የቅዱሳት መጻሕፍት ዘውጋዊ ትርጓሜ

አንዲት እውነት፣ ብዙ ድምፅ፦ የመንፈስ ቅዱስ ኦርጋኒክ ሥራ

ጸሐፊው ወደ ዕብራውያን መልእክቱን ሲጀምር "ከጥንት ጀምሮ እግዚአብሔር በብዙ ዓይነትና በብዙ ጎዳና ለአባቶቻችን በነቢያት ተናግሮ፥" (ዕብራውያን 1፥1) ሲል፣ ይህ ሐረግ በራሱ ስለ መገለጥ ባሕርይ ጥልቅ ትምህርት ይሰጠናል። "በብዙ ዓይነት" የሚለው ቃል የመገለጡን ይዘት ሲያመለክት፣ "በብዙ ጎዳና" የሚለው ደግሞ የመገለጡን ቅርጽ ወይም ዘዴ ያመለክታል። እግዚአብሔር እውነቱን በሕልም፣ በራእይ፣ በቀጥታ ንግግር፣ በተምሳሌታዊ ተግባር፣ በታሪካዊ ክስተትና በግጥማዊ ዜማ ገልጦታል። ይህ ልዩነት የመልእክቱን አንድነት የሚያፈርስ ሳይሆን፣ ይልቁንም እግዚአብሔር የፈጠረውን ሰው ሙሉ ማንነት፣ አእምሮን፣ ስሜትን፣ ምናብንና ፈቃድን የሚነካ ባለ ብዙ ገጽታ ግንኙነት የፈለገ አምላክ መሆኑን ያረጋግጣል። መንፈስ ቅዱስ ከአርባ በላይ የሚሆኑ ሰዋዊ ጸሐፊዎችን፣ በአሥራ አምስት መቶ ዓመታት ውስጥ በተዘረጉ የተለያዩ የታሪክ ዘመናት፣ የተለያዩ ሥነ-ጽሑፍ ቅጾችን እየተጠቀሙ በኦርጋኒክ አኳኋን አዋሕዶ የመራበት ይህ መለኮታዊ-ሰዋዊ ስብጥር፣ ራሱ የእግዚአብሔርን ትዕግስትና ጥበብ የተሞላበት አሠራር ይመሰክራል።

ድርብ ደራሲነት፦ መለኮታዊ ቀዳማይነትና ሰዋዊ ትክክለኛነት

ሐዋርያው ጴጥሮስ "ትንቢት ከቶ በሰው ፈቃድ አልመጣምና፥ ዳሩ ግን በእግዚአብሔር ተልከው ቅዱሳን ሰዎች በመንፈስ ቅዱስ ተነድተው ተናገሩ" (2ኛ ጴጥሮስ 1፥21) ሲል፣ "ተነድተው" የሚለው የግስ ቅርጽ የመርከብ ተምሳሌት ያዘለ ነው፦ ልክ ንፋስ የመርከብን ሸራ እንደሚነፋና መርከቢቷ ግን የራሷን ቅርጽ፣ ዲዛይንና ፍጥነት እንደያዘች ወደ ፍላጎቷ አቅጣጫ እንደምትጓዝ ሁሉ፣ መንፈስ ቅዱስም ጸሐፊዎችን ወደ አንድ የተወሰነ መልእክት ይመራቸው ነበር፤ ሆኖም የእያንዳንዳቸውን ግላዊ ዘይቤ፣ የቃላት ምርጫ፣ ስሜታዊ ገጽታና ታሪካዊ ዐውድ ፈጽሞ አላጠፋም። ይህ ነው በተለምዶ "ድርብ ደራሲነት" ተብሎ የሚታወቀው የተሐድሶ ዶክትሪን፦ መንፈስ ቅዱስ የቀዳማይ ደራሲነት ሥራውን ሲፈጽም፣ የሰዋዊውን ጸሐፊ ሙሉ ስብዕና እንደ ማስተላለፊያ መሣሪያ ተጠቅሞበታል። ዳዊት እንደ ገጣሚ ልብ ተሰብሮ ሲጽፍ፣ ሉቃስ እንደ ታሪክ ጸሐፊ በጥንቃቄ ሲመረምር፣ ጳውሎስ እንደ ነገረ-መለኮት ሊቅ በክርክር ሲጽፍ፣ ሁሉም የየራሳቸውን ግላዊ ማንነት ሳይለቁ፣ የአንዱ መንፈስ ቅዱስ ፍጹም ቃል ሆነው ተገኝተዋል። ይህ አረዳድ ራሱ ከቄልቄዶናዊ ክርስቶሎጂ አመክንዮ (ሙሉ በሙሉ መለኮታዊ፣ ሙሉ በሙሉ ሰዋዊ፣ ያለ ምንም መደበላለቅ ወይም መከፋፈል) ጋር በሚያስደንቅ ሁኔታ ተመሳሳይ ንድፍ ያለው ነው፤ ልክ ቃል ሥጋ እንደ ሆነ (ዮሐ 1፥14) ሁሉ፣ የእግዚአብሔር ቃል በሰው ቋንቋ "ሥጋ" ለብሶ ወደ እኛ ደርሷል።

ዘውግ እንደ "የትርጓሜ ውል"

ይህ ድርብ-ደራሲነት ትምህርት ወደ ተግባራዊ የትርጓሜ ውጤት ይመራናል፦ የጽሑፍ ትርጉም ሊደረስበት የሚችለው ትክክለኛው የዘውግ ግንዛቤ ሲኖር ብቻ ነው። ዘውግ የአንባቢውን ግንዛቤ የሚቀርጽ የመጀመሪያ "የመተርጎሚያ ውል" ሆኖ ያገለግላል፤ ልክ ሁለት ሰዎች ውል ከመፈራረማቸው በፊት የቃላቱን ትርጉም አስቀድመው መስማማት እንደሚያስፈልጋቸው ሁሉ፣ አንባቢና ጽሑፍም "በምን ዓይነት ቋንቋ እየተነጋገርን ነው?" ብለው አስቀድመው ሊስማሙ ይገባል። ሐዋርያው ጳውሎስ ለጢሞቴዎስ "የእውነትን ቃል በቅንነት የሚናገር ... የማያሳፍርም ሠራተኛ" (2ኛ ጢሞቴዎስ 2፥15) እንድንሆን እንዳዘዘን፣ ታሪካዊ ትረካን እንደ ቅኔ፣ ወይም አቡቀለምሲሳዊ ራእይን እንደ ቀጥተኛ ስድ-ንባብ ማንበብ፣ "ሶላ ስክሪፕቱራ" የሚጠይቀንን የጸሐፊውን ቀዳማዊ ዓላማ በግልጽ መጣስ ነው። መንፈስ ቅዱስ የመረጠውን የሥነ-ጽሑፍ ቅርጽ አለማክበር፣ የቃሉን ባለቤት አለማክበር ነው። ስለ ዘውግ ጥልቅ ግንዛቤ ከሌለ፣ አንባቢው እያንዳንዱን ዘይቤያዊ ምስል (ለምሳሌ እግዚአብሔር በአክናፉ እንደሚጋርድ የሚናገሩትን የመዝሙር ቅኔዎች) እንደ ቃል-በቃል አገላለጽ በመውሰድ፣ ወይም የታሪክ ዘገባን እንደ ተረት በመቁጠር፣ የዘመናዊውን ዓለም ምልከታ በጥንታዊው ጽሑፍ ላይ ይጭናል፤ ይህም ወደ ዶክትሪን መዛባትና ወደ ኑፋቄ ይመራል።

