በሎዶቅያም .. በአካል ፊት ለፊት አላዩኝም ስንኳ ታላቅ ትግል እንዳለኝ ልታውቁ እንወዳለሁ» [ቆላስይስ 2፥1]። ይልቁንም፣ በሊኮስ ሸለቆ የምትገኘው የቆላስይስ ቤተ ክርስቲያን የተመሠረተችው በጳውሎስ የቅርብ አጋርና ታማኝ አገልጋይ በሆነው በኤጳፍራስ በኩል ነበር [ቆላስይስ 1፥7፣ 4፥12-13]፤ እርሱም ምናልባት በኤፌሶን ጳውሎስ ባደረገው ሚስዮናዊ አገልግሎት [የሐዋርያት ሥራ 19] ተምሮ ወደ ተወለደበት አካባቢ በመመለስ ወንጌልን ሰበከ። ኤጳፍራስ በቆላስይስ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ የተፈጠረውን የመንፈሳዊ መባዘንና የሐሰት ትምህርት አደጋ ስላወቀ፣ ጳውሎስ በሮም እስር ቤት ውስጥ እያለ ጉዳዩን አሳውቆ እርዳታ ጠየቀ። በመሆኑም ይህ ደብዳቤ ከፊልሞና ደብዳቤ ጋር በተመሳሳይ የጊዜ ሰሌዳ የተጻፈ ሲሆን፣ ሁለቱም ደብዳቤዎች በታማኙ አገልጋይ በቲኪቆስ እና በኦንሲሞስ እጅ ተልከዋል [ቆላስይስ 4፥7-9]።

እዚህ ላይ ጥልቅ ኤክሲጀሲሳዊ ትኩረት ሊሰጠው የሚገባው ነጥብ፣ ጳውሎስ በአካል ፈጽሞ ላላገኛትና ራሱ ላልመሠረታት ማኅበረሰብ እንዲህ ያለ እጅግ የረቀቀ፣ ጥልቅና ሰማያዊ የሆነ የክርስቶስ ራእይ መጻፉ ራሱ፣ የክርስቲያናዊ ወንጌልን ኃይል ከግላዊ ትውውቅና ከስሜታዊ ግንኙነት በላይ ከፍ አድርጎ ያሳየናል። የወንጌል እውነት የተመሠረተው በአገልጋዩ ስብዕና ላይ ሳይሆን፣ በራሱ በክርስቶስ ተጨባጭና የማይናወጥ ማንነት ላይ ነው። ጳውሎስ የቆላስይስን አማኞች «እንግዲህ ጌታን ክርስቶስ ኢየሱስን እንደ ተቀበላችሁቱ በእርሱ ተመላለሱ፤ በእርሱ ተሠረቱ በእርሱም ታነጹ» [ቆላስይስ 2፥6-7] በማለት በማሳሰብ፣ ከማንኛውም የሰው ሐሳብና ፍልስፍና የጸዳ፣ በክርስቶስ ሙላት ላይ የተመሠረተ ጽኑዕ የክርስቲያን ሕይወት እንዲኖሩ አበክሮ ይመክራል።

በአዲስ ኪዳን የቀኖና ታሪክ እና በጳውሎሳዊ መልእክታት ጥናት ውስጥ፣ አንደኛ ተሰሎንቄ በዘመን ቀደምትነት የመጀመሪያው ሐዋርያዊ ሰነድ እንደሆነ በብዙ የነገረ-መለኮት ምሁራን ዘንድ በሰፊው ይታመናል። ይህ መልእክት ሐዋርያው ጳውሎስ በሁለተኛው የሚስዮናዊ ጉዞው ወቅት በተሰሎንቄ ከተማ አጭር ጊዜ አሳልፎ፣ በደረሰበት ከፍተኛ ማኅበራዊና ሃይማኖታዊ ስደት ምክንያት ከተማዋን ለቆ ለመውጣት በተገደደበት ማግስት ነው። ምንም እንኳ ጳውሎስ በዚህች ከተማ የነበረው ቆይታ እጅግ አጭርና ምናልባትም ከሦስት ሳምንታት ያልበለጠ ቢሆንም፣ እዚያ የተተከለችው አጥቢያ ቤተ ክርስቲያን ግን በእምነት እጅግ የጸናች ነበረች። ይሁን እንጂ፣ ይህ ድንገተኛና አስገዳጅ መለያየት በአዲሶቹ አማኞች መንፈሳዊ ጉዞ ላይ ሊያስከትል የሚችለውን ጫና በማሰብ፣ ሐዋርያው በጥልቅ አባታዊ ስጋት ተውጦ ነበር። በመሆኑም፣ የእምነታቸውን ጽናት ለመመርመር፣ በመከራቸው ሊያጸናቸውና ሊያበረታታቸው ታማኝ የሥራ አጋሩን ጢሞቴዎስን ወደ ተሰሎንቄ ላከ (1ኛ ተሰሎንቄ 3፥1-5)።

