Hermeneutics

የትርጓሜ ጽንሰ-ሀሳብ እና
የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ

ጤናማና ጥንቁቅ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ የሌለው ስብከት፣ የሰዎችን ጆሮ ለማስደሰት ወደሚደረግ ጊዜያዊ ስሜታዊ ቅስቀሳ ያሽቆለቁላል (2ኛ ጢሞ. 4፥3-4)፤ ከጥብቅ ሄርሜኔቲክስ የተነጠለ ሥነ-መለኮት ደግሞ፣ ከሕያው እግዚአብሔር ጋር ከሚያገናኝ እውነት ይልቅ ወደ ረቂቅና ደረቅ አእምሯዊ ፍልስፍና ይለወጣል። በተመሳሳይ መልኩ፣ ጥልቅ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት የሌለው የወንጌል ስርጭት ሰዎችን ወደ እውነተኛ ንስሐና ደቀ መዝሙርነት ከማምጣት ይልቅ፣ መሠረት-አልባና ጊዜያዊ የሃይማኖት ስሜት ሆኖ ይቀራል። የእግዚአብሔር ቃል በትክክል ሳይተረጎም ሲቀር፣ ቤተ ክርስቲያን የትምህርት ነፋስ ሁሉ የሚያወዛውዛትና በስህተት ትምህርት የምትናወጥ ትሆናለች (ኤፌ. 4፥14)።

በአንጻሩ ግን፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊ የትርጓሜ መርሆች በጥምረት ሥራ ላይ ሲውሉ መንፈሳዊ ህዳሴ ይወለዳል። እነዚህም የመጽሐፍ ቅዱስን መለኮታዊ ባለሥልጣንነት በጸጋ መቀበል፣ የራስን እውነት የመረዳት ወሰን የሚገነዘብ ሥነ-ዕውቀታዊ ትሕትና፣ የጽሑፉን የመጀመሪያ ታሪካዊና ሰዋሰዋዊ ጥብቅነት መመርመር (2ኛ ጢሞ. 2፥15)፣ የቅዱሳት መጻሕፍትን ቀኖናዊ አንድነት መጠበቅ፣ የጽሑፉ ማዕከላዊ ፍሰት ወደ ክርስቶስ የሚያመጣው ክርስቶስ-ተኮር ትኩረት (ሉቃ. 24፥27)፣ የራስን ባህላዊና ግላዊ ቅድመ-ግምቶች የሚመረምር ራስ-ትችታዊ ንቃት፣ እንዲሁም እያንዳንዱን የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል እንደየሥነ-ጽሑፍ ዘውጉ (ምሳሌ፣ ትንቢት፣ ደብዳቤ፣ መዝሙር) ለይቶ መረዳት ናቸው።

እነዚህ መርሆች በአንድነት ተግባራዊ ሲሆኑ፣ ቤተ ክርስቲያንን ወደ ማይናወጥ ጤናማ ትምህርት፣ በእውነትና በመንፈስ ወደሚደረግ ጥልቅ አምልኮ (ዮሐ. 4፥24)፣ እንዲሁም ለዓለም በሚሰጥ ታማኝና ኃያል ምስክርነት ይመራሉ። እያንዳንዱ ሰባኪ፣ የመጽሐፍ ቅዱስ መምህር እና ግላዊ አንባቢ ቃሉን በፍርሃትና በትሕትና እየተረጎመ እነዚህን መርሆች በሕይወቱ ሲተገብር፣ የእግዚአብሔር ቃል ድንቅ የለውጥ ኃይሉን ይገልጣል፤ ቃሉ ራሱ በእርሱ ላይ የገባውን መለኮታዊ ተስፋ ያጸናል፦

“ከአፌ የሚወጣ ቃሌ እንዲሁ ይሆናል፤ የምሻውን ያደርጋል የላክሁትንም ይፈጽማል እንጂ ወደ እኔ በከንቱ አይመለስም።”

ኢሳይያስ 55፥11

“ሄርሜኔቲክስ” የሚለው ጽንሰ-ሐሳብ ሥርወ-ቃላዊ መነሻውን “መተርጎም” ወይም “ማብራራት” ከሚለው የግሪክ ቃል ያገኝ እንጂ፤ ክርስቲያናዊው ሥነ-ትርጓሜ ከግሪካውያን ፍልስፍናዊ ትውፊት ፈጽሞ የተለየና በመለኮታዊ መገለጥ ላይ ያረፈ ራሱን የቻለ ሥነ-መለኮታዊ ዘርፍ ነው። ይህ ጥናት ሦስት እርስ በርስ የተሳሰሩ፣ ነገር ግን በአመክንዮአዊ ፍሰታቸው የተለያዩ መሠረታዊ እርከኖችን አቅፏል፦ እነርሱም የትርጓሜን ንድፈ-ሐሳባዊና ፍልስፍናዊ መሠረት የሚመረምረው ሥነ-ትርጓሜ (Hermeneutics)፣ በእነዚህ መርሆች ላይ ተመርኩዞ በጽሑፉ ላይ የሚደረገው ጥልቅ ተግባራዊ ትንተና (Exegesis)፣ እና ከጥናቱ የተገኘውን ዘመን-ተሻጋሪ እውነት ወደ አሁናዊው የአማኙና የማኅበረሰቡ ሕይወት የሚያሸጋግረው አተገባበር (Application) ናቸው። ጤናማ ሥነ-ትርጓሜያዊ ንድፈ-ሐሳብ ከሌለ ትንተናው አቅጣጫ-አልባ የቴክኒክ ልምምድ ሲሆን፤ ጥንቁቅ ትንተና ከሌለ ደግሞ አተገባበሩ መሠረት-አልባ ስሜታዊነት ይሆንበታል። በመሆኑም፣ የቅዱሳት መጻሕፍት ንባብ ወደ እውነተኛ መንፈሳዊ ብርሃን የሚያደርሰው እነዚህ ሦስቱ አዕማድ በተመጣጠነ ውህደት ሲሰሩ ብቻ ነው።

የቅዱሳት መጻሕፍት ትርጓሜ ጽኑ መሠረት የሉዓላዊው እግዚአብሔር ራስ-መገለጥ ነው። ይህ ማለት፣ የቃሉ ትርጓሜ ከዓለም-አተያይ ተጽዕኖ ነጻ የሆነ፣ የላቦራቶሪ ሳይንሳዊ ልምምድ ሳይሆን፣ ከጅምሩ በተወሰነ ሥነ-መለኮታዊ ቅድመ-ግንዛቤ ውስጥ የሚካሄድ መንፈሳዊ ሥነ-ዕውቀት ነው። የሰውን ልጅ ልጓም-አልባ አመክንዮ የመጨረሻው የእውነት ሚዛን አድርጎ ከመቀበል ይልቅ፣ ይህ ጥናት “ፍጡር ስለ ፈጣሪው እውነተኛ ዕውቀት ሊኖረው የሚችለው ፈጣሪው ራሱን በገለጠው መጠንና በገለጠበት መንገድ ብቻ ነው” ከሚለው መሠረታዊ መርህ ይነሳል። ይህ አቋም ምክንያታዊ ምርመራን አያኮስስም፤ ይልቁንም የሰውን አእምሮ ትክክለኛ ስፍራ በማስያዝ፣ እንደ ጌታ ሳይሆን ራሱን የገለጠውን መለኮታዊ ቃል በትሕትና እያገለገለ የሚመረምር ታማኝ መሣሪያ ያደርገዋል።

ይህ ጥናት ከምሁራዊ ጥብቅነቱ ባሻገር፣ ከመነሻው እስከ መድረሻው በጥልቅ መንፈሳዊ ግብ የተቃኘ ነው። ሥነ-ትርጓሜ እንደ አንድ ደረቅ አካዳሚያዊ ትምህርት ብቻ ከተወሰደ የራሱን ሕልውና ይክዳል፤ ምክንያቱም የቅዱሳት መጻሕፍት የመጨረሻ ዓላማ የመረጃ ክምችትን ማስተላለፍ ሳይሆን፣ ነፍስን ወደ ሕያው እግዚአብሔር ፊት ማቅረብ፣ ልብን ወደ ንስሐና ዶክሶሎጂካዊ አምልኮ መለወጥ፣ እንዲሁም አማኙን ወደ ክርስቶስ አምሳል ማሳደግ ነው (2ኛ ጢሞ. 3፥15-17፤ ዮሐ. 20፥31)። እያንዳንዱ የትርጓሜ መርህ የተነደፈው ለንድፈ-ሐሳባዊ እውቀት ብቻ ሳይሆን፣ አንባቢው ከቃሉ ጋር ወደ ጠለቀና ሕይወት-ለውጥ ግኑኝነት እንዲገባ ለማነሳሳት ነው። እውነተኛ ትርጓሜ በደረቅ ድምዳሜ የሚያበቃ ሳይሆን፣ ምንጊዜም በአምልኮ የሚቋጭ ነው።

ከዚህም በላይ፣ ሥነ-ትርጓሜ ከጠቅላላው የመጽሐፍ ቅዱስ ራእይ ተነጥሎ ሊታይ አይችልም፤ የትርጓሜ መርሆች ራሳቸው ከቅዱሳት መጻሕፍት ውስጣዊ ተፈጥሮ፣ ማለትም ከመገለጥነታቸው፣ ከመንፈስ-አነሳሽነታቸው (inspiration)፣ ከስህተት-አልባነታቸው እና ከክርስቶስ-ተኮርነታቸው የሚመነጩ እንጂ ከውጭ የተጫኑ ፍልስፍናዊ ማዕቀፎች አይደሉም። ትክክለኛ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ ታሪካዊ-ሰዋሰዋዊ ጥብቅነትን ከክርስቶስ-ተኮር ንባብ ጋር በተመጣጠነ መልኩ ማዋሃድን ይጠይቃል። ይህም ሲባል፣ በብሉይ ኪዳን የቃል ኪዳን ተስፋዎችና በነቢያት ራእይ የተጀመረው መለኮታዊ የድነት ታሪክ ፣ በኢየሱስ ክርስቶስ ሥጋ መልበስ፣ በመስቀል ላይ መከራ፣ በሞቱና በትንሣኤው ፍጻሜውን እንዳገኘ ተገንዝቦ እያንዳንዱን ጽሑፍ በዚሁ የጸጋ ብርሃን ሥር ማንበብ ማለት ነው። ትርጓሜ ደረቅ ቴክኒካዊ ልምምድ ሳይሆን፣ አማኙን ወደ ክርስቶስ የዘላለም ሕይወት ሙላትና እውነት የሚመራ ነው።

አንባቢ ሆይ፣ ይህንን ጽሑፍ ስትመረምር የአእምሮህን ደጆች ብቻ ሳይሆን የልብህንም ጓዳ ክፈት፤ ምክንያቱም ይህ ጥናት ስለ ትርጓሜ ብቻ ሳይሆን፣ ራሱ ሕያው ስለሆነው፣ ስለሚሠራውና የልብን ስሜትና አሳብ ስለሚመረምረው የእግዚአብሔር ቃል ነው (ዕብ. 4፥12)። መንፈስ ቅዱስ የልብህን ዓይኖች እያበራ፣ ይህ ጉዞ ወደ ጥልቅ የመጽሐፍ ቅዱስ ግንዛቤ ብቻ ሳይሆን፣ ይበልጥ ወደ በሰለ አምልኮ፣ ወደ ጽኑ እምነትና ወደ ታማኝ የክርስቶስ ደቀ-መዝሙርነት እንዲመራህ የዘወትር ጸሎታችን ነው።

📖

የጥናቱ ዋና ክፍሎች

ለተጨማሪ ንባብ እና ጥልቅ ጥናቶች አንዱን ክፍል ይጫኑ

፩

ስነ-ዕውቀት

Epistemology

የግምት-ተኮርነት፣ መደበኛ፣ ሁኔታዊ እና ግላዊ አቅጣጫዎች፣ እንዲሁም የስነ-ዕውቀት አቀራረቦች።

፪

መገለጥና ባለሥልጣንነት

Revelation & Authority

አጠቃላይና ልዩ መገለጥ፣ እንዲሁም የቅዱሳት መጻሕፍት አራት ባሕርያት (አስፈላጊነት፣ በቂነት፣ ግልጽነት)።

፫

ታሪካዊ-ሰዋሰዋዊ ዘዴ

Historical-Grammatical

ትክክለኛው የጸሐፊ ዓላማን መፈለግ፣ የሰዋስው ምድቦች እና የቀኖናዊ አቀራረብ አንድነት።

፬

ክርስቶስ-ተኮር ትርጓሜ

Christocentric

ኢየሱስ ክርስቶስን የመላው ቅዱሳት መጻሕፍት መክፈቻና የትርጓሜ ማዕከላዊ ቁልፍ አድርጎ ማቅረብ።

፭

የአንባቢ-ምላሽ ሂስ

Reader Response

የትርጓሜ ማዕከል (ጸሐፊ፣ ጽሑፍ ወይስ አንባቢ) እና የተመጣጠነ የትርጓሜ ሚዛን።

፮

የሥነ-ጽሑፍ ዘውግና ትሕትና

Genres & Humility

የተለያዩ የሥነ-ጽሑፍ ዘውጎች፣ ጠለቅ ያሉ ስልቶች እና የትርጓሜ ትሕትና።

የዕውቀት መሠረት

ስነ-ዕውቀት፣ "ውሱን እና በኃጢአት የወደቁ የሰው ልጆች፣ ማለቂያ የሌለውን ቅዱስ እግዚአብሔርን ለድነትና ለታዛዥነት በሚበቃ እርግጠኝነት እንዴት ሊያውቁት ይችላሉ?" ለሚለው አንገብጋቢ ጥያቄ ምላሽ ይሰጣል። እውነተኛ እውቀት ሁሉ "እግዚአብሔር ተናግሯል፤ ንግግሩም ለሰው ልጅ አእምሮ ሊስተዋል የሚችል ነው" ከሚለው ጽኑ መነሻ ሀሳብ የሚመነጭ ነው።