ሥነ-ጽሑፋዊ ትንተና ላዩን የውበት ማድመቂያ አይደለም፤ ይልቁንም በመካከለኛው ዘመን ገኖ የነበረውን፣ ጽሑፉ የሌለውን ምስጢር ለመፈለግ የሚቅበዘበዘውን ያልተገራ ምሳሌያዊ አፈታት እና ከብርሃነ ዘመን በኋላ የተነሣውን የመጽሐፍ ቅዱስን መለኮታዊነት የሚክደውን ታሪካዊ-ተችታዊ ዘዴ አክራሪነት በአንድ ጊዜ የሚያርም፣ ለታማኝ የጽሑፍ ፍቺ ፍጹም አስፈላጊ መሣሪያ ነው። ሐሰተኛ አስተማሪዎች "ያልተማሩትና የጸኑት ያልሆኑት ሰዎች ... እንደሚያጣምሙ" (2ኛ ጴጥሮስ 3፥16) ከሚያመጡት ጥፋት የሚታደግ የትርጓሜ ልጓም ነው። ይህ ማለት ግን ተርጓሚው በራሱ ጥበብ ላይ ብቻ ይደገፋል ማለት አይደለም፤ ይልቁንም እያንዳንዱ ታማኝ የቃሉ አንባቢ በጸሎት ተነሳስቶ የመንፈስ ቅዱስን የውስጣዊ አብርሆት ሥራ በትሕትና ይለምናል፤ ምክንያቱም "በሰውም ልብ ያልታሰበው" (1ኛ ቆሮንቶስ 2፥9) እውነት፣ በሰው ጥበብ ቃላት ሳይሆን በመንፈስ ትምህርት ለተማርን ለእኛ በመንፈስ የተገለጠ በመሆኑ ነው። ስለዚህ ጤናማ ትርጓሜ ራሱ የትሕትና ተግባር ነው፤ ተርጓሚው የራሱን ቅድመ-ግምት በቃሉ ላይ ከመጫን ይልቅ፣ ቃሉ ራሱ በተጻፈበት መንገድ እንዲናገረው ቦታ ይሰጠዋል።

ሠንጠረዥ፦ የስድስቱ ዘውጎች ንጽጽራዊ ማጠቃለያ

ሠንጠረዥ፦ የክርስቲያናዊ ትርጓሜ ታሪካዊ እድገት

ይህ ታሪካዊ ጉዞ ራሱ ለቤተ ክርስቲያን ትሕትና የሚያስተምረን ትምህርት አለው። እያንዳንዱ ትውልድ የገዛ ራሱን የትርጓሜ ድክመቶች ይዞ ወደ ቃሉ ይመጣል፤ የእስክንድርያ ትምህርት ቤት ወደ ልቅ ምሳሌያዊነት ሲያዘነብል፣ የብርሃነ ዘመኑ ተችታዊ ዘዴ ደግሞ ወደ ልቅ ራስ-ወዳድ ምክንያታዊነት አዘነበለ። ይህም ቤተ ክርስቲያን ዘወትር ወደ ቃሉ ራሱ፣ እና ቃሉ ወደ ገለጠው ወደ ክርስቶስ ራሱ በትሕትና እየተመለሰች እንድታድስ የሚያስተምር ታሪካዊ ማስጠንቀቂያ ነው። ስለዚህ የዘውግ ጥናት ለተራው አማኝ እንደ ሩቅ የአካዳሚ ልምምድ ሳይሆን፣ ልክ አንድ አንባቢ ጋዜጣን ከግጥም ወይም ከሕግ ሰነድ በተለየ አኳኋን እንደሚያነብ ሁሉ፣ በመንፈስ ቅዱስ እርዳታና በቀላል መሠረታዊ መርሆች ሊዳብር የሚችል የተፈጥሮ ንባብ ጤናማ አመክንዮ እንደሆነ ልብ ልንል ይገባል።

ታሪካዊ ትረካ በብሉይም ሆነ በአዲስ ኪዳን (ከዘፍጥረት እስከ ሐዋርያት ሥራ) ውስጥ እጅግ ሰፊውን ስፍራ የሚይዝ ዘውግ ነው፤ ከጠቅላላው ቀኖና አርባ በመቶ የሚጠጋውን በመሸፈን፣ የእግዚአብሔርን ታላቅ የቤዛነት ታሪክ ለትውልድ ለማስተላለፍ ያገለግላል። መዝሙረኛው "የእግዚአብሔርን ምስጋናና ኃይሉን፥ ያደረገውንም ተአምራት ለሚመጣ ትውልድ እየነገርን፥ ከልጆቻቸው አንሰውርም" (መዝሙር 78፥4) ሲል፣ ትረካ ራሱ በተፈጥሮው የማስተላለፍና የማስተማር ተልዕኮ እንዳለው ያሳየናል፤ ትውልድ ከትውልድ የሚቀባበለው ሀብት፣ የፍልስፍና ንድፈ ሐሳብ ወይም ረቂቅ ሕግጋት ብቻ ሳይሆን፣ በራሱ በእግዚአብሔር ተግባር የተሞላ ሕያው ታሪክ ነው። የትረካ ትርጓሜ የጽሑፉን ታሪካዊ ተጨባጭነት፣ ማለትም ክስተቶቹ በርግጥም በታሪክ ውስጥ የተፈጸሙ መሆናቸውን በጽኑ ያምናል፤ በተጓዳኝም ይህ ታሪክ በሰዎች የዕለት ተዕለት ሕይወት ውስጥ ጣልቃ የሚገባው የእግዚአብሔር እጅ ሆን ተብለው በተመረጡ የሴራ አወቃቀሮች፣ በገጸ-ባሕርያት አሳሳል፣ እና በትረካ አቅጣጫ አማካኝነት የተቀረጸ ጥልቅ ነገረ-መለኮታዊ ቅርጽ እንዳለው ይገነዘባል።