ጢሞቴዎስ ከተሰሎንቄ ተመልሶ የአማኞቹን ጽኑ እምነትና የማይናወጥ የፍቅር ኅብረት በሚያበስር የድል ዜና ጳውሎስን ባገኘው ጊዜ፣ ይህ ታላቅ የደስታና የምስጋና መልእክት ተጻፈ። የዚህ ሐዋርያዊ ደብዳቤ ዋና ቴሎስ (Telos/ዓላማ) በሁለት ዐበይት ምሰሶዎች ላይ ያረፈ ነው፦ አንደኛው፣ በከባድ የሮማውያንና የአይሁድ ተቃውሞ ውስጥ የሚያልፉትን እነዚህን አዳዲስ አማኞች በእምነታቸው ማጽናትና ሥነ-ምግባራዊ ቅድስናቸውን ጠብቀው እንዲቀጥሉ ማበረታታት ሲሆን፤ ሁለተኛው ደግሞ፣ ጌታ ኢየሱስ በክብር ዳግም ሲመጣ ከእነርሱ አስቀድመው በሞት ስላንቀላፉት ቅዱሳን ዕጣ ፈንታ ተፈጥሮ የነበረውን ኤስካቶሎጂያዊ ብዥታና ጥርጣሬ በጠራ ነገረ-መለኮታዊ ትምህርት ማብራራት ነበር።

ከዚህም ባሻገር፣ ይህ መልእክት ከጳውሎስ ደብዳቤዎች ሁሉ ይልቅ እጅግ ጥልቅ የሆነ ስሜታዊ ቅርበትና ቤተሰባዊ ፍቅር የተንጸባረቀበት የፓስተራል ሥነ-መለኮት ማሳያ ነው። ሐዋርያው ሐዋርያዊ ሥልጣኑን ከማሳየት ይልቅ፣ የራሱን የአገልግሎት ሕይወት ከእናታዊ ርኅራኄና ከአባታዊ ጥበቃ ጋር በማነጻጸር ፍጹም የሆነ የትሕትና አቀራረብን ይጠቀማል፦ "ነገር ግን ሞግዚት የራስዋን ልጆች እንደምትከባከብ በመካከላችሁ የዋሆች ሆንን" (1ኛ ተሰሎንቄ 2፥7) በማለት የፍቅሩን ጥልቀት ከገለጸ በኋላ፤ በመቀጠልም መንፈሳዊ ሥነ-ምግባራቸውን በማነጽ ረገድ ያለውን ሚና *"አባት ለልጆቹ እንደሚነግራቸው፥... እያንዳንዳችሁን እየመከርንና እያጸናን" (1ኛ ተሰሎንቄ 2፥11) በማለት በወንጌሉ አገልግሎት ውስጥ ያለውን ጥልቅ የነፍስ ትስስር፣ ራስን መስጠትና እውነተኛ የእረኝነት ልብ በተግባር ያብራራል።

2ኛ ተሰሎንቄ ብዙም ሳይቆይ ከመጀመሪያው ደብዳቤ በኋላ የተጻፈ ተከታይ መልእክት ነው። ይህ ደብዳቤ የተጻፈበት ምክንያት፣ አንዳንድ የተሰሎንቄ አማኞች "የጌታ ቀን አሁን ደርሶአል" የሚል የተሳሳተ ትምህርት በመቀበላቸው ፤ምናልባትም ከጳውሎስ የተነገረ በሚመስል የነፍስ ወይም የተጭበረበረ ደብዳቤ (2:2) አማካኝነት ፤ከፍተኛ ድንጋጤና መደናገር ውስጥ ስለገቡ ነው።