ይህ በነገረ-መለኮት ውስጥ "ግምት-ተኮር" (Presuppositionalism) ተብሎ ከሚታወቀው የእውቀት ማረጋገጫ ዘዴ ጋር ይስማማል፤ የግምት-ተኮር አካሔድ የእግዚአብሔርን ሕልውናና የቃሉን ሥልጣን እንደ መጨረሻ የማይረጋገጥ ግምት ሳይሆን፣ ራሱን የቻለ እና ራሱን የሚያረጋግጥ የእውቀት መነሻ አድርጎ ይይዛል። ይህ አቋም በጭፍን የሚደረግ የእምነት ዝላይ ሳይሆን፣ መጽሐፍ ቅዱስ ራሱን በራሱ በሚያረጋግጥበት መለኮታዊ ተፈጥሮ ላይ የተመሠረተ አስተማማኝ እምነት ነው።

ይህ ስነ-ዕውቀት በኢንላይትመንት ዘመን ፍልስፍና እንደታየው ምክንያታዊ ወይም ተሞክሯዊ ሳይሆን፣ መገለጣዊ ነው። በዚህ ሥርዓት ውስጥ ሰዋዊ አመክንዮ አገልጋይ እንጂ ጌታ ሊሆን አይችልም። የእግዚአብሔርን እውነት የምናውቀው በሦስት እርስ በርስ በተሳሰሩ አቅጣጫዎች ነው፦ በመደበኛው አቅጣጫ (የእግዚአብሔር ቃል ራሱ)፣ በሁኔታዊው አቅጣጫ (ዓለምና ታሪካዊ አውድ) እና በግላዊ አቅጣጫ (የተርጓሚው ልብና ንቃተ-ህሊና)። እነዚህ ሦስት እይታዎች እርስ በርሳቸው የማይቃረኑ፣ ነገር ግን ሁልጊዜ በቃሉ የበላይነት ሥር ሆነው የተዋሃዱ መሆን አለባቸው።

የፍሬም ትሪፐርስፔክቲቫል ሦስት ማዕዘን

"የጥበብ መጀመሪያ እግዚአብሔርን መፍራት ነው" — ምሳሌ 1፡7

ጠቢቡ ንጉሥ ሰሎሞን፣ መንፈስ ቅዱስ በሰጠው ጥበብ የምሳሌን መጽሐፍ ሲከፍት፣ ለመላው የሰው ልጅ የስነ-ዕውቀት ጉዞ ፍጹምና የማያወላውል መሠረት ያስቀምጣል፦ "የጥበብ መጀመሪያ እግዚአብሔርን መፍራት ነው፤ ሰነፎች ግን ጥበብንና ተግሣጽን ይንቃሉ።" (ምሳሌ 1፡7)። ይህ ቃል በአጋጣሚ እንደ መግቢያ ማስዋቢያ የተቀመጠ ሳይሆን፣ የሕይወትንና የዕውቀትን ትርጉም ለሚፈልግ ሁሉ የተሰጠ የሕይወት ኮምፓስ ነው። በዕብራይስጡ ቋንቋ "መጀመሪያ" ተብሎ የተተረጎመው "ሬሺት" የሚለው ቃል፣ የጊዜን ቅደም ተከተል ብቻ የሚያመለክት ሳይሆን፣ የሁሉንም ነገር መሠረት፣ ሥር፣ ምንጭና የፍጥረት ሁሉ ዋነኛ መነሻ ነጥብን በጥልቀት የሚገልጽ ነው። በሌላ አነጋገር፣ "እግዚአብሔርን መፍራት" (አክብሮታዊ ፍርሃት) በዕውቀት ማዕድ ላይ ከቆየን በኋላ የምንጨምረው ማጣፈጫ ቅመም ሳይሆን፣ ያለ እርሱ አንዳችም እውነተኛና ዘላቂ እውቀት ሊገነባ የማይችልበት ጽኑ መሠረት ነው። ከፈጣሪው የተቆረጠ፣ ገለልተኛና ራስ-ገዝ የሆነ የሰው ልጅ አመክንዮ፣ በራሱ ላይ ዙፋን ዘርግቶ ለእግዚአብሔር እውነት ፈራጅ ሊሆን ፈጽሞ አይችልም። ይልቁንም፣ እውነተኛ ጥበብ የሚፈልቀው አእምሮአችንን ከትዕቢት አውርደን፣ በፈጣሪያችን ፊት በአክብሮትና በመንበርከክ ስንሰግድ ብቻ ነው። ይህ እውነት በመጽሐፍ ቅዱስ ላይ የተመሠረተውን የስነ-ዕውቀት መርህ ደምቆ እንዲበራ ያደርገዋል፦ የፈጣሪን ታላቅነትና የፍጡርን ውስንነት የማያከብር ማንኛውም የዕውቀት ሥርዓት፣ የቱንም ያህል ምድራዊ ልሂቅነት ቢኖረውም፣ ፍጻሜው ወደ ትዕቢት ማማ መውጣትና በስህተት ገደል መውደቅ ነው።

1 ቆሮንቶስ 1፡18-25 — የመስቀሉ "ስንፍና" የዓለምን ጥበብ ሲያዋርድ

ሐዋርያው ጳውሎስ ወደ ቆሮንቶስ ቤተ ክርስቲያን በላከው መልእክት፣ በዘመኑ በነበረው የግሪክ የፍልስፍና ልሂቅነትና የንግግር ጥበብ (Sophism) በእጅጉ ይኮራ በነበረው ማኅበረሰብ ውስጥ ገብቶ፣ የዓለምን የስነ-ዕውቀት ማዕከል ከሥሩ ይነቅለዋል። "የመስቀሉ ቃል ለሚጠፉት ሞኝነት፥ ለእኛ ለምንድን ግን የእግዚአብሔር ኃይል ነውና" (1 ቆሮንቶስ 1፡18) ብሎ በአዋጅ ሲናገር፣ እግዚአብሔር የዓለምን የጥበብ መመዘኛ እንዴት እንደገለበጠው ያሳያል። የዓለም ጠቢባን፣ ጻፎችና የምድራችን መርማሪዎች፣ የራሳቸውን ራስ-ገዝ አመክንዮ እንደ ሚዛን በመጠቀም የእግዚአብሔርን እውነተኛ ጥበብ ሊመረምሩም ሆነ ሊደርሱበት አይችሉም፤ ምክንያቱም እግዚአብሔር "የዚችን ዓለም ጥበብ ሞኝነት እንዲሆን" (ቁ. 20) በሉዓላዊነቱ ወስኗልና። ይህ አስደናቂ ምንባብ ለክርስቲያናዊ ስነ-ዕውቀት ወሳኝ የሆነ ትምህርት ይሰጠናል፦ በጎልጎታ መስቀል ላይ በደም የተጻፈውና የተገለጠው መለኮታዊ እውነት፣ በሰው ልጅ ኩሩ አእምሮ ሊፈተሽና "ይሁንታ" ሊያገኝ የሚችል ተራ ርዕሰ-ጉዳይ አይደለም። ይልቁንም የመስቀሉ እውነት ራሱ የሰው ልጆችን ሐሳብ ሁሉ የሚመዝንና የሚፈርድ ብቸኛና የመጨረሻ የፍርድ መስፈርት ሆኖ ይቆማል። ስለዚህ የመስቀሉ መልእክት በዓለማውያን ዘንድ "ሞኝነት" መስሎ መታየቱ በመልእክቱ ላይ ችግር ኖሮ ሳይሆን፣ ኃጢአተኛው የሰው ልጅ ራሱን ራሱን የቻለ የፍርድ ማዕከል አድርጎ በሐሰት ዙፋን ላይ ስላስቀመጠ ብቻ ነው። እውነተኛና ሕይወት ሰጪ ዕውቀት የሚጀምረው፣ ይህንን የሰውኛ አመክንዮ ትዕቢት በመስቀሉ ሥር በንስሐ ጥሎ በመገዛት ነው።

1 ቆሮንቶስ 2፡10-16 — መንፈስ ቅዱስ ብቻ የእግዚአብሔርን ጥልቅ ነገር የሚመረምረው

በዚሁ መልእክት በቀጣዩ ምዕራፍ ላይ፣ ሐዋርያው ጳውሎስ የስነ-ዕውቀትን ጥልቅ መንፈሳዊ ልኬትና ሚስጥር በሚያስደንቅ ሁኔታ ይከፍተዋል፦ "በእርሱ ውስጥ ካለው ከሰው መንፈስ በቀር ለሰው ያለውን የሚያውቅ ሰው ማን ነው? እንዲሁም ደግሞ ከእግዚአብሔር መንፈስ በቀር ለእግዚአብሔር ያለውን ማንም አያውቅም።" (ቁ. 11)። ይህ ንጽጽር ክርስቲያናዊ ሥነ-ዕውቀትን ለመረዳት እጅግ ወሳኝ ቁልፍ ነው፦ ልክ የአንድን ሰው ጥልቅ ውስጣዊ ሐሳብና ምሥጢር ከውጭ ሆኖ በምልከታና በግምገማ ብቻ ሙሉ በሙሉ ማወቅ እንደማይቻል ሁሉ፣ ማንም ሰው በራሱ ጥረትና አእምሯዊ ብቃት የእግዚአብሔርን ጥልቅ ሐሳብ ሊደርስበት አይችልም፤ ይህንን ማድረግ የሚችለው የእግዚአብሔር መንፈስ ብቻ ነው። ቁጥር 14 ይህንን ሐሳብ እጅግ አጠናክሮ ሲያቀርብ፣ "ለፍጥረታዊ ሰው የእግዚአብሔር መንፈስ ነገር ሞኝነት ነውና አይቀበለውም፤ በመንፈስም የሚመረመር ስለ ሆነ ሊያውቀው አይችልም።" ይለናል። ይህ መለኮታዊ ቃል የሰውን ልጅ ውሱንነት ማሳየት ብቻ ሳይሆን፣ ያለ መንፈስ ቅዱስ ውስጣዊ ብርሃን ማንም ሰው ምንም ዓይነት ከፍተኛ የስነ-ልቦና ወይም የፍልስፍና ችሎታ ቢኖረውም፣ ወደሚያድነውና ሕይወት ወደሚሰጠው መለኮታዊ እውቀት ሊደርስ እንደማይችል በማያሻማ ሁኔታ ያስተምረናል። እውነተኛ ስነ-ዕውቀት የደረቅ ፍልስፍና ወይም የአእምሮ ጂምናስቲክስ ልምምድ ሳይሆን፣ "የክርስቶስ ልብ" እንዲኖረን ከሚያደርገው ከመንፈስ ቅዱስ የጸጋ ስጦታና አብርሆት ጋር በማይነጣጠል ሁኔታ በጥብቅ የተሳሰረ መንፈሳዊ ልምምድና ሕይወት ነው።

ጽሑፎች ተጨባጭና አንድ ወጥ ትርጉም ሊኖራቸው አይችልም የሚለውን የድህረ-ዘመናዊነትን አንጻራዊነት፣ እንዲሁም መጽሐፍ ቅዱስን እንደ ተራ ታሪካዊ ሰነድ ብቻ የሚቆጥረውን የሊበራል አክራሪ ሂስ አጥብቆ ይቃወማል። የሚከተለው ሠንጠረዥ ዋና ዋና የስነ-ዕውቀት አቀራረቦችን ከወንጌላዊው መስፈርት አኳያ ያነጻጽራል፦

የስነ-ዕውቀት አቋም	የእውቀት የመጨረሻ መሠረት	ስለ መጽሐፍ ቅዱስ ያለው አመለካከት	ወንጌላዊ ግምገማ
ግምት-ተኮርነት (Presuppositionalism)	እግዚአብሔር ራሱን የገለጠበት ቃል	ራሱን የሚያረጋግጥ፣ የመጨረ ሻ ሥልጣን	ወንጌላዊ ደረጃ አቋም፤ ለሰብአዊ ኩራት ቦታ አይሰጥም።
ንጹህ ምክንያታዊነት (Rationalism)	ራስ-ገዝ የሰው አእምሮ	በሰው አመክንዮ ሊፈተሽ የሚገባ ሰነድ	ተአምራትንና መገለጥን አስቀድሞ ስለሚያገልል፣ ወደ ተፈጥሮ በላይ ስለሆነው እውነት ፍርድ ለመስጠት ብቁ አይደለም።
ተሞክሯዊነት (Empiricism)	የስሜት ህዋሳት ምልከታ	ልምድን የማያሟላ ከሆነ ተቀባይነት የለውም	መንፈሳዊ እውነታዎችን (ኃጢአት፣ ድነት፣ ትንሣኤ) በተጨባጭ ሙከራ መመዘን ስለማይቻል ውስንነት አለበት።
ድህረ-ዘመናዊ ግንባታዊነት (Constructivism)	የማኅበረሰብ/ግለሰብ ትርክት	ትርጉም በአንባቢ ማኅበረሰብ የሚገነባ ብቻ ነው	የቃሉን ተጨባጭነትና ወጥ ትርጉም ስለሚክድ፣ ወንጌላዊው ሥነ-መለኮት ሙሉ በሙሉ ውድቅ ያደርገዋል።

አጠቃላይ እና ልዩ መገለጥ

የዚህ ስነ-ዕውቀታዊ መዋቅር ማዕከላዊ ምሰሶ የመገለጥ ዶክትሪን ነው። ነገረ-መለኮት ይህንን መገለጥ "አጠቃላይ" እና "ልዩ" በማለት በሁለት ዓብይ ክፍሎች የሚከፍለው ሲሆን፣ በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ የሚገኘው ልዩ መገለጥ ለመዳን እውቀት ፍጹም አስፈላጊና በቂ መሆኑን አጥብቆ ያስተምራል፦