የዮሴፍ ታሪክ፦ የተደበቀ ጸጋ በስውር ጣልቃ-ገብነት

ከዘፍጥረት 37 እስከ 50 ያለው የዮሴፍ ትረካ፣ የመጽሐፍ ቅዱስ ትረካ ጥበብ ምን ያህል ረቂቅና ጥልቅ እንደሆነ ከሚያሳዩ ምርጥ ምሳሌዎች አንዱ ነው። ወንድሞቹ በምቀኝነት ወደ ጉድጓድ የጣሉት፣ ወደ ባርነት የሸጡት ወጣት፣ በግብፅ ምድር በደረሰበት እያንዳንዱ ውድቀት ውስጥ የእግዚአብሔር እጅ ግልጽ ባልሆነ፣ ነገር ግን ጽኑ በሆነ መንገድ ትሠራ ነበር። ተራኪው ራሱ በቀጥታ "እግዚአብሔር እንዲህ አደረገ" ብሎ ብዙ ጊዜ አይናገርም፤ ይልቁንም በዝምታው ውስጥ፣ በክስተቶች ቅደም ተከተል ውስጥ፣ በድግግሞሽ ቃላት ውስጥ (ለምሳሌ "እግዚአብሔር ከዮሴፍ ጋር ነበረ" የሚለው ሐረግ በተደጋጋሚ መገኘቱ) መልእክቱን ያስተላልፋል። የዮሴፍ የመጨረሻ ንግግር ለወንድሞቹ "እናንተ ክፉ ነገርን አሰባችሁብኝ፤ እግዚአብሔር ግን ዛሬ እንደ ሆነው ብዙ ሕዝብ እንዲድን ለማድረግ ለመልካም አሰበው" (ዘፍጥረት 50፥20) የሚለው የመላው ትረካ ነገረ-መለኮታዊ ማዕከል ነው፦ የሰው ልጅ ክፋት፣ የእግዚአብሔርን ሉዓላዊ የቤዛነት እቅድ ሊያደናቅፍ ከቶ አይችልም። ይህ ንድፍ ራሱ ወደ ትልቁ ቤዛዊ ትረካ ይመራናል፤ ልክ ወንድሞቹ ዮሴፍን እንደ ካዱት፣ የክርስቶስ ወገኖችም ጌታን ካዱት፤ ልክ ዮሴፍ ለሚክዱት ወንድሞቹ ዳግም ሕይወት እንደ ሆነ፣ ክርስቶስም ለካዱት ዓለም ሁሉ ድነት ሆኗል።

የሩት መጽሐፍ፦ የጸጋ ኪዳናዊ ታማኝነት

የሩት መጽሐፍ በአነስተኛ የቤተሰብ ደረጃ የሚከናወን ትረካ ቢመስልም፣ ጥልቅ የቃል-ኪዳን ታማኝነት (ḥesed) ትምህርትን ይሸከማል። ሩት ለናትዋ ልጅ ኑኃሚ "አንቺ ወደምትሄጂበት እሄዳለሁና፥ በምታድሪበትም አድራለሁና፤ ሕዝብሽ ሕዝቤ፥ አምላክሽም አምላኬ ይሆናል" (ሩት 1፥16) ስትል የተናገረችው ቃል፣ የተራ ቤተሰባዊ ፍቅር መግለጫ ብቻ ሳይሆን፣ ወደ እግዚአብሔር ኪዳናዊ ሕዝብ የመግባት መንፈሳዊ ውሳኔ ነው። ቦዔዝ ደግሞ ለሩት እንደ "ጎአል" ሆኖ ሲቀርብ፣ ትረካው ራሱ ወደ ትልቅ ነገረ-መለኮታዊ ምስል ያመላክታል፦ የጠፋውን ንብረት የሚመልስ፣ የተጣለውን ሰው ደግፎ የሚያነሳ፣ በፍቅር ተነሳስቶ ዋጋ የሚከፍል ቤዛ። ትረካው በመጨረሻ ወደ ዳዊት ትውልድ ሲያመራ (ሩት 4፥17-22)፣ ይህ ትንሽ የቤተሰብ ታሪክ ወደ መሲሐዊው ትውልድ መስመር ውስጥ ገብቶ ራሱን ያገኛል፤ ይህም ትንንሽ ትረካዎች ራሳቸውን ችለው ብቻ ትርጉም ያላቸው ሳይሆኑ፣ ወደ ትልቁ ትረካ አስተዋጽኦ በማድረግ ውስጥ ትርጉማቸውን እንደሚያገኙ ያሳየናል።

ዳዊትና ጎልያድ፦ ከሥነ-ምግባር ትምህርት ወደ ክርስቶሳዊ ጥላ

የዳዊትና የጎልያድ ትረካ (1ኛ ሳሙኤል 17) ብዙ ጊዜ ወደ ቀላል የልጆች ትምህርት ይቀነሳል፦ "ትንሽ ልጅ በእምነት ትልቅ ጠላትን ድል ይነሳል፤ ስለዚህ አንተም ደፋር ሁን።" ይህ ትርጓሜ ፍጹም የተሳሳተ ባይሆንም፣ የትረካውን ማዕከላዊ ትኩረት ግን ያመልጠዋል። ትረካው ራሱ ትኩረቱን የሚያደርገው በዳዊት ድፍረት ላይ ሳይሆን፣ በዳዊት ንግግር ላይ ነው፦ "አንተ ሰይፍና ጦር ጭሬም ይዘህ ትመጣብኛለህ፤ እኔ ግን በተዘለፍኸው በእስራኤል ጭፍሮች አምላክ በሠራዊት ጌታ በእግዚአብሔር ስም እመጣብሃለሁ" (1ኛ ሳሙኤል 17፥45)። የትረካው ማዕከል የእግዚአብሔር ስም፣ ክብርና ኃያልነት እንጂ የዳዊት ግላዊ ጀግንነት አይደለም። ከዚህም አልፎ፣ ዳዊት ራሱ ለተጨቆነው፣ ለተፈራው ሕዝብ ብቻውን ገብቶ በውክልና የሚዋጋ ንጉሥ በመሆኑ፣ የመጨረሻውን ንጉሥ ኢየሱስ ክርስቶስን የሚያመላክት ጥላ ሆኖ ያገለግላል፤ ክርስቶስ ራሱ በእኛ ምትክ ብቻውን ገብቶ ከኃጢአትና ከሞት ጋር ተዋግቶ ድል ነስቶልናል።

በመጨረሻም፣ የመጽሐፍ ቅዱስ ትረካዎች በሙሉ አንድ ትልቅ ትረካ ክፍሎች መሆናቸውን ማስተዋል ተገቢ ነው። ፍጥረት፣ ውድቀት፣ ቤዛነትና ዳግም ፍጥረት የሚለው ታላቁ የቅዱሳት መጻሕፍት ታሪክ ቅስት። ተርጓሚው ማንኛውንም ትንሽ ትረካ ሲያነብ "ይህ ታሪክ ስለ ራሴ ምን ያስተምረኛል?" ብቻ ሳይሆን፣ "ይህ ታሪክ ስለ እግዚአብሔር ማንነትና ስለ ቤዛነት እቅዱ ምን ይገልጣል?" ብሎ በቅድሚያ መጠየቅ አለበት። ይህ ጥያቄ ራሱ የልብን አቅጣጫ ከራስ ወደ እግዚአብሔር በመቀየር፣ የመንፈሳዊ ንባብን ፍሬ ወደ አምልኮ ይለውጠዋል።