ይህ ድንጋጤ ደግሞ ተግባራዊ መዘዝ አስከትሎ ነበር፤ አንዳንዶች የጌታ ቀን ስለቀረበ ሥራቸውን ትተው በስንፍና መኖር ጀመሩ (3:6-12)። ጳውሎስ ስለዚህ ሁለት ዋና ነገሮች ይናገራል፦ አንደኛ፣ የጌታ ቀን ከመድረሱ በፊት መከሰት ያለባቸውን ምልክቶች (ክህደትና የዓመፅ ሰው መገለጥ) በማብራራት፣ ሁለተኛ ደግሞ ሥራ ስለመፍታት ግልጽ ተግሣጽ በመስጠት። ይህ ምዕራፍ ስለ ፍጻሜ ዘመን ምልክቶች ካሉት እጅግ ግልጽ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች አንዱ ተደርጎ ይታያል፣ ምንም እንኳ ዝርዝሮቹ ላይ በምሁራን መካከል ልዩ ልዩ ትርጓሜዎች ቢኖሩም።

ጢሞቴዎስ ሐዋርያው ጳውሎስ በሁለተኛው የሚስዮናዊ ጉዞው በልስጥራ ከተማ ያገኘውና በእምነት «በእምነት እውነተኛ ልጄ ለሚሆን ለጢሞቴዎስ...» [1ኛ ጢሞቴዎስ 1፥2] ብሎ በመጥራት፣ እንደ መንፈሳዊ አባት ሆኖ በቅርበት ያሳደገው ወጣትና ታማኝ አገልጋይ ነው [የሐዋርያት ሥራ 16፥1-3]። ጳውሎስ ጉዞውን ወደ መቄዶንያ ሲቀጥል፣ ጢሞቴዎስን እጅግ ውስብስብ፣ ሰፊና በአረማዊ የጣዖት አምልኮ በተሞላችው በኤፌሶን ከተማ ለሚገኘው ቤተ ክርስቲያን መሪና ጠባቂ አድርጎ ትቶት ነበር፡- «ወደ መቄዶንያ ስሄድ፥ አንዳንዶች ልዩ ትምህርትን እንዳያስተምሩ... ልታዛቸው በኤፌሶን ትቀመጥ ዘንድ ለመንሁህ» [1ኛ ጢሞቴዎስ 1፥3]። በመሆኑም፣ አንደኛ ጢሞቴዎስ በመባል የሚታወቀው ይህ «የእረኝነት» መልእክት፣ ወጣቱ ጢሞቴዎስ ይህንን ከባድ ሐዋርያዊ አደራና የቤተ ክርስቲያን አስተዳደር ኃላፊነት እንዴት በብቃትና በመንፈሳዊ ጥበብ መወጣት እንዳለበት የሚጠቁም፣ እጅግ ጥልቅ የሆነ የሥነ-ምግባርና የተግባር ኑሮ መመሪያ ይሰጠዋል።

በዚያን ወቅት የኤፌሶን ቤተ ክርስቲያን ከተለያዩ አቅጣጫዎች በተነሱና የክርስትናን ጤናማ ትምህርት ከቀደምት ግኖስቲካዊ እና ከአይሁድ ትውፊቶች ጋር ለማቀላቀል በሚሞክሩ ሐሰተኛ አስተማሪዎች ጫና ውስጥ ትገኝ ነበረች። እነዚህ መምህራን ጤናማውን የድነት ትምህርት ትተው፣ «ለተረትና መጨረሻ ለሌለው የትውልድ ታሪክ አያድምጡ» [1ኛ ጢሞቴዎስ 1፥4] ተብሎ እንደተገለጠው፣ ምዕመናኑን በከንቱ ክርክርና ፍሬ-ቢስ በሆነ ሚስጥራዊነት ያደናግሩ ነበር። ስለሆነም ጳውሎስ፣ ጢሞቴዎስ በዕድሜ ወጣት ቢሆንም እንኳ፣ ጤናማውን የክርስትና ትምህርት በጽናት እንዲጠብቅ፣ ብቃት ያላቸውን የቤተ ክርስቲያን መሪዎች (ኤጲስ ቆጶሳትንና ዲያቆናትን) [1ኛ ጢሞቴዎስ 3፥1-13] ሥርዓት ባለው መልኩ እንዲሾምና፣ በኑሮውም ሆነ በትምህርቱ ሕያው አርአያ እንዲሆን ያበረታታዋል፦ «በቃልና በኑሮ በፍቅርም በእምነትም በንጽሕናም ለሚያምኑቱ ምሳሌ ሁን እንጂ፥ ማንም ታናሽነትህን አይናቀው» [1ኛ ጢሞቴዎስ 4፥12]። ይህ ሐዋርያዊ ደብዳቤ፣ ወደፊት ለሚኖረው የቤተ ክርስቲያን መዋቅራዊ አደረጃጀት ሥርዓት የማይናወጥ ሥነ-መለኮታዊ መሠረት የሚጥል ሲሆን፣ እውነተኛ የክርስቲያናዊ መሪነት ብቃት ከውጫዊ የንግግር ካሪዝማ ወይም ከችሎታ ይልቅ፣ ከግለሰቡ ሥነ-ምግባራዊ ጥንካሬ፣ ከባህርይ ንጽሕና፣ እና ከቤተሰብ አስተዳደር ታማኝነት ሚዛን ላይ ተነስቶ እንደሚመዘን በማያሻማ ሁኔታ ያሳያል።