አጠቃላይ መገለጥ ፡-

ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ መልእክቱ (1፡19-20) እና ዳዊት በመዝሙሩ (19፡1-6) በመንፈስ ቅዱስ ተመርተው እንዳስተማሩት፣ ታላቁ ፈጣሪ እግዚአብሔር በዓይን የማይታየውን ዘላለማዊ ኃይሉንና አስደናቂ መለኮታዊ ባሕርዩን በሚታየው የፍጥረት ሥራው እና በሰው ልጅ ውስጣዊ የሞራል ሕሊና ውስጥ አትሞ ገልጦታል። ይህ "አጠቃላይ መገለጥ" እያንዳንዱን ሰው ከእግዚአብሔር ጋር ለሚያደርገው የሕይወት ምልልስ ተጠያቂ ያደርገዋል። ነገር ግን፣ በአዳም አለመታዘዝ ምክንያት የገባው የኃጢአት መርዝ የሰውን ልጅ አእምሮ፣ ፈቃድና ስሜት ሙሉ በሙሉ ስላበላሸው፣ ይህ በተፈጥሮ የሚገኝ መገለጥ ሰውን "ምክንያት የለህም" ብሎ በፈጣሪው ፊት ጥፋተኛ ከማድረግ ባለፈ፣ ከኃጢአት ማጥ አውጥቶ የሚያድነውንና የዘላለም ሕይወት የሚያስገኘውን እውነት ሊያስታጥቀው ፈጽሞ አይችልም። ለዚህም ነው ፍጥረት ወደ ፈጣሪ እያመለከተ፣ የሰው ልጅ ግን በጨለመ አእምሮው እየሳተ የጠፋው።

ሮሜ 1፡18-23 — ግልጽ የተደረገ እውነት እና የታፈነ ምላሽ

ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን ጥልቅ ትምህርት ሲጀምር፣ "የእግዚአብሔር ቍጣ ከሰማይ ይገለጣልና" (ቁ. 18) በሚል ነፍስን በሚያርበደብድ መለኮታዊ ማስጠንቀቂያ ነው፤ ሆኖም የዚህን ቁጣ ፍትሐዊ ምክንያት ወዲያውኑ ያብራራል፦ መለኮታዊ ቁጣ የሚወርደው "እውነትን በዓመፃ በሚከለክሉ" (ወይም በሚያፍኑ) ሰዎች ላይ ነው። እዚህ ላይ ጥቅም ላይ የዋለው የግሪክ ግስ (ካቴኮንቶን/Katechonton) ትርጉም፣ የሰው ልጅ ስለ እግዚአብሔር ሕልውና ምንም መረጃ የሌለው ምስኪን መሆኑን የሚያሳይ ሳይሆን፣ በተፈጥሮና በሕሊናው ያገኘውን ግልጽ እውነት ሆን ብሎና አውቆ መጨቆኑንና ማፈኑን ያጋልጣል። ቁጥር 19 እና 20፣ "የማይታየው ባሕርይ እርሱም የዘላለም ኃይሉ ደግሞም አምላክነቱ ከዓለም ፍጥረት ጀምሮ ከተሠሩት ታውቆ ግልጥ ሆኖ ይታያልና" በማለት ያውጃል፤ ይህም የሰው ልጅ በፍርድ ቀን በታላቁ ዙፋን ፊት ሲቆም "አላወቅሁም" የሚል አንዳችም ሰበብ እንዳያቀርብ፣ "መልስ የሌለው" ያደርገዋል። ነገር ግን አሳዛኙ የሰው ልጅ የውድቀት ታሪክ የሚጀምረው እዚህ ላይ ነው፤ ይህ ድንቅ አጠቃላይ መገለጥ ወደ ንስሐና ፈጣሪን ወደ ማምለክ ከመምራት ይልቅ፣ ሰዎች "እንደ እግዚአብሔርነቱ መጠን ስላላከበሩትና ስላላመሰገኑት... የማያስተውለውም ልባቸው ጨለመ" (ቁ. 21)። የዚህ የጨለመ ልብ የመጨረሻ ውጤት ደግሞ፣ "የማይጠፋውንም የእግዚአብሔርን ክብር በሚጠፋ ሰው... መልክ ምሳሌ ለወጡ" (ቁ. 23) ወደሚለው የጣዖት አምልኮ አዘቅት ውስጥ መዘፈቅ ሆነ። ከዚህ የምንገነዘበው እውነት፣ ፍጥረት ራሱ የእግዚአብሔርን ሕልውና የሚያንጸባርቅ ግልጽ መስተዋት ቢሆንም፣ በኃጢአት የቆሰለው የሰው ልብ ያንን እውነት በማዛባት ወደ ውድቀት ያመራዋል፤ ስለሆነም፣ የሰውን ልጅ ከተጠያቂነት ወደ ልጅነት ለማሸጋገር፣ አጠቃላይ መገለጥ ብቻውን በቂ ስላልሆነ፣ ብርሃን የሚፈነጥቅ ልዩ መገለጥ እና የልብን አይን የሚያበራ የመንፈስ ቅዱስ አዳኝ ሥራ የግድ አስፈላጊ ነው።

መዝሙር 19፡1-11 — ከሰማያት ወደ ሕግ፡ የመገለጥ ሁለት ደረጃዎች በአንድ መዝሙር

መዝሙር 19 የእግዚአብሔርን የአጠቃላይ እና የልዩ መገለጥ ውህደት የሚያሳይ እጅግ ማራኪና ጥልቅ መንፈሳዊ ቅኔ ነው። ቅዱሱ መዝሙረኛ ዳዊት ይህንን መዝሙር በሚያንጸባርቅና ነፍስን በሚመስጥ ግጥማዊ ቋንቋ ይከፍታል፦ "ሰማያት የእግዚአብሔርን ክብር ይናገራሉ፥ የሰማይም ጠፈር የእጁን ሥራ ያወራል።" (ቁ. 1)። ይህ ምስክርነት በቀንና በሌሊት ዑደት ውስጥ የማያቋርጥ፣ ቋንቋና ቃል የሌለው፣ ነገር ግን እስከ ምድር ዳርቻ የሚሰማ ድምጽ-አልባ የፍጥረት ስብከት ነው (ቁ. 2-4)። በዚህ ስብከት ፀሐይ፣ ጨረቃና ከዋክብት እንደ ዝምተኛ ሰባኪዎች በመሆን የፈጣሪያቸውን ታላቅነት፣ ጥበብና ኃይል በአጽናፈ ዓለም ያውጃሉ። ነገር ግን እጅግ በሚያስደንቅ የሥነ-ጽሑፍና የመንፈስ ሽግግር፣ ዳዊት ከቁጥር 7 ጀምሮ ድንገት ትኩረቱን ከተፈጥሮ ወደ ቃሉ ይመልሳል፦ "የእግዚአብሔር ሕግ ፍጹም ነው፥ ነፍስን ይመልሳል፤ የእግዚአብሔር ምስክር የታመነ ነው፥ ሕፃናትን ጠቢባን ያደርጋል፤" (ቁ. 7)። ከሰፊው የከዋክብት ጠፈር ወደ ተጻፈው የእግዚአብሔር ሕግ፣ ከተፈጥሮ መገለጥ ወደ ልዩ ቃል የተደረገው ይህ ድንገተኛ ሽግግር የዘፈቀደ አይደለም፤ ይልቁንም መዝሙረኛው በመንፈስ ቅዱስ ምሪት ሊያስተምረን የፈለገው ታላቅ እውነት አለ። ይኸውም፣ አጠቃላይ መገለጥ የእግዚአብሔርን ታላቅነትና ክብር ለዓለም ሁሉ ቢያውጅም፣ በኃጢአት የሞተችን ነፍስን ወደ መመለስ፣ ማዳንና ሰነፎችን ጠቢባን ወደ ማድረግ የሚያደርሰው ግን የተጻፈውና ሕያው የሆነው የእግዚአብሔር ልዩ ቃል ብቻ መሆኑን ነው። መዝሙር 19፣ ከፍጥረት ወደ ቃል፣ እንዲሁም ከአጠቃላይ መገለጥ ወደ አዳኙ ልዩ መገለጥ መደረግ ያለበትን አስፈላጊና የሕይወት ጉዞ በግጥማዊ ውበትና በነገረ-መለኮታዊ ጥልቀት አስቀድሞ ይነግረናል።

ልዩ መገለጥ ፡-

በአንጻሩ፣ "ልዩ መገለጥ" ማለት እግዚአብሔር በቸርነቱ ራሱን፣ ፈቃዱንና ዘላለማዊ የቤዛነት ዕቅዱን ለሰው ልጆች ግልጽ በሆነ መንገድ ያሳወቀበት መለኮታዊ መንገድ ነው። ይህ መገለጥ፣ ቃል ሥጋ በለበሰበትና ጸጋን ተሞልቶ በመጣው በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ (ዮሐ. 1፡1፣ 14) ከፍተኛውና ፍጹሙ ጫፍ ላይ የደረሰ ሲሆን፣ በመንፈስ ቅዱስ እስትንፋስነት በቀኖናዊው መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በጽሑፍ የሰፈረ ግላዊ፣ ሐሳባዊ እና አዳኝ መገለጥ ነው። የዕብራውያን መልእክት ጸሐፊ (ዕብ. 1፡1-2) ይህንን ታሪካዊ የመገለጥ እርከንና እድገት በጥልቀት ሲያብራራ፣ "ከጥንት ጀምሮ እግዚአብሔር በብዙ ዓይነትና በብዙ ጎዳና ለአባቶቻችን በነቢያት ተናግሮ፥ ሁሉን ወራሽ ባደረገው ደግሞም ዓለማትን በፈጠረበት በልጁ በዚህ ዘመን መጨረሻ ለእኛ ተናገረን" ይላል።

ይህ ጥልቅ መንፈሳዊ ግንዛቤ፣ ማንኛውም የመጽሐፍ ቅዱስ ተርጓሚ እና አንባቢ እያንዳንዱን የቅዱሳት መጻሕፍት ክፍል በጊዜ ሂደት እንደተሻሻለ ሰዋዊ የሃይማኖት ፍልስፍና ወይም የባህል ታሪክ አድርጎ እንዳያየው ይጠብቀዋል፤ ይልቁንም ሉዓላዊው፣ ፈጣሪና አዳኝ አምላክ ሆን ብሎ፣ አቅዶና ወደዶ ለሰው ልጆች ድነት ያስተላለፈው ሕያው መለኮታዊ መልእክት አድርጎ በአክብሮት እንዲቀበለውና እንዲያጠናው ያስገድደዋል።

ዮሐንስ 1፡1፣14 — ቃል ሥጋ ሆነ፣ በእኛም መካከል "ደነደነ"

ሐዋርያውና ወንጌላዊው ዮሐንስ፣ የዘላለምን ሕይወት ቃል በሚያበስረው ወንጌሉ መግቢያ ላይ፣ ሆን ብሎ "በመጀመሪያ" የሚለውን ሐረግ ይጠቀማል፤ ይህ አገላለጽ በቀጥታ አንባቢን ወደ ዘፍጥረት 1፡1 "በመጀመሪያ እግዚአብሔር ሰማይንና ምድርን ፈጠረ" ወደሚለው የፍጥረት ጅማሬ ይወስደዋል። በዚህም ዮሐንስ የጌታችንን የኢየሱስ ክርስቶስን ቅድመ-ዓለም ዘላለማዊ ህልውና፣ ከፍጥረት ታሪክ ጋር በቀጥታ በማስተሳሰር፦ "በመጀመሪያው ቃል ነበረ፥ ቃልም በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ፥ ቃልም እግዚአብሔር ነበረ" (ቁ. 1) በማለት በታላቅ ድምፅ ያውጃል። ይህ ሦስት እርከን ያለው መለኮታዊ መግለጫ፣ የክርስቶስን (የቃሉን) ዘላለማዊነት፣ ከአብ ጋር ያለውን የቅርብና ልዩ ግንኙነት፣ እንዲሁም ራሱ ፍጹም አምላክ መሆኑን በአንድነት የሚያስረግጥ የሥላሴ ትምህርት ምሰሶ ነው። የዚህ ልዩ መገለጥ ማዕከላዊ ነጥብ የሚመጣው ደግሞ በቁጥር 14 ላይ ነው፤ ይህ ዘላለማዊና ፈጣሪ ቃል በሰው ዘመን ውስጥ ወደ ምድር ታሪክ ገብቶ፣ "ቃልም ሥጋ ሆነ፤ ጸጋንና እውነትንም ተመልቶ በእኛ አደረ" ይለናል። እዚህ ላይ "አደረ" ተብሎ የተተረጎመው የግሪኩ ቃል "ኤስከኖሰን" (Eskenosen) በጥሬ ትርጉሙ "ድንኳን ተከለ" ማለት ነው ። ይህም በቀጥታ ወደ ብሉይ ኪዳኑ የመገናኛ ድንኳን ትዝታ የሚወስደን እጅግ ጥልቅ የነገረ-መለኮት ምስጢር ነው። በብሉይ ኪዳን የእግዚአብሔር ክብር በድንኳኑ ውስጥ በእስራኤል መካከል ይኖር እንደነበረው ሁሉ፣ አዲስ ኪዳን ላይ ግን የእግዚአብሔር ክብር ራሱ ሥጋ ለብሶ፣ በጸጋና በእውነት ተሞልቶ በሰው ልጆች መካከል በክርስቶስ ኢየሱስ አካል ተገልጦ ይኖራል። ከዚህ የምንማረው ታላቅ እውነት፣ ልዩ መገለጥ በመጨረሻ ትንታኔው ረቂቅ የፍልስፍና ሐሳብ፣ የሕጎች ስብስብ ወይም ደረቅ ትምህርት ብቻ ሳይሆን፤ ግላዊ፣ ሕያው፣ ደምና ሥጋ ያለው፣ ሊዳሰስና ሊታይ የሚችል የእግዚአብሔር ፍጹም ራስን መግለጥ በልጁ በክርስቶስ አካል ውስጥ መፈጸሙን ነው።