ወደ አንድ ሦስተኛ የሚጠጋውን የብሉይ ኪዳን ክፍል የሚሸፍነው የዕብራይስጥ ቅኔ (እንደ መዝሙረ ዳዊት፣ ሰቆቃወ ኤርምያስ እና በነቢያት ውስጥ የተነሱ ብዙ ንግግሮች ያሉት)፣ በስነ-ትርጓሜ ውስጥ የተለየ ጥንቃቄን ይጠይቃል። ቅኔያዊ ክፍሎቹ የሰውን ልጅ ጥልቅ የልብ ስሜት፣ ኀዘንና ደስታ፣ እንዲሁም አምልኮ ወደ እግዚአብሔር ዙፋን ያቀርባሉ። እነዚህ ጽሑፎች ዋነኛው የመልእክት ማስተላለፊያ አውታራቸው እንደ ዘመናዊ ግጥም የመጨረሻ ፊደል ወይም የድምፅ ምት ሳይሆን፣ ሐሳብን ከሐሳብ ጋር የሚያዛምደው "የትርጉም ትይዩነት" በመሆኑ ልዩ አቀራረብ ይሻሉ። ይህ የግጥም ሥርዓት ራሱ ጥልቅ ነገረ-መለኮታዊ ትርጉም አለው፦ ልክ ሁለት ምስክሮች አንድን እውነት እንደሚያረጋግጡ (ዘዳ 19፥15)፣ ትይዩ የሆኑ የግጥም መስመሮችም አንድን ሐሳብ ደጋግመው በተለያየ ማዕዘን በማሳየት ያጠናክሩታል፤ እውነት በአንድ አገላለጽ ብቻ ተወስና የምትቀር ሳትሆን፣ በተደጋጋሚ ብርሃን ተከቧ ትገለጣለች።

መዝሙረ ዳዊት፦ የቤተ ክርስቲያን የጸሎት መጽሐፍ

መዝሙረ ዳዊት ራሱ የቤተ ክርስቲያንን የጸሎት መጽሐፍ ተብሎ የተጠራበት ምክንያት ቀላል አይደለም፤ በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ደስታ፣ ተስፋ መቁረጥ፣ ቁጣ፣ ጥርጣሬና ድል አድራጊ እምነት ሁሉ ተስተናግደው እናገኛለን። ይህ ራሱ ጥልቅ የነገረ መለኮት እውነት ያስተምረናል፦ እግዚአብሔር የሰውን ልጅ ሙሉ ስሜታዊ ገጽታ ይቀበላል፣ ራሱም እንድናቀርብለት ይጋብዘናል። መዝሙረኛው "ነፍሴ ሆይ፥ ለምን ታዝኛለሽ? ለምንስ ታውኪኛለሽ? ... በእግዚአብሔር ታመኚ" (መዝሙር 42፥5) ሲል፣ ይህ ራስን የመናገር ልምምድ የእምነት ትግልን በሐቀኝነት ያሳያል፤ መዝሙረኛው ራሱን በአንድ ትንፋሽ ውስጥ ኀዘኑን ይናገራል፣ በሌላ ትንፋሽ ደግሞ ራሱን ወደ ተስፋ ይመልሳል። ይህ ንድፍ ራሱ ለተጨነቀ ልብ ትልቅ ማጽናኛ ነው፤ ምክንያቱም እውነተኛ እምነት ስሜትን በመካድ ሳይሆን፣ ስሜትን ወደ እግዚአብሔር በሐቀኝነት በማምጣትና እዚያው በእምነት ራስን በመምከር የሚገለጥ መሆኑን ስለሚያሳየን ነው። መዝሙር 23 ደግሞ ("እግዚአብሔር እረኛዬ ነው፥ የሚያሳጣኝም የለም") በአዳጊ ትይዩነት አማካኝነት የእረኝነቱን ሥራ ደረጃ በደረጃ ያብራራል፤ ወደ ለመለመ መስክ ማሳደር፣ ወደ ጸጥተኛ ውኃ መምራት፣ ነፍስን መመለስ፣ በጨለማ ሸለቆ ውስጥ ማጽናናት—እያንዳንዱ ምስል የእግዚአብሔርን እንክብካቤ በተጨባጭ የዕለት ተዕለት ልምድ ውስጥ ያሳያል፣ ይህም ጌታ ራሱ "እኔ የበጎች በር ነኝ። ... መልካም እረኛ እኔ ነኝ" (ዮሐንስ 10፥7, 11) ብሎ በተናገረው ቃል ፍጹም ፍጻሜውን ያገኛል።

የትይዩነት ዓይነቶች

ማጋነንና ዘይቤ፦ እውነትን በምስል መግለጥ

ማጋነን (hyperbole) እና ዘይቤ (metaphor) ለቀጥተኛነት ሳይሆን ለእውነት ማድመቂያ ያገለግላሉ። መዝሙር 114 "ተራሮች እንደ ኮርማዎች፥ ኮረብቶችም እንደ በግ ጠቦቶች ዘለሉ" (መዝሙር 114፥4) ሲል ስለ ጂኦሎጂያዊ ክስተት እየተናገረ አይደለም፤ ይልቁንም በግብፅ ነጻነት ወቅት ፍጥረት ሁሉ ለእግዚአብሔር ኃያልነት የተሰማውን ድንጋጤና አክብሮት በሚያምር ስዕላዊ ቋንቋ ይገልጣል። እንዲሁም እግዚአብሔር እንደ "ዓለት" እና "ጋሻ" ሲገለጽ፣ ተርጓሚው ትክክለኛውን መንፈሳዊ እውነት—ጽናት፣ አስተማማኝነት፣ ጥበቃ—ከምድራዊው ምስል በጥንቃቄ ማውጣት ይኖርበታል፤ ያለበለዚያ እግዚአብሔርን በሥጋዊ መልክ የመሳል ስሕተት (anthropomorphism) ውስጥ ይወድቃል። እውነት ግን በተቃራኒው ነው፦ እነዚህ ሰውኛ አገላለጾች መለኮታዊ እውነታን በተወሰነው በሰውኛ ቋንቋ ውስጥ ለማቅረብ ብቻ የተጠቀሙ ናቸው፤ ራሳቸው የመልእክቱ ይዘት ሳይሆኑ የመልእክቱ ተሽከርካሪ ናቸው።

የምሳሌ አባባሎችና መሲሐዊ ፍጻሜ

የምሳሌ መጻሕፍት አባባሎች አጠቃላይ የሕይወት መመሪያዎችና መርሆች እንጂ በማንኛውም ሁኔታ የማይታጠፉ ፍጹም የተስፋ ቃላት ወይም የሕግ ደንቦች ተደርገው ሊወሰዱ አይገባም፤ ይህን ካልተረዳን፣ አንድ ጠቢብ ልጅ በችግር ውስጥ ሲወድቅ የእግዚአብሔርን ታማኝነት ልንጠራጠር እንችላለን፣ ይህም ትክክለኛውን የጥበብ ዘውግ ትርጓሜ በእጅጉ ያዛባል። በሌላ በኩል፣ ቀኖናዊ አቀማመጥ መሲሐዊ ፍጻሜን ያሳያል። ጌታ ኢየሱስ "በሙሴ ሕግና በነቢያት በመዝሙራትም ስለ እኔ የተጻፈው ሁሉ ይፈጸም ዘንድ ይገባል" (ሉቃስ 24፥44) ሲል፣ የንጉሣዊ ቅኔዎች (መዝሙር 2፣ 22፣ 110) ወደ ክርስቶስ ኢየሱስ ስቃይና ፍጹም ንግሥና በቀጥታ ያመለክታሉ። መዝሙር 22 "አምላኬ አምላኬ፥ ስለ ምን ተውኸኝ?" ብሎ የሚጀምረው የሰቆቃ መዝሙር፣ በመስቀል ላይ በክርስቶስ አንደበት ተደግሞ (ማቴዎስ 27፥46) ሲነገር፣ ቅኔው ራሱ ዳዊት ካሰበው በላይ ጥልቅ የነገረ-መለኮት እውነት ይዞ ኖሮ እንደነበር እናያለን።