በአዲስ ኪዳን ምሁራን ዘንድ ሁለተኛው ወደ ጢሞቴዎስ የተላከው መልእክት፣ ሐዋርያው ጳውሎስ ከማንኛውም ሌላ ደብዳቤ ዘግይቶ የጻፈውና በመንፈስ ቅዱስ አነሳሽነት ያዘጋጀው የመጨረሻው ጽሑፉ ተብሎ በሰፊው ይታመናል። ይህ መልእክት የተጻፈው ጳውሎስ በሮም ግዛት ሥር ለሁለተኛ ጊዜ እጅግ ጠንካራና የከፋ የሞት ፍርድ እስራት ውስጥ በነበረበት ወቅት ነው። በዚህ አስጨናቂ ጊዜ ሐዋርያው፣ «በመሥዋዕት እንደሚደረግ፥ የእኔ ሕይወት አሁን ይሠዋአልና፥ የምሄድበትም ጊዜ ደርሶአል» [2ኛ ጢሞቴዎስ 4፥6] በማለት የሰማዕትነት ሞቱ እጅግ እንደተቃረበ በመንፈስ አውቆ ያውጃል። ይህ የማይቀር ሞት መጠበቅ፣ የመልእክቱን ድምጽ ከማንኛውም ጊዜ በላይ እጅግ ግላዊ፣ ጥልቅ ስሜት የተሞላበት ፣ እና አባታዊ ያደርገዋል፤ ልክ አንድ ሐዋርያዊ አባት ለሚወደው መንፈሳዊ ልጁና ለተተኪው የቤተ ክርስቲያን መሪ የሚያስተላልፈውን የመጨረሻውን ታላቅ ኑዛዜና የሕይወት አደራ የሚያስተጋባ ነው።

ጳውሎስ ቀደም ሲል ያሳለፈው የመጀመሪያው የሮም እስራት (በፊልጵስዩስ፣ ኤፌሶንና ቆላስይስ ደብዳቤዎች ወቅት) በአንጻራዊነት ለስላሳ የነበረ ሲሆን፣ የቤት እስረኛ ሆኖ «ጳውሎስም በተከራየው ቤት ሁለቱን ዓመት ሙሉ ተቀመጠ፥ ወደ እርሱ የሚመጡትንም ሁሉ ይቀበል ነበር» [የሐዋርያት ሥራ 28፥30] እንደተባለው በነጻነት ወንጌልን ማገልገል ይችል ነበር። ይህ ሁለተኛው የኔሮን እስራት ግን ፍጹም የተለየና እጅግ አስከፊ ነበር፤ ጳውሎስ በቀዝቃዛው የምድር ቤት ወኅኒ ውስጥ ብቻውን ተትቶ ነበር፦ «ስትመጣ... ካባውንና መጻሕፍቱን ይልቁንም በብራና የተጻፉትን አምጣልኝ» [2ኛ ጢሞቴዎስ 4፥13] በማለት አካላዊ ቅዝቃዜውንና መንፈሳዊ ናፍቆቱን ይገልጻል። ከዚህም ባሻገር ብዙ የቅርብ አገልጋዮችና ጓደኞቹ በፍርሃት ትተውት ሄደው ነበር፦ «ዴማስ አሁን ያለውን ዓለም ወዶ ትቶኛልና...» [2ኛ ጢሞቴዎስ 4፥10]፣ እንዲሁም «በፊተኛው ሙግቴ ማንም አልደረሰልኝም፥ ሁሉም ተዉኝ እንጂ...» [2ኛ ጢሞቴዎስ 4፥16] እያለ ጥልቅ ብቸኝነቱን ያሳያል። ይህ እጅግ ልብ የሚነካ ተጨባጭ የታሪክ ሁኔታ፣ ጳውሎስ ወጣቱ ጢሞቴዎስን፣ የሰው ሁሉ ድጋፍ ቢጠፋም እንኳ «መልካሙን ገድል ተጋድዬአለሁ፥ ሩጫውን ጨርሼአለሁ፥ ሃይማኖትን ጠብቄአለሁ» [2ኛ ጢሞቴዎስ 4፥7] ብሎ እንደሚያስረክበው፣ መለኮታዊውን የወንጌል አደራ በጽናት እንዲጠብቅ የሚሰጠውን ሐዋርያዊ ምክር ይበልጥ ኃይለኛና ዘላለማዊ ክብደት ያለው ያደርገዋል።