ዕብራውያን 1፡1-3 — ከተበታተነ ንግግር ወደ ፍጹም ራስን መግለጥ

የዕብራውያን መልእክት ጸሐፊ፣ መጽሐፉን ሲከፍት እጅግ በሚማርክና ከፍተኛ የስነ-ጽሑፍ ውበት ባለው መንገድ፣ የእግዚአብሔርን ራስን የመግለጥ ታሪክ ያጠቃልላል፦ "ከጥንት ጀምሮ እግዚአብሔር በብዙ ዓይነትና በብዙ ጎዳና ለአባቶቻችን በነቢያት ተናግሮ፥ ሁሉን ወራሽ ባደረገው ደግሞም ዓለማትን በፈጠረበት በልጁ በዚህ ዘመን መጨረሻ ለእኛ ተናገረን" (ቁ. 1-2)። እዚህ ላይ ጥቅም ላይ የዋለው የግሪኩ ሐረግ "ፖሉሜሮስ ካይ ፖሉትሮፖስ" (Polumeros kai polutropos - በብዙ ክፍልፋይ እና በብዙ መንገድ) የብሉይ ኪዳን መገለጥ ተከፋፍሎ፣ በየዘመናቱ ቀስ በቀስ፣ በተለያዩ መንገዶች (በሕልም፣ በራእይ፣ በመላእክት መገለጥ፣ በቀጥተኛ ንግግርና በምልክቶች) ለተለያዩ ነቢያት የተሰጠ መሆኑን ያሳያል። እያንዳንዱ የብሉይ ኪዳን መገለጥ ክፍልፋይ በራሱ እውነትና ስህተት-አልባ ቢሆንም፣ የእግዚአብሔርን ሐሳብ ሙላት ገና ያላገኘና ወደ ፊት የሚጠብቀው አካል ነበረው። ነገር ግን "በዚህ ዘመን መጨረሻ" (በአዲስ ኪዳን) የመጣው መገለጥ ፍጹም የተለየና ወደር የማይገኝለት ጥራት አለው፤ ምክንያቱም አሁን እግዚአብሔር የተናገረው በተራ ነቢይ ወይም መልእክተኛ ሳይሆን ራሱ ቃል በሆነው "በልጁ" በኩል ነውና። ጸሐፊው ወዲያውኑ የዚህን ልጅ ማንነትና ታላቅነት በልዩ መለኮታዊ ቋንቋ ሲገልጽ፦ "እርሱም የክብሩ መንጸባረቅና የባሕርዩ ምሳሌ ሆኖ" (ቁ. 3) ይላል። "መንፀባረቅ" የሚለው ቃል ከብርሃን ምንጭ ፈጽሞ ሊነጠል የማይችልን የብርሃን ጨረር የሚያሳይ ሲሆን፣ አብና ወልድ ያላቸውን የባሕርይ አንድነት ያስረዳል። "ምሳሌ" የሚለው ደግሞ አንድ የማተሚያ ማህተም በሰም ላይ በትክክል የሚያሳትመውንና የሚተወውን ፍጹም ቅርፅ ያመለክታል። የዚህ ጥልቅ ትምህርት መልእክት፣ ክርስቶስ የእግዚአብሔርን ባሕርይ ከሩቅ የሚያንጸባርቅ ተራ ፍጡር ወይም መልእክተኛ ሳይሆን፣ ራሱ የእግዚአብሔር ትክክለኛ፣ ፍጹም፣ እንከን የለሽ እና የመጨረሻው ራስን መገለጥ መሆኑን ነው። እያንዳንዱ የመጽሐፍ ቅዱስ ተርጓሚና አጥኚ፣ የብሉይ ኪዳንን ከፊል-ገላጭ የሆኑ ጥላዎችና ደረጃዎች፣ ወደዚህ ፍጹም፣ የመጨረሻ፣ ሊሻር ወደማይችልና ሙላት ወደሆነው ወደ ክርስቶስ መገለጥ አቅጣጫ ሊያያቸውና ሊተረጉማቸው ይገባል፤ ክርስቶስ የመገለጥ ሁሉ ጫፍና ማጠቃለያ ነውና።

የመገለጥ ደረጃዎች ወደ ክርስቶስ የሚያመሩበት መንገድ

የመጽሐፍ ቅዱስ ባለሥልጣንነት

ትርጓሜ ሁሉ የሚከናወንበትን ጽኑና የማያወላውል መደበኛ ማዕቀፍ በማዋቀር ረገድ፣ የቅዱሳት መጻሕፍት ፍጹም ባለሥልጣንነት የእነዚህ ነገረ-መለኮታዊ መሠረቶች ሁሉ ማክሊልና ጉልላት ነው። የመጽሐፍ ቅዱስ ባለሥልጣንነት ከሰው ውሳኔ ወይም ከተቋም ፈቃድ የሚመነጭ ሳይሆን፣ ተፈጥሯዊ፣ ራሱን በራሱ የሚያረጋግጥ እና ከማንኛውም ፍጡር የበላይ የሆነ ሉዓላዊ ሥልጣን ነው። "ሶላ ስክሪፕቱራ" (መጽሐፍ ቅዱስ ብቻ) በመባል የሚታወቀውና ቃሉን ከማንኛውም ሰዋዊ ወግ በላይ ከፍ የሚያደርገው ይህ መሠረተ-እምነት፣ የሮማ ካቶሊክንና የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንን የትውፊትና የተቋማዊ መሪዎች (የሲኖዶስ/የጳጳሳት) የበላይነት፣ እንዲሁም የዘመናዊውን የካሪዝማቲክ እንቅስቃሴ የግል-ልምምድና ስሜት-ተኮር ራእዮች የበላይነት አጥብቆ ይሞግታል። የእግዚአብሔር ቃል በራሱ ሙሉና የመጨረሻ ዳኛ ነውና።

ሆኖም ይህ መለኮታዊ ባለሥልጣንነት በወረቀት ላይ የሰፈረ የሞተ ፊደል ወይም ስመ-የለሽ ደረቅ ሕግ አይደለም፤ ይልቁንም ሕያው፣ የሚሠራና ነፍስን ሰንጥቆ የሚገባ ተለዋዋጭ ኃይል ነው። ቅዱሳን ጸሐፊያንን በመንፈሱ ያነሳሳው ያው መንፈስ ቅዱስ፣ ዛሬም ቃሉን ለሚያነብ ትሑት አንባቢ የልቡን ዓይን የሚያበራበትን መለኮታዊ አብርሆት በጸጋ ያፈስለታል። ይህ የመንፈስ ቅዱስ ውስጣዊ ምስክርነትና አሠራር ደግሞ ሰውን በእውቀት ብቻ አሞግሶ አይተወውም፤ ይልቁንም ወደ ጥልቅ እምነት፣ ራስን ለቃሉ ባለሥልጣንነት ሙሉ በሙሉ ወደ ማስገዛት፣ እንዲሁም ሁለንተናዊ ወደሆነ የሕይወትና የባሕርይ ለውጥ ያመራዋል (1 ተሰ. 1፡5፤ 1 ቆሮ. 2፡10-13)።

2 ጢሞቴዎስ 3፡16-17 — "የእግዚአብሔር እስትንፋስ" የሆነው ቃል

ሐዋርያው ጳውሎስ በእምነት ልጁ ለሆነው ለወጣቱ ጢሞቴዎስ በጻፈው በዚህ አንጸባራቂ መልእክት፣ የመጽሐፍ ቅዱስን የባሕርይ ምንጭ በአንድ ኃይለኛ ቃል ያጠቃልለዋል፦ "የእግዚአብሔር መንፈስ ያለበት መጽሐፍ ሁሉ" (ቁ. 16)። እዚህ ላይ ጥቅም ላይ የዋለው ጥልቅ የግሪክ ቃል "ቴዎፕኑስቶስ" (Theopneustos) ሲሆን፣ ትርጉሙም በጥሬው "እግዚአብሔር የተነፈሰው" ማለት ነው። ይህ ቃል የሚያስገነዝበን፣ መጽሐፍ ቅዱስ ሰብዓዊ ጸሐፊዎች የራሳቸውን ጥበብ አስበው እግዚአብሔር ከላይ መንፈሱን ያፈሰሰበት ሳይሆን፣ ቃሉ በቀጥታ ከእግዚአብሔር አፍ የወጣ መሆኑን ነው። ልክ በዘፍጥረት የፍጥረት ታሪክ እግዚአብሔር በቃሉ እስትንፋስ ዓለማትን ከምንም እንደፈጠረ (መዝ. 33፡6 "በእግዚአብሔር ቃል ሰማዮች ጸኑ፥ ሠራዊታቸውም ሁሉ በአፉ እስትንፋስ")፣ ቅዱሳት መጻሕፍትም ሕይወት ከሚሰጠው ከዚያው መለኮታዊ አፍ የፈለቁ የሕይወት እስትንፋሶች ናቸው። ጳውሎስ የዚህን መለኮታዊ እስትንፋስ ተግባራዊ ፍሬ ወዲያውኑ ሲዘረዝር፦ "...ለትምህርትና ለተግሣጽ ልብንም ለማቅናት በጽድቅም ላለው ምክር ደግሞ ይጠቅማል፥ የእግዚአብሔር ሰው ፍጹምና ለበጎ ሥራ ሁሉ የተዘጋጀ ይሆን ዘንድ" (ቁ. 16-17) ይላል። "ይጠቅማል" ተብሎ የተተረጎመው "ኦፌሊሞስ" (Ophelimos) የተሰኘው ቃል የቃሉን ፍጹም በቂነት ያረጋግጥልናል ። ለአንድ ክርስቲያን መንፈሳዊ ብስለት፣ ለቅድስና ጉዞውና ለአገልግሎቱ የሚያስፈልገው ማናቸውም ትምህርታዊ ወይም ሥነ-ምግባራዊ ትጥቅ በራሱ በቃሉ ውስጥ ሙሉ በሙሉ ተሟልቶ ይገኛል፤ ውጫዊ የሆነ ተጨማሪ የሰው ትውፊት ወይም አዲስ "ልዩ መገለጥ" ፈጽሞ አያስፈልገውም።

2 ጴጥሮስ 1፡19-21 — በመንፈስ ቅዱስ "የተነዱ" ቅዱሳን ሰዎች

ሐዋርያው ጴጥሮስ የቅዱሳት መጻሕፍትን ትንቢታዊ አመጣጥ ሲያብራራ፣ እጅግ ማራኪና ሥዕላዊ የሆነ የግሪክ ቋንቋ ዘይቤን ይጠቀማል፦ "ትንቢት ከቶ በሰው ፈቃድ አልመጣምና፥ ዳሩ ግን በእግዚአብሔር ተልከው ቅዱሳን ሰዎች በመንፈስ ቅዱስ ተነድተው ተናገሩ" (ቁ. 21)። "ተነድተው" ተብሎ የተተረጎመው "ፌሮሜኖይ" (Pheromenoi) የሚለው ቃል፣ በተለምዶ በባሕር ላይ የምትጓዝን መርከብ ኃይለኛ ነፋስ ሲያገኛት የምታደርገውን እንቅስቃሴ ለመግለጽ ይሠራበታል። ልክ መርከበኞቹ የራሳቸውን መዳረሻና አቅጣጫ መምረጥ አቅቷቸው ነፋሱ በሚነፍስበት ኃይለኛ አቅጣጫ ብቻ እንደሚነዱ ሁሉ፣ ቅዱሳን የመጽሐፍ ቅዱስ ጸሐፊዎችም በራሳቸው ሰብዓዊ ፈቃድ ሳይሆን፣ በመንፈስ ቅዱስ ፍጹም ምሪትና ኃይል ተነድተው ጻፉ። ይህ መንፈሳዊ ምስል የትርጓሜን ቁልፍ ይሰጠናል፤ ይኸውም የቅዱሳት መጻሕፍት ትርጓሜ "የግል-ፍቺ" ጉዳይ አለመሆኑን ነው (ቁ. 20)። ትንቢት የመነጨው ከጸሐፊው ግላዊ ውስጣዊ ስሜት፣ የፈጠራ ችሎታ ወይም ትንታኔ አይደለም፤ ይልቁንም ከመንፈስ ቅዱስ ቀጥተኛ አነሳሽነትና ሉዓላዊ ቁጥጥር ነው። ይህ ሐቅ ለዘመናችን ተርጓሚና አንባቢ እጅግ ጠቃሚ ሕይወት-አድን ትምህርት ይሰጠዋል፦ ቃሉ በሰው ልጆች ቋንቋ የተጻፈ ቢሆንም አመጣጡ ግን ፍጹም መለኮታዊ በመሆኑ፣ ተርጓሚው ጽሑፉን የራሱ የግል ስሜት ማራገፊያ ወይም የዘፈቀደ ትርጓሜ መስክ አድርጎ ሊያየው አይገባም። ይልቁንም፣ በመንፈስ ቅዱስ የታሸገውን፣ ቋሚና የማይለወጠውን መለኮታዊ መልእክት በትሕትና ከመፈለግ ባለፈ በቃሉ ላይ ጌታ ሊሆን አይችልም።

ባሕርይ	ትርጉም	ዋቢ ጥቅስ	ተግባራዊ ፋይዳ ለትርጓሜ
አስፈላጊነት	ያለ ልዩ መገለጥ ስለ ድነት እውነተኛ እውቀት ሊገኝ አይችልም	2 ጢሞ 3፥15፤ ሮሜ 10፥14-17	ተርጓሚው የተፈጥሮ ሃይማኖትን ወይም ግላዊ ውስጣዊ ስሜትን ከቃሉ ጋር እኩል የስልጣን ደረጃ አይሰጠውም።
በቂነት	ለድነትና ለክርስቲያናዊ ሕይወት የሚያስፈልገው ሁሉ በቃሉ ውስጥ ተገልጿል	2 ጢሞ 3፥16-17	ተጨማሪ ትውፊት ወይም "ድብቅ እውቀት" ሳያስፈልገው፣ ቀኖናው ራሱ የተሟላ የትምህርት መሠረት ይሰጣል።
ግልጽነት	ማዕከላዊው የድነት መልእክት ለተራው አማኝ ሊታወቅ ይችላል	መዝ 119፥105፤ 2ጴጥ 1፥19	ትርጓሜ የልሂቃን ብቻ ንብረት ሳይሆን፣ ማንኛውም ትሑት አንባቢ በመንፈስ እርዳታ ሊደርስበት ይችላል፤ ውስብስብ ክፍሎች ግን የመምህራንን እገዛ ይሻሉ (2ጴጥ 3፥16)።
ባለሥልጣንነት	መጽሐፍ ቅዱስ የመጨረሻው፣ የማይሳሳት ዳኛ ነው	ኢሳ 8፥20፤ ዮሐ 10፥35	ትውፊት፣ ምክንያትና ተሞክሮ ሁሉ በቃሉ ብርሃን ይመዘናሉ እንጂ ከእርሱ ጋር እኩል ወይም በላይ ስልጣን አይሰጣቸውም።