በመጨረሻም፣ የዕብራይስጥ ቅኔ ተርጓሚውን ወደ ልብ ጥልቀት ይወስዳል፤ ቅኔ የአዕምሮ እውቀትን ብቻ ሳይሆን የነፍስን ተሳትፎ ይፈልጋል። ተርጓሚው መዝሙራትን ሲያነብ፣ የራሱን ስሜታዊ ልምድ—ደስታውንም ኀዘኑንም—ወደ እግዚአብሔር ፊት በሐቀኝነት እንዲያመጣ ጥሪ ቀርቦለታል፤ ምክንያቱም እነዚህ ቅኔዎች የተጻፉት ለንባብ ብቻ ሳይሆን ለጸሎት፣ ለዝማሬና ለአምልኮ ጭምር ነው።

ከኢሳይያስ እስከ ሚልክያስ የሚዘረጋው ሰፊው የብሉይ ኪዳን የነቢያት ሥነ-ጽሑፍ፣ የእግዚአብሔርን ቅድስና የሚያውጁ የፍርድ፣ የድነት፣ የቃል-ኪዳን ክስ እና የተስፋ እድሳት መለኮታዊ ንግግሮችን ያቀፈ ነው። ነቢያት የወደፊቱን የሚተነብዩ ጠንቋዮች ሳይሆኑ፣ በዋነኛነት የሲናን ቃል-ኪዳን አስጠባቂዎች ነበሩ፤ ተግባራቸው ከወደፊት ትንበያ ይልቅ በዋነኛነት የቃል-ኪዳኑን ውሎች (ዘዳግም 28ን የመሳሰሉ በረከቶችና እርግማኖች) ለወቅቱ ትውልድ በማስታወስ፣ ወደ ንስሐ በመጥራት ላይ ያተኮረ ነበር። "ከጥንት ጀምሮ እግዚአብሔር በብዙ ዓይነትና በብዙ ጎዳና ለአባቶቻችን በነቢያት ተናግሮ፥" (ዕብራውያን 1፥1) እንደሚል፣ ነቢያት ወቅታዊውን መለኮታዊ እውነት፣ ተግሣጽና ማጽናኛ ለዘመናቸው አድማጮች ያውጃሉ፤ ሕዝቡን ወደ ንስሐ ይጠራሉ፤ በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ ታሪክን ሰንጥቆ ወደሚያልፈው ወደ ፍጹሙ መሲሐዊ የቤዛነት ፍጻሜ ያመለክታሉ።

"ፍርድ እንደ ውኃ ይፍሰስ"፦ የነቢያት ማኅበራዊ ድምፅ

ነቢዩ አሞጽ "ነገር ግን ፍርድ እንደ ውኃ፥ ጽድቅም እንደማይደርቅ ፈሳሽ ይፍሰስ" (አሞጽ 5፥24) ብሎ ሲጮህ፣ ይህ ጩኸት ከንጹሕ ሥርዓተ አምልኮ ጀርባ ተደብቆ የነበረውን ማኅበራዊ ኢ-ፍትሐዊነት በቀጥታ የሚያጋልጥ ነው። እስራኤላውያን መስዋዕት ያቀርቡ ነበር፣ ዝማሬ ይዘምሩ ነበር፣ በዓላትንም በታማኝነት ያከብሩ ነበር—ነገር ግን ድሆችን ይበዘብዙ፣ ፍትሕን ያዛቡ ነበር። ይህ ጥምረት (የአምልኮ ሥርዓት ታማኝነት ከማኅበራዊ ግፍ ጋር) ራሱ ትንቢት ዋነኛ ስጋቱን ምን እንደሆነ ያሳየናል፦ ውጫዊ ሃይማኖታዊ ትእይንት ብቻውን ለእግዚአብሔር በቂ አይደለም፤ ይልቁንም ልብ በእውነተኛ ፍትሕና ምሕረት መገዛት አለበት። ይህ ጥሪ ለዛሬው ተርጓሚ ደግሞ ትልቅ ማስጠንቀቂያ ነው፤ የአምልኮ ውጫዊ ልማድ ብቻውን ከቅንነት የራቀ ልብን ሊሸፍን አይችልም።

ኢማኑኤል፦ ድርብ ትኩረት ያለው ትንቢት

የትንቢት ቃል አብዛኛውን ጊዜ በቅርብ በሚፈጸም ታሪካዊ ክስተት እና በሩቅ በሚታይ ፍጻሜ መካከል ይጓዛል። ኢሳይያስ 7፥14 ላይ ያለው የድንግል ፅንስ ትንቢት ለንጉሥ አካዝ በዘመኑ አፋጣኝ ታሪካዊ ምልክትና ፋይዳ ነበረው። የሶርያና የእስራኤል ኪዳን ንጉሡን ከማስፈራራታቸው በፊት፣ ልጅ ከመወለዱ በፊት ያ ስጋት እንደሚያልፍ የሚያረጋግጥ ምልክት ነበር። ሆኖም ፍጹምና የመጨረሻ ፍጻሜውን ያገኘው ግን "አማኑኤል" (እግዚአብሔር ከእኛ ጋር) በተባለው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ልደት ነው (ማቴዎስ 1፥23)። ይህ ድርብ ፍጻሜ ትንቢት ወደ ራሱ ዘመን የተነገረ እውነት ብቻ ሳይሆን፣ ወደ ታላቁ የእግዚአብሔር የመጨረሻ ዓላማም የሚያመላክት "የተከፈተ ትንቢት" መሆኑን ያሳየናል። ይህ ድርብ ትኩረት (ቅርብና ሩቅ ፍጻሜ) ደግሞ የእግዚአብሔርን ትዕግስት የተሞላበት የቤዛነት እቅድ ያሳየናል፤ እርሱ በእያንዳንዱ ትውልድ ውስጥ እየሠራ፣ በመጨረሻም ወደ አንድ ማዕከላዊ ግብ፣ ወደ ክርስቶስ ታሪክን ይመራል።