ቲቶ፣ ልክ እንደ ወጣቱ ጢሞቴዎስ፣ የሐዋርያው ጳውሎስ እጅግ ታማኝ የአገልግሎት አጋርና፣ «በሃይማኖት ኅብረት እውነተኛ ልጄ ለሚሆን ለቲቶ...» [ቲቶ 1፥4] ተብሎ የተጠራ መንፈሳዊ ፍሬ ነው። ቲቶ በትውልዱ የግሪክ ሰው ሲሆን፣ በአዲስ ኪዳን ታሪክ ውስጥ እጅግ ወሳኝ በሆነው የኢየሩሳሌም ጉባኤ ወቅት፣ አሕዛብ ክርስቲያኖች ፍጹም ድነትን ለማግኘት የሙሴን ሕግ መጠበቅና መገረዝ ግዴታ አለመሆኑን በተጨባጭ ለማስረገጥ፣ ጳውሎስ እንደ ሕያው ማስረጃ ይዞት ሄዶ ነበር፦ «ነገር ግን ከእኔ ጋር የነበረ ቲቶ ስንኳ የግሪክ ሰው ሲሆን ይገረዝ ዘንድ ግድ አላሉትም፤» [ገላትያ 2፥3]። በመሆኑም፣ ቲቶ በወንጌል ነጻነት ሥር ለተካተቱት አሕዛብ ሁሉ፣ የመዳን ጸጋ ከሕግ ሥራዎች ፍጹም ነጻ መሆኑን የሚያረጋግጥ ሕያው አርማ ሆኖ አገልግሏል።

የቀርጤስ ደሴት በጥንቱ የሜዲትራኒያን ዓለም፣ በከፍተኛ የሥነ-ምግባር ዝቅጠትና በማኅበራዊ ብልሹነት እጅግ ትታወቅ ነበር። ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን ተጨባጭ ሁኔታ ለማሳየት፣ ከራሳቸው ከቀርጤስ ፈላስፎች አንዱ የሆነውን የኤጲሜኒደስን ታዋቂ ቃል በመጥቀስ፣ «የቀርጤስ ሰዎች ዘወትር ውሸተኞች፥ ክፉዎች አራዊት፥ በላተኞች ሥራ ፈቶች ናቸው» [ቲቶ 1፥12] በማለት የሕዝቡን ሥነ-ልቦናዊና ሞራላዊ ውድቀት በግልጽ ያሳያል። ይህ ፈታኝና የተበላሸ ባህላዊ አውድ፣ ጳውሎስ ቲቶን ለምን እዚያው ደሴት ላይ ትቶት እንደሄደና፣ «ስለዚህ ምክንያት የቀረውን እንድታስተካክልና እኔ እንዳዘዝሁህ በየከተማው ሽማግሌዎችን እንድትሾም በቀርጤስ ተውሁህ» [ቲቶ 1፥5] በማለት ለምን ጥብቅ ሐዋርያዊ ትእዛዝ እንደሰጠው በሚገባ ያብራራል። በእንደዚህ ዓይነት የሞራል ድቅድቅ ጨለማ ውስጥ፣ ጤናማው የክርስቶስ ትምህርት ወደ ተጨባጭና ቅዱስ የሕይወት ልምምድ መተርጎም ነበረበት። ስለዚህም ወደ ቲቶ የተላከው መልእክት፣ ወንጌል ተራ ሃይማኖታዊ ማንነትን ማላበስ ብቻ ሳይሆን፣ እጅግ በዘቀጠ ባህል ውስጥ እንኳ ሳይቀር ሥር-ነቀል የባህርይና የተግባር ለውጥ ማምጣት የሚችል መለኮታዊ ኃይል መሆኑን በአስደናቂ ሁኔታ የሚያስተምር ተግባራዊ ሐዋርያዊ ማንዋል ነው።