የቅዱሳት መጻሕፍትን መለኮታዊ ባለሥልጣንነትና ሉዓላዊነት ለማዳከም የሚሞክር ማናቸውም የሰው ሰራሽ የትርጓሜ ዘዴ ፣ ቃሉን የጥንት ሕዝቦች የባህል ቅርስ ብቻ አድርጎ በማሳነስ ወይም አንባቢው ራሱ የትርጉም የመጨረሻ ፈራጅ ነው ማለት ፣ ራሱ በሰፈረው በመለኮታዊው የቃሉ ሐቅና ውስጣዊ አመክንዮ ይወቀሳል። መጽሐፍ ቅዱስ የራሱ ፍጹም ተርጓሚ በመሆኑ፣ በቃሉ ውስጥ ያሉት ግልጽና ማዕከላዊ የድነት እውነቶች አሻሚ ለሆኑት ክፍሎች መለኮታዊ ብርሃን ይፈነጥቃሉ፤ እንዲሁም ከዘፍጥረት እስከ ራእይ ያለው መላው ቀኖናዊ አንድነት ለእያንዳንዱ ንዑስ ክፍል ትክክለኛውንና ሕያዉን የቤዛነት አውድ ይሰጠዋል።

የትርጓሜ አዕማድ

እነዚህ አራቱ የክርስቲያናዊ ስነ-ትርጓሜ ማዕከላዊ አዕማድ ፣ ይኸውም ስነ-ዕውቀት፣ መገለጥ፣ የእግዚአብሔር እስትንፋስነት እና ባለሥልጣንነት፣ ወደ ቃሉ ከመቅረባችን በፊት የምንሰበስባቸው የደረቁ የንድፈ-ሐሳብ ቅድመ-ግምቶች ብቻ አይደሉም፤ ይልቁንም ስነ-ትርጓሜ ራሱ በሕይወት እንዲኖር አየር ሰጥተው የሚያቆሙት፣ ከፈጣሪ ዙፋን የሚመነጩ የማይናወጡ መሠረቶች ናቸው። እነዚህ ሕያዋን አዕማድ ከሌሉ፣ ስነ-ትርጓሜ ወደ ዘመናዊው የሊበራል ሂስ አንጻራዊ ብዝሃነት፣ በሰው አእምሮ ራስ-ገዝነት ወደሚመራ የጥርጣሬ አዘቅት፣ ወይም ወደ ሰብዓዊ የቤተ ክርስቲያን ትውፊት አምባገነንነት መንሸራተቱ አይቀርም። ቃሉ በባለሥልጣንነቱ ጸንቶ ሲቆም ብቻ ነው አንባቢው ከስሕተት ዳርቻዎች ተጠብቆ በመንፈስ እና በእውነት ሊያመልክ የሚችለው።

በሉዓላዊው መንፈስ ቅዱስ ፍጹም አቅጣጫና ጥበቃ ሥር ሆነው፣ የሰውን ጸሐፊ ትክክለኛ፣ አንድና ዋና ሐሳብ በጥንቃቄ የሚሻው ይህ ታሪካዊ-ሰዋሰዋዊ ዘዴ ፣ መላውን መለኮታዊ ዶክትሪን በወጥና ጤናማ በሆነ መንገድ የሚጠብቅ የትርጓሜ ምሽግ ነው። መለኮታዊው እውነትና ትርጉም የሚፈልቀውና የሚገኘው በቀዳሚው ታሪካዊ መቼት፣ በሰዋሰዋዊ አወቃቀር፣ እንዲሁም በዘመኑ በነበሩት የሥነ-ጽሑፍ ልማዶች ውስጥ እንጂ፣ በኋለኞቹ ሰዋዊ የቤተ ክርስቲያን ትውፊቶች አምባገነንነት ወይም በአንባቢው ጊዜያዊና ተለዋዋጭ ስሜታዊ ምላሽ ማዕበል ውስጥ አይደለም። ቃሉ የተጻፈበትን የመጀመሪያውን መለኮታዊ አውድ ማክበር ለጤናማ ክርስቲያናዊ ሕይወት መሠረት ነው።

"ሰዋሰዋዊ" በዚህ ጥብቅ አቀራረብ ውስጥ "ሰዋሰዋዊ" የሚለው ቃል፣ ለአረፍተ-ነገር አወቃቀር (Syntax)፣ ለቃላት ጥልቅ ፍቺዎች፣ ለግስ ጊዜያቶች (Verb tenses)፣ እና ለተለያዩ የንግግር ዘይቤዎች ጥብቅና ጥንቁቅ ትኩረት መስጠት ማለት ነው። በዚህ የቃላት ጥናት ሂደት ውስጥ ተርጓሚዎች እጅግ ሊተጉበትና ሊጠነቀቁበት የሚገባው ወሳኝ አደጋ "የሥረ-ቃል ስሕተት" በመባል የሚታወቀው የትርጓሜ ወጥመድ ነው፤ ይኸውም አንድን ቃል በዘመናዊ አጠቃቀሙ ወይም ከጥንታዊ ሥረ-መሠረቱ ብቻ በማያያዝ የቃሉን እውነተኛ ሐሳብ ማዛባት ማለት ነው። እውነተኛውና መንፈሳዊው የትርጓሜ መንገድ ግን፣ የቃላትን ትክክለኛ ፍቺ በተወሰነውና በተለየው ዐውድ እንዲሁም በጸሐፊው ዘመን በነበረው ሕያው አጠቃቀም ላይ መሠረት በማድረግ በመንፈስ ቅዱስ መሪነት መመርመር ነው።

የሰዋስው ምድብ	ምሳሌ	የትርጓሜ ፋይዳ
የግስ ገጽታ (Verbal Aspect)	ሮሜ 5፡1 "ጸድቀናል" (አኦሪስት)	ነጥባዊ፣ የተጠናቀቀ ተግባርን ያመለክታል ፤ ቀጣይነት ያለው ሂደት ሳይሆን የተከናወነ የፍርድ ውሳኔ።
የቃል ግንኙነት አመልካቾች	γάρ (ስለዚህ)፣ (እንግዲህ)	የጸሐፊውን አመክንዮአዊ ፍሰት ይከታተላሉ፤ ችላ ቢባሉ የክርክሩ አወቃቀር ይሳታል።
የባለቤትነት አገናዛቢ	ሮሜ 1፡17 "የእግዚአብሔር ጽድቅ"	ተጨባጭ (እግዚአብሔር የሚሰጠው ጽድቅ) ወይስ ባለቤታዊ (የእግዚአብሔር ራሱ ባሕርይ) እንደሆነ መለየት የመልእክቱን ትርጉም ይለውጣል።
የቃላት የትርጉም መስክ	"ፍቅር"	እያንዳንዱ ቃል ከአንድ በላይ ትርጉም ሊይዝ ስለሚችል፣ ትክክለኛው ፍቺ የሚወሰነው በዐውዱ እንጂ በቃሉ ብቻ አይደለም።

ሮሜ 5፡1 — "ጸድቀናል" የተባለው ያለፈ የፍርድ ውሳኔ

ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ መልእክቱ ላይ ያሰፈረውን ታላቁን የድነት አዋጅ ሲያበስር፦ "እንግዲህ በእምነት ከጸደቅን በእግዚአብሔር ዘንድ በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ሰላምን እንያዝ፤" ይላል። እዚህ ላይ ጥቅም ላይ ውሎ የሚገኘው የግሪክ ግስ "ዲካይዮተንተስ" (Dikaiothentes) የተባለው ቃል በአኦሪስት ፓሲቭ ፓርቲሲፕል (Aorist Passive Participle) ሰዋሰዋዊ ቅርጽ የተቀረጸ ነው። ይህ የቃል አወቃቀር እጅግ ጥልቅ የሆነ እውነት ይገልጣል፦ ፓሲቭ (Passive) መሆኑ ጽድቅ በሰው ራስ አቅም የሚገኝ ሳይሆን በእግዚአብሔር ሉዓላዊ ሐይል የተደረገ መሆኑን ያሳያል፤ አኦሪስት (Aorist) መሆኑ ደግሞ በታሪክ ውስጥ በአንድ ጊዜ ተፈጽሞ ያለቀ፣ ፍጹም፣ እንከን የለሽ እና ዳግመኛ የማይደገም የተጠናቀቀ ሕጋዊ የፍርድ ውሳኔ መሆኑን ያረጋግጣል። ይህ ማለት ጽድቅ ቀስ በቀስ በሕይወት ጎዳና እየተጓዝን የምናገኘው ወይም የምናሻሽለው ሂደት ሳይሆን፣ በአንዴ በሰማያዊው የፍርድ ወንበር ፊት በእግዚአብሔር ፊት ጻድቅ ተብሎ የታወጀበት ዘላለማዊ የእግዚአብሔር ውሳኔ ነው። ይህ ሰዋሰዋዊ ትክክለኝነት በነገረ-መለኮት ውስጥ ትልቅ መለያ መስመር አለው፤ ጽድቅን ከቀጣይነትና ከዕድገት ሂደት ካለው ከቅድስና ጋር እንዳናቀላቅለው ይጠብቀናል። ተርጓሚው የዚህን የግስ ጊዜ ችላ ቢል፣ አማኙ ድነቱን በራሱ የሥራ ጥረትና ትግል ለማግኘት እየተሯሯጠ እንደሆነ ወደሚያስብ አደገኛ የሕግ አምልኮ ስሕተት ሊመራው ይችላል።

የታሪካዊ-ሰዋሰዋዊው ዘዴ ጥንካሬ የሚመነጨው ከትክክለኛው ተጨባጭነቱ ላይ ነው፤ ትርጉም በዘፈቀደ የሚፈጠር ሳይሆን ከጽሑፉ አውድ ውስጥ የሚገኝ ነው። ሆኖም ይህ ዘዴ ደረቅና ሜካኒካዊ የሆነ የፊደል-እስረኝነት አይደለም፤ ይልቁንም የቋንቋውን ዘይቤዎች፣ ማጋነኖች እና ምሳሌያዊ አነጋገሮች እንደ ጸሐፊው መለኮታዊ ዓላማ አካል አድርጎ በጥንቃቄ ይቀበላል። ለምሳሌ ያህል፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ "በሩ እኔ ነኝ፤" (ዮሐ. 10፡9) ሲል፣ ይህ አነጋገር የታሪክና የባህል ዳራውን በማይመረምር አቀራረብ ወደ መካከለኛው ዘመን ምሳሌያዊ አፈታት ሊወሰድ ይችላል። ነገር ግን ታሪካዊ-ሰዋሰዋዊው አቀራረብ በዮሐንስ ምዕራፍ 10 ውስጥ ኢየሱስ ራሱን "መልካም እረኛ" (ቁ. 11) እና "በር" (ቁ. 9) በማለት በሁለት ተያያዥ፣ ግን ልዩ በሆኑ ዘይቤዎች እንደሚገልጽ ያስተውላል። በመጀመሪያው ዘመን የፍልስጤም በጎች ማደሪያ ልማድ መሠረት፣ እረኛው ማታ የበጎቹን በር በመዝጋት ፋንታ ራሱ በደጃፉ ላይ ተኝቶ ሥጋዊ አካሉን እንደ መከላከያ ግድግዳ ይጠቀም ነበር፤ በዚህም የተነሳ "በር" መሆኑ ከቀላል ዘይቤ በላይ፣ ለአማኞች ድነትና ጥበቃ የሚሰጥ ብቸኛ መለኮታዊ መግቢያ መሆኑን የሚያሳይ ጥልቅ ታሪካዊና ባሕላዊ ዳራ ያለው ሐቅ ነው። ዘዴው ይህንን ትክክለኛ የባህል ዳራ በመመርመር ቃሉን በፈጣሪው ሐሳብ ልክ ያብራራል።

የቀኖናዊ አቀራረብ

ታሪካዊ-ሰዋሰዋዊውን ዘዴ ከፍ ወዳለ መንፈሳዊ ልኬት የሚያሸጋግረውና የሚያሟላው ደግሞ፣ እያንዳንዱን የመጽሐፍ ቅዱስ ጽሑፍ ለትርጓሜ የመጨረሻ ማዕቀፍ በሆነው በተጠናቀቀው መለኮታዊ ቀኖና ብርሃን የሚያነበው የቀኖናዊ አቀራረብ ነው። ይህ አቀራረብ መጽሐፍ ቅዱስ የተበታተኑና አንዳቸው ከሌላቸው ጋር ግንኙነት የሌላቸው የሰዎች ታሪካዊ ሰነዶች ስብስብ ሳይሆን፣ ከዘፍጥረት እስከ ራእይ በኢየሱስ ክርስቶስ ቤዛዊ ሥራ ውስጥ ፍጻሜውን የሚያገኝ አንድ ወጥ የሆነ፣ እያደገ የሚሄድ ታላቅ የቤዛነት ትረካ መሆኑን ይመሰክራል። ለምሳሌ ያህል፣ በዘፍጥረት 3፡15 ላይ የተሰጠው የመጀመሪያው የወንጌል ቃል ፣ የእባቡን ራስ የሚቀጠቅጠው የሴቲቱ ዘር በሮሜ 16፡20 ("የሰላምም አምላክ ሰይጣንን ከእግራችሁ በታች .. ይቀጠቅጠዋል") እና በራእይ ምዕራፍ 12 ላይ ከሚገለጸው የክርስቶስና የቤተ ክርስቲያኑ የድል አክሊል ውጪ በሙሉ ታላቅነቱ ሊታይ አይችልም፤ የቀኖናዊው መነጽር መላውን መለኮታዊ ሐሳብ በአንድነት ያያይዘዋል።