ሆሴዕና የማይለወጠው ፍቅር

ትንቢት ራሱ ስለ እግዚአብሔር ባሕርይ ጥልቅ ትምህርት ይሰጠናል፦ እርሱ ኃጢአትን የማይታገሥ ቅዱስ ዳኛ ብቻ ሳይሆን፣ ሕዝቡን ላለመተው ደጋግሞ የሚማልድ ታማኝ ፍቅረኛ ጭምር ነው። ሆሴዕ ነቢይ ራሱ ያገባትን አመንዝራ ሚስት (ጎሜርን) እንደገና እንዲፈልጋት መታዘዙ (ሆሴዕ 3)፣ በንግግር ብቻ ሳይሆን በተግባርም የተከወነ ትንቢት ነው። ነቢዩ ራሱ ቤተሰቡን በጥልቅ ስቃይ ውስጥ ሆኖ ሲኖር፣ የእግዚአብሔርን ለከዳች እስራኤል ያለውን የማይለወጥ ፍቅር በሕያው ተግባር ገለጠ ካዳች ሚስቱን በገንዘብ ገዝቶ መልሶ ወደ ቤቱ አመጣት፣ ልክ እግዚአብሔርም ደጋግማ ወደ ጣዖት ወደተመለሰችው እስራኤል በምሕረት እንደሚመለስ ሁሉ። ስለዚህ ትንቢት ፍርድ ብቻ ሳይሆን፣ ከፍርድ ባሻገር ያለውን የጸጋ ተስፋም ያውጃል፤ ይህ ድርብ ገጽታ—ፍርድና ጸጋ—በሁሉም የነቢያት መጻሕፍት ውስጥ ተጣምረው ይገኛሉ። "ከእስራኤል ቤትና ከይሁዳ ቤት ጋር አዲስ ኪዳን የምገባበት ወራት ይመጣል፥ ... ሕጌን በልቡናቸው አኖራለሁ" (ኤርምያስ 31፥31-33) የሚለው ተስፋ፣ የእግዚአብሔር ፍቅር ውጫዊ ትእዛዝ ብቻ ሳይሆን ውስጣዊ የልብ ለውጥ የሚያመጣ መሆኑን ያመላክታል፤ ይህ ተስፋ ፍጻሜውን ያገኘው በክርስቶስ ደም በተመሠረተው አዲስ ኪዳን ነው (ሉቃስ 22፥20)።

ተርጓሚው ትንቢትን ሲያነብ፣ ነቢያቱ የተናገሩለትን የቅርብ ዘመን ታሪካዊ ዐውድ ማወቅ ብቻውን በቂ አይደለም፤ ከዚያ ባሻገር፣ የነቢያዊ ንግግር ወደ ክርስቶስ የሚያመራበትን ቀኖናዊ ፍሰት ማየት ያስፈልጋል። እግዚአብሔር በተደጋጋሚ በፍርድ መካከል ጸጋን፣ በጨለማ መካከል ብርሃንን ተስፋ ሲሰጥ፣ ይህ ሁሉ በመጨረሻ ወደ አንዱ የተስፋ ማዕከል ይመራል፦ "ብርሃንም በጨለማ ይበራል፥ ጨለማም አላሸነፈውም" (ዮሐንስ 1፥5)።

በብሉይ ኪዳን በዳንኤል፣ በአንዳንድ የሕዝቅኤልና የዘካርያስ ክፍሎች፣ እንዲሁም በአዲስ ኪዳን በዮሐንስ ራእይ (እና በማቴዎስ 24 የክርስቶስ ንግግር) የሚገኘው ይህ ልዩ ዘውግ፣ በከባድ ስደትና ጭቆና መካከል ያለውን የእግዚአብሔርን ሉዓላዊ ቁጥጥር ለመግለጥ የተጻፈ ነው። "አቡቀለምሲስ" ማለት ከግሪክ ቋንቋ ሲተረጎም "መግለጥ" ወይም "መጋረጃን ማንሳት" ማለት ሲሆን፣ ይህ ሥነ-ጽሑፍ ሚስጥራዊ የወደፊት ትንበያ ወይም የፍርሃት ምንጭ ሳይሆን፣ በግዛተ-ሮም ወይም በባቢሎን ጭቆና ሥር ላሉ አማኞች ጽናትን ለማበረታታት የተጻፈ ነገረ-መለኮታዊ "የተገለጠ ታሪክ" ነው። ናቡከደነፆር ንጉሥ ካለፈበት ከባድ ትምህርት በኋላ ራሱ የተናገረው "ልዑሉ በሰዎች መንግሥት ላይ እንዲሠለጥን፥ ለሚፈቅደውም ለማንም እንዲሰጠው" (ዳንኤል 4፥17) የሚለው ምስክርነት፣ የመላው አቡቀለምሲሳዊ ሥነ-ጽሑፍ ማዕከላዊ መልእክት ነው፦ ምድራዊ ኃያላን ምንም ያህል ቢመስሉ፣ የመጨረሻው ሉዓላዊ ገዢ እግዚአብሔር ራሱ ብቻ ነው።

ተምሳሌታዊ ቁጥሮችና ምስሎች

የዚህ ዘውግ ቁልፍ ገጽታዎች ከተለመደው ውጪ የሆኑና አስደንጋጭ ምስሎችን (እንደ አውሬዎች፣ ቀንዶች፣ ዘንዶና ሰማያዊ ፍጡራን ያሉትን)፣ የታሪክ ማጠቃለያና ድግግሞሽን፣ እና በምድራዊ መከራና በሰማያዊ እውነታ መካከል ያለውን የሰላ ተቃርኖ ያካትታሉ። በዚህ ዘውግ ውስጥ የሚገኙት ቁጥሮች (ለምሳሌ 7፣ 12፣ 666፣ 1000 ወይም 144,000) ከቀጥተኛ ሒሳባዊ ስሌት ይልቅ መለኮታዊ ፍጽምናን፣ የሰው ልጅን ጉድለት፣ ወይም የቤተክርስቲያንን ሙላት በምልክት የሚያመለክቱ ናቸው። 144,000 ቁጥር ለምሳሌ (12 x 12 x 1000)፣ የእስራኤልን አሥራ ሁለት ነገዶችና የክርስቶስን አሥራ ሁለት ሐዋርያት በማጣመር፣ የብሉይና የአዲስ ኪዳን ቅዱሳን ሙላት፣ ማለትም የተሟላችው ቤተ ክርስቲያን ምልክት እንደሆነ ብዙ ተርጓሚዎች ይስማማሉ። የዮሐንስ ራእይ በብሉይ ኪዳን ላይ ጥልቅ ሥነ-ጽሑፋዊ ጥገኝነት ያለው ሲሆን፣ ከ500 በላይ ቀጥተኛ ወይም ተዘዋዋሪ የብሉይ ኪዳን ጥቅሶችን በማጣቀስ የቀድሞውን ትንቢት ወደ ክርስቶስ-ተኮር ፍጻሜ ይመራል።

ራእይ 5፦ አንበሳው በግ ሆኖ ተገለጠ

ሐዋርያው ዮሐንስ በአቡቀለምሲሳዊው የሰማያዊ ዙፋን ራእይ ውስጥ ሆኖ፣ ባለ ሰባቱን ማኅተም ጥቅልል የመክፈት ብቁነት ያለው ማንም ባለመገኘቱ በምሬት ያለቅሳል፤ የሰማይ ሽማግሌዎች ግን "ከይሁዳ ነገድ የሆነው አንበሳ እርሱም የዳዊት ሥር" ድል ነስቷልና እንዳታለቅስ ይሉታል (ራእይ 5፥5)። ይህ ንግግር ኃያል፣ አውሬያዊ ኃይል ያለው ንጉሥ ያመጣል ብለን እንድንጠብቅ ያደርገናል። ነገር ግን ዮሐንስ ዓይኑን ሲያነሳ ያየው "እንደ ታረደ በግ" (ራእይ 5፥6) ነው—ይህ ድንገተኛ የተምሳሌት ግልበጣ (ከ"አንበሳ" ወደ "የታረደ በግ") የመላው ራእይ መጽሐፍ ነገረ-መለኮታዊ ማዕከል ነው። የክርስቶስ ድል የሚመጣው በኃይል ጡንቻ ሳይሆን በመስዋዕትነት ፍቅር መሆኑን በሚያስደንቅ ሥነ-ጽሑፋዊ ብልሃት ይገልጣል። ይህ ንድፍ ራሱ ለተሰደዱ አማኞች ትልቅ ማጽናኛ ነው፤ የእነርሱ ድል የሚመጣው በምድራዊ ኃይል ትግል ሳይሆን፣ ልክ እንደ በጉ ራሱ በታማኝነትና በመስዋዕትነት ጸንተው በመቆም ነው (ራእይ 12፥11)።