የፊልሞና መልእክት ከሐዋርያው ጳውሎስ መልእክቶች ሁሉ እጅግ አጭሩ ሲሆን፣ በ13ቱ የጳውሎስ መልእክቶች መካከል ሙሉ በሙሉ ለአንድ ግለሰብና ለግል ጉዳይ ብቻ የተጻፈ ብቸኛው ደብዳቤ ነው። ይሁን እንጂ፣ ይህ አጭር ፓስቶራል ደብዳቤ የክርስቶስ ወንጌል የሰዎችን ጥልቅ ማኅበራዊ ግንኙነትና የሥልጣን ተዋረድ ከሥር መሠረቱ እንዴት እንደሚለውጥና ሥር-ነቀል የሆነ የክፍል/የመደብ ሽግግር እንደሚያመጣ በተግባር የሚያሳይ እጅግ ኃይለኛ ትምህርት ይይዛል።

ታሪኩ የሚያጠነጥነው አናሲሞስ በተባለ አንድ ባሪያ ዙሪያ ነው፤ አናሲሞስ ከጌታው ከፊልሞና በቆላስይስ ከተማ ከሚኖር ባለጸጋና የቤተ ክርስቲያን አገልጋይ ገንዘብ ሰርቆ ወይም አጥፍቶ የሸሸ ባሪያ ነበር። ነገር ግን አናሲሞስ በሮም ግዛት እስር ቤት ጳውሎስን አግኝቶ በማመን የጳውሎስ መንፈሳዊ ልጅ ሆነ «በእስራቴ ስለ ወለድሁት ስለ ልጄ ስለ አናሲሞስ እለምንሃለሁ» [ፊልሞና 1፥10]። ጳውሎስም አናሲሞስን ወደ ቀድሞ ጌታው ወደ ፊልሞና ሲመልሰው፣ ይህን እጅግ ጥልቅ የሆነ የሽምግልናና የዕርቅ ደብዳቤ አብሮ ላከ። ጳውሎስ የራሱን ሐዋርያዊ ሕይወት የክርስቶስ ምሳሌ በማድረግ፣ «በአንዳች ነገር የበደለህ ቢኖር ወይም ዕዳ ቢኖርበት፥ ይህን በእኔ ላይ ቍጠር» [ፊልሞና 1፥18] በማለት ሲጽፍ፣ የክርስቶስን የቤዛነት ሥራና የኃጢአት ዕዳ ሽግግር ጽንሰ-ሐሳብ፣ በተግባራዊ የዕለት ተዕለት የሕይወት ኑሮ ቁልጭ አድርጎ አሳይቷል።

በሮም ግዛት የባሪያ ሥርዓት አውድ ውስጥ፣ ባሪያዎችን የያዙ ጌቶች ያመለጡ ባሪያዎችን ከባድ ቅጣት የመቅጣት፣ አልፎ ተርፎም የሞት ፍርድ የመስጠት ፍጹም ሕጋዊ መብት ነበራቸው። በመሆኑም፣ ጳውሎስ ለፊልሞና የጻፈው ይህ ደብዳቤ እጅግ ጥንቃቄ የተሞላበት፣ የላቀ የንግግር ጥበብን የተጠቀመ፣ በፍቅርና በአክብሮት የተሞላ የልመና ደብዳቤ ነው። ጳውሎስ ሐዋርያዊ ሥልጣኑን ተጠቅሞ ትእዛዝ ከመስጠት ይልቅ፣ ፊልሞና በራሱ ፍጹም ፈቃድ የወንጌልን ፍቅር እንዲያሳይና መልካሙን ምርጫ እንዲያደርግ አጥብቆ ያበረታታል፦ «ነገር ግን በጎነትህ በፈቃድህ እንጂ በግድ እንዳይሆን፥ ሳልማከርህ ምንም ላደርግ አልወደድሁም» [ፊልሞና 1፥14]። ይህ አካሄድ፣ እውነተኛ የክርስቲያን መታዘዝ ከውስጣዊ የልብ ለውጥ እንጂ ከውጫዊ ሕጋዊ አስገዳጅነት እንደማይመጣ የሚያሳይ ውብ ማሳያ ነው።