ዘፍጥረት 3፡15 — "ፕሮቶ-ኤቫንጄሊየም" (የመጀመሪያው ወንጌል)

በሰዎች ውድቀት መቅደስ ውስጥ፣ የሰው ልጅ በኃጢአት ሲወድቅ እግዚአብሔር በምሕረቱ የሰጠው የመጀመሪያው የወንጌል ብርሃን "ፕሮቶ-ኤቫንጄሊየም"፣ በኤደን ገነት ፍርድ መድረክ ላይ ወዲያውኑ ታወጀ። እግዚአብሔር ለእባቡ እንዲህ ይለዋል፦ "በአንተና በሴቲቱ መካከል፥ በዘርህና በዘርዋም መካከል ጠላትነትን አደርጋለሁ፤ እርሱ ራስህን ይቀጠቅጣል፥ አንተም ተረከዙን ትቀጠቅጣለህ።" (ዘፍ. 3፡15)። ይህ ኃይለኛ ቃል የመላውን ቅዱሳት መጻሕፍት ታላቅ የቤዛነት ትረካ ዘር በእቅፉ ያቀፈ የሕይወት ምንጭ ነው። እዚህ ላይ እጅግ ልብ ሊባል የሚገባው በዕብራብያውያን ቋንቋ "ዘር" የሚለው ቃል ነጠላ ቁጥር ሆኖ መዋሉ ነው፤ ይህም በታሪክ ሂደት ውስጥ የሚነሣ አንድ ብቸኛ መለኮታዊ ግለሰብ (ክርስቶስ) በሰይጣን ላይ የመጨረሻውን የድል አክሊል እንደሚያጎናጽፍ አስቀድሞ ያመላክታል። የቃሉ ሥዕላዊ መግለጫ "ተረከዙን መቁሰል" እና "ራስን መቀጥቀጥ" መካከል ያለውን ሰማያዊ ልዩነት በግልጽ ያሳያል፦ የእባቡ ጥቃት በክርስቶስ ሥጋዊ መቁሠል (በጊዜያዊ ተረከዝ ጉዳት) የተገደበ ሲሆን፣ የሴቲቱ ዘር ድል ግን የክፉውን ኃይል ሥር ነቅሎ የሚያጠፋ ፍጹምና ዘላለማዊ (ራስን መቀጥቀጥ) ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ በመንፈስ ቅዱስ ብርሃን ይህንን የኤደን ኪዳን አጣቅሶ ለሮሜ ቤተ ክርስቲያን ሲጽፍ፦ "የሰላምም አምላክ ሰይጣንን ከእግራችሁ በታች ፈጥኖ ይቀጠቅጠዋል።" (ሮሜ 16፡20) በማለት፣ በክርስቶስ የተገኘው ድል ለቤተ ክርስቲያኑም የተሰፈረና የተላለፈ መሆኑን ያበስራል። የዮሐንስ ራእይ ምዕራፍ 12 ደግሞ ይህንን መንፈሳዊ ጦርነት በሰፊው የኮስሚክ ልኬት ይስለዋል፤ ዘንዶው ሴቲቱንና ልጇን ለማጥፋት ቢቋመጥም፣ አማኞች "በበጉ ደምና በምስክራቸው ቃል" (ራእይ 12፡11) ፍጹም ድልን ገንዘብ ያደርጋሉ። ይህ ከዘፍጥረት እስከ ራእይ የሚዘረጋው ቀኖናዊ ክር፣ መጽሐፍ ቅዱስ የተበታተኑ ታሪኮች ስብስብ ሳይሆን፣ በክርስቶስ ቤዛነት ዙሪያ የተሰፋ አንድ ወጥ የሆነ ሕያው የፍቅርና የድነት ታሪክ መሆኑን ይመሰክራል።

የቀኖና ስነ-ትርጓሜ የድነት-ታሪክ አቅጣጫዎችን በጥብቅ በመከተል፣ ጥቅሶችን ከዐውዳቸው ነጥሎ ከሚያመጣ የተበታተነ የጽሑፍ ፍቺ አደጋ ሙሉ በሙሉ ይጠብቀናል። ይህ አቀራረብ "በጽሑፎች መካከል" የሚደረግ ጥልቅ ንባብን ሕያው ያደርጋል፤ ቀዳሚ ጽሑፎች ኋለኛዎቹን መጻሕፍት በብርሃን ሲሞሉ፣ ኋለኛዎቹ ደግሞ ቀዳሚዎቹን ፍጹም በማድረግ አንዳቸው ሌላውን ሳያቃርኑ የአንድ አምላክን ሐሳብ ይገልጣሉ። ይህ አሠራር ከዘመናዊው "የሙሉ ትርጉም" ጽንሰ-ሐሳብ ጋር ሲነጻጸር ጥንቃቄን ይጠይቃል፤ ምክንያቱም የወንጌላዊው ስነ-ትርጓሜ አቋም ትክክለኛ ትርጉም የሚገኘው በኋለኛው መገለጥ ብርሃን ውስጥ ቢሆንም፣ ያ ትርጉም ከሰዋዊው ጸሐፊ ቀዳማዊ ሐሳብ ውጪ የተፈጠረ አዲስ ትርጉም ሳይሆን፣ በመለኮታዊው ደራሲ ሐሳብ ውስጥ ቀድሞ ተዘፍቆና ተሸሽጎ የነበረውን ጥልቅ ሙላት የሚገልጥ እንጂ ሌላ አይደለምና። ቃሉ ራሱ ከራሱ ጋር በሚስማማ መልኩ መተረክ አለበት።

ክርስቶስ-ተኮር (ክርስቶሎጂካዊ) ትርጓሜ፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስን መላው ቅዱሳት መጻሕፍት የሚከፈቱበት ሉዓላዊ መክፈቻና የትርጓሜ ሁሉ ማዕከላዊ ዙፋን አድርጎ ያቀርባል። በሉቃስ ወንጌል ምዕራፍ 24 (ቁ. 27 እና 44) ላይ በግልጽ እንደሰፈረው፣ ከሙታን የተነሣው የክብር ጌታ ለደቀ መዛሙርቱ፦ "ከሙሴና ከነቢያት ሁሉ ጀምሮ ስለ እርሱ በመጻሕፍት ሁሉ የተጻፈውን ተረጎመላቸው" በማለት የብሉይ ኪዳን መላው ማጠንጠኛ እርሱ ራሱ መሆኑን በሰማያዊ ሥልጣን አረጋግጧል።

የኤማሁስ መንገድ (ሉቃስ 24፡13-35) — ልብ የሚነድበት ትርጓሜ

ይህ ድንቅ ትዕይንት ራሱ የክርስቶስ-ተኮር ትርጓሜ መሠረተ-ሐሳብ ብቻ ሳይሆን፣ በእለት ተእለት ሕይወት ውስጥ የሚገኝ ሕያውና መንፈሳዊ ልምምድ ማሳያ ነው። ሁለት ደቀ መዛሙርት በጌታቸው ስቅለት የተነሣ ተስፋ ቆርጠው ወደ ኤማሁስ በመንገድ ላይ ሲጓዙ፣ ትንሣኤው ኢየሱስ ራሱ በመካከላቸው ተቀላቅሎ ይሄዳል፤ ነገር ግን "ዓይኖቻቸው እንዳያውቁት ተይዘው ነበር" (ቁ. 16)። ደቀ መዛሙርቱ ስለ መከራው፣ ስለ ሞቱና ስለ ባዶው መቃብር ወሬ በኀዘን ሲነጋገሩ፣ ጌታ ኢየሱስ እንዲህ አላቸው፦ " እናንተ የማታስተውሉ፥ ነቢያትም የተናገሩትን ሁሉ ልባችሁ ከማመን የዘገየ፤ ክርስቶስ ይህን መከራ ይቀበል ዘንድና ወደ ክብሩ ይገባ ዘንድ ይገባው የለምን? አላቸው።?" (ቁ. 25-26)። ይህ ጥያቄ ጥልቅ የነገረ-መለኮት እውነትን ይይዛል፤ የመሲሑ መከራና የክብሩ አክሊል ተነጥሎ የሚታይ ድንገተኛ ክስተት ሳይሆን፣ መለኮታዊው እቅድ የሚጠይቀው የማይቀር ሐቅ ነበር ። ከዚያም ወንጌላዊው በሚያስደንቅ ሁኔታ ሲያጠቃልል፦ "ከሙሴና ከነቢያት ሁሉ ጀምሮ ስለ እርሱ በመጻሕፍት ሁሉ የተጻፈውን ተረጎመላቸው" (ቁ. 27)። ይህ ማለት መላው የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ኦሪት፣ ነቢያትና መዝሙራት በክርስቶስ ዙሪያ የተሰፉ መሆናቸውን አብራራላቸው። የዚህም ውጤቱ ደቀ መዛሙርቱ በኋላ በደስታ እንደገለጹት ነበር፦ "በመንገድ ሲናገረን መጻሕፍትንም ሲከፍትልን ልባችን ይቃጠልብን አልነበረምን?" (ቁ. 32)። ይህ "የሚነድ ልብ" ልምድ፣ እውነተኛ ትርጓሜ ደረቅ አካዳሚያዊ ዕውቀት ብቻ ሳይሆን፣ አማኙን ወደ ጥልቅ አምልኮና ምስክርነት የሚያነቃቃ መለኮታዊ እሳት መሆኑን ያሳያል። ጌታ በቁጥር 44 ላይ "...በሙሴ ሕግና በነቢያት በመዝሙራትም ስለ እኔ የተጻፈው ሁሉ ይፈጸም ዘንድ ይገባል ብዬ የነገርኋችሁ ቃሌ ይህ ነው አላቸው" ሲል፣ የዕብራይስጥ ቀኖና መዋቅር ሁሉ ስለ እርሱ ብቻ የሚመሰክር ሕያው ምስክር መሆኑን አጽንዖት ሰጥቷል።

ኢሳይያስ 53 — የመከራ ተቀባዩ አገልጋይ መዝሙር

ኢሳይያስ ምዕራፍ 53 ከመላው የብሉይ ኪዳን ትንቢታዊ ገጽታዎች እጅግ የጎላና የጎልጎታን መስቀል አስቀድሞ የሳለ መለኮታዊ ድንቅ ነው። ነቢዩ ስለ አንድ ምስጢራዊ እና ትሑት "የእግዚአብሔር አገልጋይ" በትንቢት ሲናገር፣ እርሱም "ለመታረድ እንደሚነዳ ጠቦት፥ በሸላቾቹም ፊት ዝም እንደሚል በግ፥ እንዲሁ አፉንም አልከፈተም" (ቁ. 7) ይላል። የዚህ አገልጋይ መከራና ስቅለት ዋናው ምክንያት በራሱ በደል ሳይሆን፣ የእኛ ኃጢአት መሆኑ ሲገለጥ፦ "እርሱ ግን ስለ መተላለፋችን ቈሰለ፥ ስለ በደላችንም ደቀቀ፤ የደኅንነታችንም ተግሣጽ በእርሱ ላይ ነበረ፥ በእርሱም ቍስል እኛ ተፈወስን" (ቁ. 5)። እዚህ ላይ ያለው ተካኪ ስርየት እውነት እጅግ ግልጽ ነው። ቁጥር 6 ይህንን እውነት ሲያጠናቅቅ፦ "እኛ ሁላችን እንደ በጎች ተቅበዝብዘን ጠፋን፤ ከእኛ እያንዳንዱ ወደ ገዛ መንገዱ አዘነበለ፤ እግዚአብሔርም የሁላችንን በደል በእርሱ ላይ አኖረ" ይላል። አዲስ ኪዳን ይህንን ምዕራፍ በቀጥታ ከኢየሱስ ክርስቶስ የቤዛነት ሥራ ጋር ያያይዘዋል፤ ለምሳሌ ወንጌላዊው ፊልጶስ ለአንጸባራቂው የኢትዮጵያዊ ጃንደረባ ይህንኑ ምንባብ አንብቦ "ስለ ኢየሱስ የምስራች ነገረው" (ሐዋ. 8፡35)። ይህ ትንቢት ከ700 ዓመታት በፊት የተጻፈ ተራ ምሳሌያዊ ግጥም ሳይሆን፣ በጎልጎታ ተራራ ላይ የተፈጸመውን ሕያውና መለኮታዊ የተካኪነት መሥዋዕትነት በቀጥታ የሚያሳይ የማያሻማ ትንቢት ነው።