ተርጓሚው አቡቀለምሲስን ሲያነብ የመጀመሪያ ጥያቄው "ይህ መቼ ይፈጸማል?" ወይም "ይህ ማን ነው የሚወክለው?" ብቻ ሳይሆን፣ "ይህ ራእይ ስለ እግዚአብሔር ሉዓላዊነትና ስለ ክርስቶስ የመጨረሻ ድል ምን ያስተምረኛል?" የሚል መሆን አለበት። ራእይ የተጻፈው መከራ ውስጥ ላሉ ክርስቲያኖች ራስ ምታት እንዲፈጥር ሳይሆን፣ ራስ ወደላይ አድርገው በተስፋ እንዲጸኑ ነው።

የብሉይ ኪዳን የጥበብ ሥነ-ጽሑፎች በእውነተኛ "የእግዚአብሔር ፍርሃት" ላይ የተመሠረተ ተግባራዊ የሕይወት ትምህርትን ይሰጣሉ። "የጥበብ መጀመሪያ እግዚአብሔርን መፍራት ነው" (ምሳሌ 1፥7) የሚለው ዐቢይ መርህ ራሱ አብዮታዊ ትምህርት ይዟል፦ በዘመኑ በነበሩት የግብፅና የመስጴጦምያ ጥበበኛ ትውፊቶች ውስጥ ጥበብ የሚገኘው በሰው ልጅ ምልከታ ብቻ ነበር፤ የእስራኤል ጥበብ ግን ከዚህ በተቃራኒ፣ ትክክለኛ ዕውቀት ሁሉ የሚጀምረው ከግላዊ ግንኙነት ጋር ከእግዚአብሔር ጋር ነው ብሎ ያውጃል። ይህም ማለት ጥበብ ገለልተኛ የአዕምሮ ችሎታ ሳይሆን፣ ከፈጣሪ ጋር ትክክለኛ ግንኙነት ካለው ልብ የሚፈልቅ የሕይወት ጥበብ ነው። ሆኖም በዚህ ዘውግ ሥር የሚገኙት ንዑስ-ዘውጎች ልዩ ልዩ የትርጓሜ አያያዝን ይጠይቃሉ፤ የጥበብ ሥነ-ጽሑፍ ነጠላ ድምፅ ያለው ሳይሆን፣ በምሳሌ፣ በኢዮብና በመክብብ መካከል የሚደረግ ውይይታዊ ስብስብ ነው፣ እያንዳንዱም መጽሐፍ ለሌላው ማስተካከያና ጥልቀት ይሰጣል።

መጽሐፈ ኢዮብ፦ ከብድራት-መላሽ ነገረ-መለኮት ባሻገር

መጽሐፈ ኢዮብ የክፋትንና የመከራን ሕልውና ከእግዚአብሔር ጽድቅ ጋር የማስታረቅ ጥያቄ ይታገላል፤ ላዩን የሆነውን "መልካም ሠርተህ ከሆነ ትባረካለህ፣ ክፉ ሠርተህ ከሆነ ትቀጣለህ" የሚለውን ቀላል የብድራት-መላሽ ነገረ-መለኮት ውድቅ በማድረግ፣ የእግዚአብሔርን ሉዓላዊነት ያጸናል። የኢዮብ ጓደኞች—ኤልፋዝ፣ ቢልዳድና ሶፋር—ደጋግመው ሲናገሩ የነበረው ክርክር፣ ኢዮብ የተሰቃየው በድብቅ ኃጢአት ምክንያት ነው የሚለው ነው። ይህ ንድፈ ሐሳብ ውብ ንድፍ ቢመስልም፣ የኢዮብን እውነተኛ ልምድ አይገልጽም ነበር። የኢዮብ ጓደኞች ንግግር ራሱ በመጽሐፉ መጨረሻ በእግዚአብሔር "እንደ ባሪያዬ እንደ ኢዮብ ቅንን ነገር ስለ እኔ አልተናገራችሁምና ቍጣዬ በአንተና በሁለቱ ባልንጀሮችህ ላይ ነድዶአል" (ኢዮብ 42፥7) ተብሎ የተወቀሰ መሆኑ ተርጓሚዎች እያንዳንዱን ንግግር በተናጠል ማገናዘብ እንዳለባቸው ያሳስባል—በኢዮብ መጽሐፍ ውስጥ ያለው ንግግር ሁሉ በእኩል ደረጃ የተመስጦ (inspired) ትምህርት ተደርጎ ሊወሰድ አይችልም፤ ገጸ-ባሕርያቱ የተናገሩት ግን በእርግጥ ትክክለኛ ተመስጦ ያለው ትረካ ውስጥ ተመዝግቧል። በመጨረሻ እግዚአብሔር ራሱ ከዐውሎ ነፋስ ውስጥ ለኢዮብ ሲናገር (ኢዮብ 38-41)፣ ለጥያቄው ቀጥተኛ "ለምን?" የሚል መልስ ከመስጠት ይልቅ፣ የፍጥረቱን ስፋትና ጥበብ በማሳየት ኢዮብን ወደ እምነት ላይ የተመሠረተ እረፍት ይመራዋል፤ ይህም ራሱ ትልቅ ትምህርት ነው—አንዳንድ ጊዜ የእምነት ብስለት የሚመጣው መልስ በማግኘት ሳይሆን፣ መልስ ሰጪውን በማወቅ ነው።

የጥበብ መጻሕፍት ነገረ-መለኮታዊ ብዝሃነት

እነዚህ ሁሉ የጥበብ ድምፆች ተዳምረው የሚያስተምሩን አንድ ጥልቅ እውነት አለ፦ ጥበብ የሚገኘው ራስን ብቻ በማወቅ ወይም በዓለም ልምድ ብቻ ሳይሆን፣ ራሱን ገንዘቡ ካደረገልን ከእግዚአብሔር ጋር ባለው ግንኙነት ውስጥ ነው። ጳውሎስ ስለ ክርስቶስ ሲናገር "የተሰወረ የጥበብና የእውቀት መዝገብ ሁሉ በእርሱ ነውና" (ቆላስይስ 2፥3) ብሏል፤ ስለዚህ የብሉይ ኪዳን የጥበብ ትምህርት ሁሉ በመጨረሻ ወደ ክርስቶስ ራሱ የሚያመላክት ጥላ ነው ማለት እንችላለን። ኢየሱስ ራሱ "እነሆም፥ ከሰሎሞን የሚበልጥ ከዚህ አለ" (ማቴዎስ 12፥42) ብሎ የተናገረው ቃል፣ ሰሎሞን ተምሳሌት ብቻ የነበረውን ፍጹም ጥበብ እርሱ ራሱ እንደ ሆነ ያረጋግጣል።

ተርጓሚው የጥበብ መጻሕፍትን ሲያነብ፣ በእያንዳንዱ ገጽ ውስጥ ያለውን ውጥረት—በምሳሌ ያለውን መተማመንና በኢዮብ/መክብብ ያለውን ጥያቄ—ሳያስወግድ ማንበብ ይኖርበታል፤ ምክንያቱም እውነተኛ የእምነት ሕይወት ሁለቱንም ያካትታል፦ በእግዚአብሔር ትእዛዝ ላይ የተመሠረተ መተማመንና፣ ባልተመለሱ ጥያቄዎች መካከል በእምነት መጽናት።

ከወንጌላት፣ ከሐዋርያት ሥራ እና ከራእይ ውጪ፣ አብዛኛውን የአዲስ ኪዳን ክፍል የሚሸፍኑት የመልእክት ቅርጾች ናቸው፤ በተወሰኑ የጥንት ቤተ ክርስቲያን ተጨባጭ ሁኔታዎች የተቀረጹ፣ ጊዜ የማይሽረው ባለሥልጣንነት ያላቸው ደብዳቤዎች ናቸው። የመልእክቶቹ ትክክለኛ ትርጓሜ "ኦካዢናል ዶኩመንት" ተፈጥሮአቸውን ማክበር ይጠይቃል፤ ማለትም እያንዳንዱ መልእክት ለተወሰነ ማኅበረሰብ የተወሰነ ችግር ምላሽ ሆኖ የተጻፈ በመሆኑ፣ ተርጓሚው "ከጀርባ ያለውን ታሪክ" በጥንቃቄ መገንባት ይኖርበታል፤ ልክ የስልክ ንግግርን አንድ ወገን ብቻ ስንሰማ የተነጋገሩበትን ርዕስ መገመት እንደሚያስፈልገን ሁሉ፣ የጳውሎስንም መልእክቶች ስናነብ ለምን ጥያቄ ወይም ችግር ምላሽ እየሰጠ እንደሆነ በጥንቃቄ መለየት አለብን።

የገላትያ አውድ፦ ጸጋና ሕግ

ገላትያ ከግሪኮ-ሮማን የፍርድ ደብዳቤ ቅርጽ ጋር ተቀራርቦ የቀረበ ሲሆን፣ በጸጋና በሕግ መካከል ያለውን ውዝግብ ይፈታል። ጳውሎስ በዚህ መልእክት ውስጥ በጣም በሚያስደንቅ ሁኔታ ያለ ሰላምታ ምስጋና ቀጥታ ወደ ችግሩ ይገባል—ይህ ራሱ የደብዳቤውን አጣዳፊነትና ክብደት ያመለክታል። አይሁዳውያን-ክርስቲያን አስተማሪዎች የአሕዛብ አማኞች ግርዘትንና የሙሴን ሕግ ሥርዓት ካልጠበቁ ሙሉ በሙሉ መዳን አይችሉም ብለው ያስተምሩ ነበር። ጳውሎስ "ሰው በኢየሱስ ክርስቶስ በማመን እንዲጸድቅ እንጂ በሕግ ሥራ እንዳይሆን አውቀን" (ገላትያ 2፥16) በማለት፣ ድነት ሙሉ በሙሉ በጸጋ በኩል በእምነት እንደሚገኝ አጥብቆ ይናገራል። ይህንን ታሪካዊ ዐውድ ሳናውቅ ገላትያን ብናነብ፣ ጳውሎስ ለምን ይህን ያህል ተቆጥቶ እንደጻፈ (ገላትያ 1፥6-9) ልንረዳ አንችልም፤ ታሪካዊ አውድ ግን ቃሉን ይተረጉማል፣ ትርጉሙን ግን ገላትያ ራሱ ካልያዘችው ትርጉም አይለውጠውም።

መልእክቶቹ የተለመዱ ደብዳቤዎች ብቻ ሳይሆኑ፣ ሐዋርያዊ ባለሥልጣንነት ያላቸው ናቸው፤ ጳውሎስ ራሱ "ይህ የምጽፍላችሁ የጌታ ትእዛዝ እንደ ሆነ ይወቅ" (1ኛ ቆሮንቶስ 14፥37) ብሎ ተናግሯል። ይህ ማለት፣ በእነዚህ መልእክቶች ውስጥ የምናገኘው ትምህርት ከጳውሎስ ወይም ከጴጥሮስ የግል አስተያየት አልፎ፣ ራሱ ክርስቶስ ለቤተ ክርስቲያኑ በሚናገርበት ሥልጣን የተሞላ ቃል ነው። ይህ ግንዛቤ ተርጓሚው መልእክቶቹን ሲያነብ በቀላል የታሪክ ጽሑፍ መንፈስ ብቻ ሳይሆን፣ በትሕትናና በመታዘዝ መንፈስ እንዲቀርባቸው ያደርገዋል።

ጽሑፋዊ ፍቺ በተግባር፦ የተቀላቀሉ ዘውጎች

እነዚህ ስድስት ዐበይት ዘውጎች በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ተነጥለውና ብቻቸውን አይገኙም። የላቀ ሥነ-ጽሑፋዊ ትንተና፣ የተቀላቀሉ ቅርጾችንና በዘውጎች መካከል ያለውን መስተጋብር ሲገነዘብ ፍሬያማ ይሆናል፦ የትንቢት መጻሕፍት ጥልቅ ቅኔንና ታሪካዊ ትረካን ያዋሕዳሉ (እንደ ኢሳይያስ የአገልጋይ መዝሙሮች)፤ አቡቀለምሲስ ትንቢትን አቅፎ ይይዛል (ዳንኤል 7–12፣ የዮሐንስ ራእይ)፤ የአዲስ ኪዳን መልእክቶች የብሉይ ኪዳን ቅኔ፣ ክርስቶሎጂካዊ መዝሙራት፣ እና የጥበብ አባባሎችን ይጠቅሳሉ፤ ወንጌላት ራሳቸው ደግሞ ድርብ ዘውግ ናቸው፦ ታሪካዊ ትረካን ከክርስቶሎጂካዊ ኬሪግማ ጋር ያዋሕዳሉ፤ ወንጌላት በጥንታዊው የግሪኮ-ሮማን "ቢዮስ" ዘውግ ውስጥ ይመደባሉ፤ ይህም ወንጌላውያን ስለ ኢየሱስ ሕይወት የጻፉት ገለልተኛ ታሪክ ብቻ ሳይሆን ስለ ማንነቱና ስለ ተልእኮው የነገረ-መለኮት ትምህርት ጭምር በአንድ ላይ የተቀናጀ ጽሑፍ መሆኑን ያሳየናል።

ተግዳሮቶችና ምላሾች