ዘኁልቁ 21፡4-9 እና ዮሐንስ 3፡14-15 — የናስ እባብና የመስቀሉ ትንቢት

በምድረ በዳ ጉዞ ወቅት እስራኤላውያን በእግዚአብሔርና በሙሴ ላይ ባጉረመረሙ ጊዜ፣ እግዚአብሔር መርዘኛ እባቦችን ወደ ሕዝቡ ሰደደ፤ በዚህም ብዙዎች ሕይወታቸውን አጡ (ዘኁ. 21፡6)። ሕዝቡ ጥፋታቸውን አምነው ንስሐ ሲገቡ፣ እግዚአብሔር ሙሴን ".. እባብን ሠርተህ በዓላማ ላይ ስቀል፤ የተነደፈውም ሁሉ ሲያያት በሕይወት ይኖራል" (ቁ. 8) ብሎ አዘዘው። ይህ ታሪካዊ ክስተት በራሱ ተፈጥሮ ምንም ዓይነት ድነት ሊሰጥ የማይችል ተራ የናስ ምስል ሆኖ ሳለ፣ በታዘዘው እምነት ሲታይ ግን የፈውስና የሕይወት መንገድ ሆኗል ። እዚህ ላይ ኃይሉ ያለው በምስሉ ቁሳቁስ ላይ ሳይሆን፣ በሰጣቸው መለኮታዊ ተስፋ ላይ ባለ እምነት ነው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ይህንን ታሪካዊ ክስተት አንሥቶ በሌሊት ከኒቆዲሞስ ጋር ባደረገው ውይይት ሲያብራራ፦ "ሙሴም በምድረ በዳ እባብን እንደ ሰቀለ እንዲሁ በእርሱ የሚያምን ሁሉ የዘላለም ሕይወት እንዲኖረው እንጂ እንዳይጠፋ የሰው ልጅ ይሰቀል ይገባዋል" (ዮሐ. 3፡14-15) በማለት ተጠቀመበት። ይህ ንጽጽር ቀጥተኛ ትንቢት ሳይሆን ጥልቅ የሆነ ምሳሌያዊ ፍጻሜ ነው፤ የናስ እባቡ በምድረ በዳ መሰቀል የክርስቶስን በመስቀል ላይ መሠቀል አስቀድሞ ያመለክታል፣ በእግዚአብሔር ተስፋ ላይ የሚደረግ እምነትም ለዘላለም ሕይወት ብቸኛ በር መሆኑን ያስተምራል። ይህ ንባብ ታሪካዊ-ሰዋሰዋዊውን መሠረት (የናስ እባቡን ታሪካዊ እውነታ) ሳይለቅ፣ በክርስቶስ-ተኮር ብርሃን ውስጥ ሙላቱን እንዲያገኝ ያደርጋል።

በብሉይ ኪዳን

በጥላነትና በምሳሌነት ፡- ለምሳሌ ዮሴፍ መከራን ለተቀበለውና ከእርሱ እጅግ ለሚበልጠው መሲሕ ጥላ ሆኖ መቅረቡ።
በቀጥተኛ ትንቢት ፡- በኢሳይያስ 53 ላይ ያለው የ"መከራ ተቀባዩ አገልጋይ" መዝሙር በኢየሱስ ላይ ቃል በቃል መፈጸሙ።
በተስፋ ቃልና ፍጻሜ ፡- የዳዊት ኪዳን በዘላለማዊው ንጉሥ በክርስቶስ መረጋገጡ ዋነኛ ማሳያዎች ናቸው።

በአዲስ ኪዳን

በወንጌላት ፡- ኢየሱስን እውነተኛው እስራኤል፣ እውነተኛው ቤተ መቅደስ፣ እና እንከን የለሹ የፋሲካ በግ አድርገው ያቀርቡታል።
በሐዋርያዊ መልእክታት ፡- ከክርስቶስ ጋር መተባበርን የክርስቲያናዊ ቅድስናና የሕይወት ለውጥ ብቸኛ መሠረት አድርገው ያብራራሉ።
በራእይ መጽሐፍ ፡- በዙፋኑ ላይ የተቀመጠውን የታረደው በግ የፍጥረትና የታሪክ ሁሉ ፍጻሜና ማዕከል አድርጎ ያነግሠዋል።

የአዲስ ኪዳን ጸሐፊዎች ብሉይ ኪዳንን የሚጠቀሙባቸው ምድቦች

ምድብ	መግለጫ	ማሳያ
ቀጥተኛ ፍጻሜ (Direct Fulfillment)	ትንቢት በቀጥታ ስለ መሢሑ ተነግሮ በክርስቶስ ይፈጸማል	ሚክያስ 5፥2 → ማቴ 2፥6 (የልደት ስፍራ)
ምሳሌያዊ ፍጻሜ (Typological)	ታሪካዊ ሰው/ተቋም/ክስተት ትልቅ ተመሳሳይ ፍጻሜን በክርስቶስ ያገኛል	ዘኁልቁ 21 የናስ እባብ → ዮሐ 3፥14
አናሎጂያዊ አጠቃቀም (Analogical)	ተመሳሳይ መርህ ወይም ሁኔታ ያለ ቀጥተኛ ትንቢት ለማስተማር ይጠቀሳል	ዘዳ 25፥4 → 1 ቆሮ 9፥9 (የሠራተኛ ዋጋ መርህ)
ሥነ-መለኮታዊ ማጠቃለያ (Thematic Summary)	የብሉይ ኪዳን ሰፊ ጭብጥ ተጠቃሎ በክርስቶስ ብርሃን ይቀርባል	የኪዳን ተስፋዎች ጠቅላላ → 2 ቆሮ 1፥20 "በእርሱ አዎን ናቸው"

የዚህ አቀራረብ ዋና ቁምነገር፣ ክርስቶስ-ተኮርነት እያንዳንዱን የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል ወደ አስገዳጅ ዘይቤያዊ ወይም ምሳሌያዊ አፈታት አለማውረዱ ነው። ይልቁንም፣ ታሪካዊ-ሰዋሰዋዊውን የትርጉም መሠረት በጥብቅ በመከተል፣ ጽሑፉን በክርስቶስ ኢየሱስ ውስጥ ወዳለው ቀኖናዊና ቤዛዊ ማብቂያው ያደርሰዋል።

የዘመን-ክፍፍልና የቃል-ኪዳን ነገረ-መለኮት ንጽጽር

የዘመን-ክፍፍል እና የቃል-ኪዳን ነገረ-መለኮት አራማጆች በዝርዝር የትርጓሜ ጉዳዮች ልዩነት ቢኖራቸውም፣ ሁለቱም ወገኖች ክርስቶስ የመለኮታዊው ዕቅድ ማዕከል እንደሆነ ይስማማሉ፦

ርዕስ	የዘመን-ክፍፍል ነገረ-መለኮት (Dispensationalism)	የቃል-ኪዳን ነገረ-መለኮት
እስራኤልና ቤተ ክርስቲያን	ለየብቻ የተለዩ የእግዚአብሔር ሕዝቦች፣ የተለያየ ተስፋ አላቸው	ቤተ ክርስቲያን የእውነተኛው እስራኤል ቀጣይነት/ፍጻሜ ናት (አንድ ሕዝብ)
የብሉይ ኪዳን ተስፋዎች	ብዙዎቹ ለወደፊት ለጥሬው እስራኤል በቃላዊ ይፈጸማሉ	በክርስቶስና በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በመንፈሳዊ ይፈጸማሉ
የመንግሥት ጊዜ	የሺህ ዓመቱ መንግሥት የወደፊት፣ ቃል በቃል ምድራዊ ንግሥና ነው	የእግዚአብሔር መንግሥት አሁን በመንፈሳዊ ተጀምሯል፣ ወደፊት ይጠናቀቃል
የኪዳናት አረዳድ	የተለያዩ ዘመናት የተለያዩ የፈተና/ኃላፊነት ሥርዓቶች	የጸጋ ኪዳን አንድ፣ ቀጣይነት ያለው፣ በተለያዩ አስተዳደሮች የሚገለጥ
የጋራ መሠረት	ሁለቱም፣ የቅዱሳት መጻሕፍት ስህተት-አልባነት እና ክርስቶስ-ተኮርነትን ይይዛሉ

በጽንፈኛ አቋሙ ሲመዘን፣ የአንባቢ-ምላሽ ሂስ የትርጉም ማዕከልነትን ከጸሐፊው ቀዳማዊ ዓላማ ነጥቆ፣ በአንባቢው ማኅበረሰብ ወይም በግለሰቡ ተጨባጭ ምላሽ ላይ ያደርገዋል። ይህ አካሄድ የመጽሐፍ ቅዱስን ስህተት-አልባነት የሚንድና ለትርጉም አንጻራዊነት ሰፊ በር የሚከፍት ነው።

የትርጓሜ ማዕከል (Hermeneutical Center)	ዋነኛ የማዕዘን ጥያቄ	ወንጌላዊና ሥነ-መለኮታዊ ምዘና
ጸሐፊ-ተኮር (Author-Centered)	"ጸሐፊው በመንፈስ ቅዱስ ተመርቶ ምን ሊያስተላልፍ ፈለገ?"	ትክክለኛውና መደበኛው መጽሐፍ ቅዱሳዊ አቋም! የቃሉ ትርጉም በመለኮታዊው ደራሲ (መንፈስ ቅዱስ) እና በሰውየው (ጸሐፊው) ቀዳማዊና ታሪካዊ ዓላማ ብቻ ይወሰናል።
ጽሑፍ-ተኮር (Text-Centered)	"ጽሑፉ ከጸሐፊው ተነጥሎ ራሱን ችሎ ምን ይላል?"	የሥነ-ጽሑፍ ትንተና ጥበባትን ለመጠቀም ቢረዳም፣ መለኮታዊውንና ሰዋዊውን ጸሐፊ ሙሉ በሙሉ ችላ ማለት ቃሉን ከታሪካዊ ስሩ ነቅሎ ወደ ተጨባጭነት ማጣት (Loss of Objectivity) ይመራዋል።
አንባቢ-ተኮር (Reader-Centered)	"ጽሑፉ ለእኔ (ወይም ለዘመኑ ማኅበረሰብ) ምን ትርጉም ይሰጣል?"	በወንጌላውያን ዘንድ ፍጹም ውድቅ የተደረገ ኑፋቄአዊ አካሄድ! ይህ የድኅረ-ዘመናዊነት ፍልስፍና፣ የእግዚአብሔርን ቃል ሉዓላዊ እውነት ወደ ግላዊ አንጻራዊነት ስለሚያወርደው እጅግ አደገኛ ነው።

ይሁን እንጂ፣ ጤናማና መጽሐፍ ቅዱሳዊ የሥነ-ትርጓሜ ጥበብ፣ ማንም ሰው ወደ ሕያው የእግዚአብሔር ቃል ሲቀርብ ፍጹም ባዶ አእምሮ ይዞ እንደማይመጣ ይገነዘባል። እያንዳንዱ አንባቢ የራሱ የሆነ የባሕርይ መነጽር፣ የተወሰነ የስነ-ልቦና ዝንባሌ፣ የባህል አውድ፣ እንዲሁም ከቀደምት ዘመናት ያካበታቸው የዶክትሪንና የትውፊት ቅድመ-ግንዛቤዎች አሉት። በዚህም የተነሳ፣ በወደቀው ተፈጥሯችን ማንም ሰው ከማንኛውም ውስጣዊ ተጽዕኖ ፍጹም ነፃ ሆኖ ቅዱሳት መጻሕፍትን ሊያነብ አይችልም። የዚህ ሰዋዊ ውስንነት መፍትሔ እነዚህን ተጽዕኖዎች በግትርነት መካድ ሳይሆን፤ ይልቁንም ውስጣዊ ቅድመ-ግንዛቤዎቻችንን በመንፈስ ቅዱስ ብርሃን አውቀንና መርምረን፣ ከቶውንም የሰው ሐሳብ ሁሉ የቃሉን ሉዓላዊነትና መለኮታዊ ሥልጣን ሥር አምጥቶ በመገዛት ለጽሑፉ የበላይነት ፍጹም እጅ መስጠት ነው።

"የአንባቢው ምላሽ፣ የግል ልምምድ እና ስሜታዊ ዝንባሌ ሕያው በሆነው መለኮታዊ ቃል የማይናወጥ ሚዛንና ፍርድ መዳኘት አለበት እንጂ፣ ቃሉ በአንባቢው ተለዋዋጭ ምዘናና ፍላጎት ሊለካ ከቶ አይገባውም! በትርጓሜ ሒደት የመጨረሻው የበላይ ዳኛና ገዢ፣ የእኛ ግላዊ የሕይወት ልምምድ ሳይሆን፤ በመንፈስ ቅዱስ ብርሃን አማካኝነት የሚገለጸው፣ ቀዳማዊና የማይሻረው የጸሐፊው መለኮታዊ ዓላማ ነው። ሕያው ቃሉ እኛን ይመረምረናል እንጂ፣ እኛ ቃሉን እንደ ራስ ፍላጎትና ጣዕም አናቀርጸውም!" (ዕብ. 4፥12)

ዕብራውያን 4፡12 — ሁለት አፍ ያለው ሰይፍ የሆነው ቃል

የዕብራውያን መልእክት ጸሐፊ ስለ መለኮታዊው ቃል ሕያው ተፈጥሮ ሲናገር፦ "የእግዚአብሔር ቃል ሕያው ነውና፥ የሚሠራም፥ ሁለትም አፍ ካለው ሰይፍ ሁሉ ይልቅ የተሳለ ነው፥ ነፍስንና መንፈስንም ጅማትንና ቅልጥምንም እስኪለይ ድረስ ይወጋል፥ የልብንም ስሜትና አሳብ ይመረምራል" (ቁ. 12) በማለት ነፍስን በሚያራርጥ ግርማ ያውጃል። እዚህ ላይ ትኩረት ሊሰጠው የሚገባው ጥልቅ ሰዋሰዋዊ እውነት አለ፤ ቃሉ በጽሑፉ ውስጥ "ገባሪ" (Active Agent) ሆኖ እንጂ እንደ ተነባቢ ተገብሮ ነገር (Passive object) ተቀምጦ አይታይም። ቃሉ ብቻ አይነበብም ፤ ራሱ ይመረምራል፣ ይለያል፣ ይፈርዳል እንዲሁም ሕይወትን ይነካል። ይህ የመንፈስ ቅዱስ አሠራር ከዘመናዊው "የአንባቢ-ምላሽ ሂስ" መሠረታዊ ግምት ጋር በቀጥታ ይጋጫል፤ ያ የዓለም አቀራረብ አንባቢውን ራሱ ንቁ ተዋናይ፣ ቃሉን ደግሞ እንደ ፈቃዱ የሚበዘብዘው ተገብሮ ነገር አድርጎ ያስቀምጣል። ነገር ግን ዕብራውያን 4፡12 ይህንን ሚና ሙሉ በሙሉ ገልብጦ፣ ቃሉ ራሱ ሕያው ንቁ ተዋናይ ፣ አንባቢው ደግሞ በቃሉ እሳት የሚመረመር ተገብሮ ተቀባይ መሆኑን ያውጃል። "ጅማትንና ቅልጥምንም እስኪለይ ድረስ" የሚለው ምስል ከውጫዊ የሃይማኖት ሥርዓት ባሻገር ወደ ውስጣዊ፣ ስውርና የተሸሸጉ የልብ ሐሳቦችና ዓላማዎች ድረስ ዘልቆ የሚገባ መለኮታዊ ምርመራ መሆኑን ያሳያል። ጤናማ ስነ-ትርጓሜ ማለት አንባቢው ቃሉን ለራሱ ግላዊ ትርጉም ፈጠራ ማራገፊያ ጥሬ ዕቃ አድርጎ የሚጠቀምበት የራስ ወዳድነት ሂደት ሳይሆን፣ ይልቁንም ሕያው ቃሉ ራሱ አንባቢውን በንቁ ኃይሉ የሚፈትሽበት፣ የሚያርምበት እና ወደ እውነተኛ ንስሐና ቅድስና የሚያደርስበት ሰማያዊ ግንኙነት ነው።

ኤፌሶን 1፡17-18 — የልብ ዓይኖች ብርሃን እንዲያገኙ የሚቀርብ ጸሎት

ሐዋርያው ጳውሎስ ለኤፌሶን ቤተ ክርስቲያን ባደረገው ልብን በሚነካ ጸሎት ውስጥ፣ የመንፈሳዊ አብርሆት እውነተኛ ተፈጥሮ ምን እንደሆነ በሚያስደንቅ ሁኔታ ይገልጻል፦ "የክብር አባት የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ አምላክ እርሱን በማወቅ የጥበብንና የመገለጥን መንፈስ እንዲሰጣችሁ እለምናለሁ። ይህም የልባችሁ ዓይኖች ሲበሩ የመጥራቱ ተስፋ ምን እንዲሆን... ታውቁ ዘንድ ነው" (ቁ. 17-18)። ይህ ኃይለኛ ጸሎት ለዛሬውም አማኝ እጅግ ታላቅ ትምህርት ይሰጣል፤ ጳውሎስ ለአማኞች ከቃሉ ውጭ የሆነ አዲስ መገለጥ ወይም ተጨማሪ እውቀት እንዲሰጣቸው አጸለየም፤ ይልቁንም አስቀድሞ በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ለእነርሱ የተገለጠውን ዘላለማዊ እውነት "የልብ ዓይኖቻቸው" ተበርተው በአዲስ ኃይል እንዲያስተውሉትና እንዲገነዘቡት ጸለየ። ይህ ልዩነት በነገረ-መለኮት ውስጥ ወሳኝ ምሽግ ነው፤ መንፈሳዊ አብርሆት ማለት ከቃሉ ክልል ውጭ አዲስ ይዘት መፍጠር ሳይሆን፣ በኃጢአት ጨለማ የተደፈነውን የሰው ልብ አእምሮ ወደ ቀድሞው በቃሉ ውስጥ ተቀምጦ ወደ ነበረው እውነት ማየት እንዲችል ማብቃት ነው። ስለዚህ የአንባቢ-ምላሽ ሂስ ዋነኛ ስህተት የሚገኘው አንባቢው በንባብ ላይ የራሱ ተጽዕኖ መኖሩን በመረዳቱ ሳይሆን፣ ያንን ሰዋዊ ተጽዕኖ ራሱ ከቃሉ ደረጃ በላይ ወይም ከቃሉ ጋር ተካክሎ የሚቆም የበላይ መንፈሳዊ ሥልጣን አድርጎ በማቅረቡ ነው። እውነተኛና ከመንፈስ ቅዱስ የተገኘ አብርሆት ሁልጊዜ ለቃሉ ራሱ ተገዥ ሆኖ ወደ እውነት ማዕከል ይመራል እንጂ፣ ከቃሉ ተነጥሎ ከቶውንም አዲስ የዘፈቀደ ትርጉም አይፈጥርም።

የተመጣጠነ የትርጓሜ ሚዛን

ከላይ የተዳሰሱት ዘዴዎች ተለያይተው ሳይሆን፣ በተመጣጠነ ሁኔታ ተዳምረው ጤናማ ትርጓሜ ይሠራሉ፦

Conclusion

ዶክስሎጂ

እውነተኛ እና ሕያው የሆነው የክርስቲያናዊ ስነ-ትርጓሜ ጉዞ የሚጀምረው በሰው ሰዋዊ አእምሮ ራስ-ገዝ ትዕቢት ሳይሆን፣ በፈጣሪ ሉዓላዊ ዙፋን ፊት በቆመ ጥልቅና መንፈሳዊ አክብሮት ነው፤ ቃሉን የመመርመርና የመረዳት ሂደቱ የሚቀጥለውና የሚጓዘውም በራሱን ውስንነትና ድክመት በተረዳ፣ በኃጢአት የቆሰለ አእምሮውን ለቃሉ ፍጹም ባለሥልጣንነት ባስገዛ ትሑት መንፈስ ነው። ይህ አጠቃላይ መለኮታዊ የጥናትና የንባብ ጉዞ ፍጻሜውን የሚያገኘውና ዘላለማዊ ማዕረጉን የሚቀበለው በደረቅ የአካዳሚክ ድምዳሜ ሳይሆን፣ ሕያውን አምላክ በመገንዘብ፣ በጸጋው ተገርሞና በፊቱ በመንበርከክ በሚፈጸም ጥልቅ፣ ሕያውና ሰማያዊ አምልኮ ነው። ከዚህ ሰማያዊ መሠረትና ከዚህ ቅዱስ የትሕትና ዐውድ ውጪ የሚደረግ ማንኛውም የቅዱሳት መጻሕፍት ንባብና ትንተና ፣ ምንም ያህል አስደናቂ የቋንቋ ችሎታ፣ ረቂቅ የፍልስፍና ጥልቀት ወይም ግዙፍ ምሁራዊ ብቃት ቢኖረውም የሰውን አእምሮ ከማነደድና መረጃዎችን ከማከማቸት ውጭ፣ የሰውን ነፍስ ወደ ፈጣሪዋ እቅፍ ሊያደርስ እና የትርጓሜውን ማዕከላዊና ዘላለማዊ ዓላማ ሊመታ ፈጽሞ አይችልም። እግዚአብሔር ቃሉን የሰጠው አእምሮአችንን ብቻ እንድንለካበት ሳይሆን፣ መላውን ሕይወታችንን በማርኮ ለዘላለማዊ ክብሩ እንድንሰግድበትና በቅድስና እንድንለወጥበት ነውና።

አንድ ወጥ የሆነ ስነ-ትርጓሜያዊ ራእይ

ከስነ-ዕውቀት መነሻችን ጀምሮ፣ የሰው ልጅ በወደቀው እና ራስ-ገዝ በሆነው አእምሮው እግዚአብሔርን ፈጽሞ ሊረዳው እንደማይችል፣ ይልቁንም እውነተኛ ብርሃን የሚፈልቀው እግዚአብሔር ራሱን በፈቀደውና በገለጠው መንገድ ብቻ መሆኑን በጥልቀት ዳስሰናል። ይህ የትሕትና መሠረት፣ በቀጥታ ወደ መለኮታዊ መገለጥና ወደ ቃሉ ፍጹም ባለሥልጣንነት ይመራናል፤ ፍጥረትና ሕሊና አጠቃላይ መገለጥን በመስጠት ሰውን ያለ አሳማኝ ምክንያት ተጠያቂ ቢያደርጉትም፣ የዘላለም ሕይወትን ድነት ግን ሊያጎናጽፉት አይችሉም። ድነት የሚገኘው በልዩ መገለጥ፣ ይኸውም ቃል ሥጋ በሆነው በኢየሱስ ክርስቶስ እና በመንፈስ ቅዱስ እስትንፋስ በተጻፈው ፍጹም፣ በቂ፣ ግልጽና ባለሥልጣን በሆነው በቅዱሳት መጻሕፍት ብቻ መሆኑን አረጋግጠናል። ይህ ጽኑ ዓለት ከሌለ፣ የትኛውም የትርጓሜ ጥበብ በአሸዋ ላይ እንደቆመ፣ ነፋስም እንደሚያፈርሰው ቤት ከንቱ ነው።

ከዚህ የማይናወጥ መለኮታዊ መሠረት ተነስተን ወደ ተግባራዊው ትርጓሜ ስንገባ፣ ታሪካዊ-ሰዋሰዋዊው ዘዴ የጸሐፊውን ትክክለኛ የልብ ትርታና ዓላማ በጥንቁቅ የቋንቋና የታሪክ ዳራ እንድንመረምር መንፈሳዊ ተግሣጽን ያስታጥቀናል። የቀኖናዊ አቀራረብ መነጽር ደግሞ፣ እያንዳንዱን የቅዱሳት መጻሕፍት ክፍል እንደ ተበታተነ ሃሳብ ሳይሆን፣ ከዘፍጥረት እስከ ራእይ በተዘረጋው ታላቁ የቤዛነት ትረካ ውስጥ እንድናየው ያደርገናል። ይህ አካሄድ ያለ ጥርጥር ወደ ክርስቶስ-ተኮር ትርጓሜ ያመራናል፤ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በኤማሁስ መንገድ ላይ እንደተናገረው፣ ኦሪት፣ ነቢያትና መዝሙራት ሁሉ ወደ እርሱ ብቻ ያመለክታሉና (ሉቃስ 24:27)። ይሁን እንጂ፣ ይህ ወደ ክርስቶስ የማመልከት ሂደት ከቃሉ ድንበር ውጭ ወደ ሆነ የዘፈቀደ ምሳሌያዊነት እንዳይወሰድ፣ የአንባቢ-ምላሽ ሂስን በሚዛናዊነት መመርመር ያስፈልጋል፤ በዚህም አንባቢው የራሱን ቅድመ-ግንዛቤ በቃሉ ባለሥልጣንነት ሥር በማስገዛት፣ ጸሐፊ-ተኮር የሆነውን ትክክለኛ የትርጓሜ መልሕቅ እንዲይዝ ተምረናል። በመጨረሻም የሥነ-ጽሑፍ ዘውጎችን ማክበርና የትርጓሜ ትሕትናን መላበስ፣ እያንዳንዱን የእግዚአብሔር ቃል ክፍል በፈጣሪው ሐሳብ ልክ እንድንረዳው ያደርጋል።

ስህተት-አልባነት፣ ግልጽነት እና ክርስቶስ-ተኮርነት

ከዚህ የትርጓሜ ትምህርት ሦስት የማይነጣጠሉና መሠረታዊ እውነቶች ጎልተው ይወጣሉ። አንደኛ፣ የቅዱሳት መጻሕፍት ስህተት-አልባነት ፤ መጽሐፍ ቅዱስ በቀደምት የብራና ጽሑፎቹ በሚያስተላልፈው መልእክት ሁሉ ፍጹም እውነተኛ መሆኑ ለጤናማ ትርጓሜ ድርድር የማይቀርብበት ቅድመ-ሁኔታ ነው። ምክንያቱም መጽሐፍ ቅዱስ ውስጣዊ ስህተት አለበት ተብሎ ከተገመተ፣ ተርጓሚው የእውነት የመጨረሻ ዳኛ በማድረግ ራሱን (የሰውን ልጅ አእምሮ) በቃሉ ላይ ይሾማልና። ሁለተኛ፣ የቅዱሳት መጻሕፍት ግልጽነት ፤ የማዕከላዊው የድነት መልእክት ለተራውና ትሑት ለሆነው አንባቢ ያለ ልዩ ምሁራዊ ሥልጠና ግልጽ ሆኖ መቅረቡ፣ መጽሐፍ ቅዱስን የጥቂት ልሂቃን ብቸኛ ንብረት ከመሆን ነጻ ያወጣዋል (ይህም ሆኖ ግን ውስብስብ ክፍሎች የመምህራንን የጋራ ጸጋ እንደሚሹ አይክድም)። ሦስተኛ፣ ክርስቶስ-ተኮርነት ፤ መላው ቅዱሳት መጻሕፍት በኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት፣ ሞትና ትንሣኤ ውስጥ ፍጻሜ እንዳላቸው መገንዘብ፣ ትርጓሜን ከደረቅ ታሪካዊ መረጃ ስብስብነት ወደ ሕያው ወንጌላዊ ትረካነት ይለውጠዋል። እነዚህ ሦስት ምሰሶዎች በጥምረት ሲቆሙ ብቻ፣ ሥነ-ትርጓሜን ከሁለቱም ጽንፈኛ ስሕተቶች፣ ማለትም ከደረቅ ራሽናሊስታዊ (አእምሮ-አምላኪ) ትችት እና ልጓም-አልባ ከሆነ ስሜታዊ ሱብጀክቲቪዝም ጠብቀው በጽኑ የመካከለኛ መንገድ ላይ እንዲጓዝ የሚያደርጉት።

የትርጓሜ ትሕትና

ትክክለኛና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ-ትርጓሜ ፈጽሞ ወደ አካዳሚያዊ ትዕቢት ሊያመራ አይችልም። እያንዳንዱ ተርጓሚ፣ ምንም ያህል የጠለቀ የቋንቋና የታሪክ ዕውቀት ቢኖረውም በኃጢአት የተነካ አእምሮ እና ውስን ተፈጥሮ ያለው ፍጡር መሆኑን ማስታወስ ይገባዋል (1ቆሮ. 13፥12)። ይሁን እንጂ፣ ይህ ተጨባጭ እውነታ ወደ ትርጓሜ አንጻራዊነት ወይም ወደ ግላዊ የትርጉም-ፈጠራ ሊያመራን አይገባም፤ ይልቁንም፣ ወደ ጠንካራ ነገር ግን ትሑት እርግጠኝነት ሊያሸጋግረን ይገባል። ይህ እርግጠኝነት የሚመነጨው በተርጓሚው ብቃት ሳይሆን፣ መጽሐፍ ቅዱስ በራሱ ግልጽ፣ ስህተት-አልባና ራሱን የሚያብራራ በመሆኑ ላይ ነው። ተርጓሚው በመንፈስ ቅዱስ አብርሆት እና በቤተ ክርስቲያን ማኅበረሰብ ታግዞ ጥንቁቅ በሆነ ሥነ-ዘዴ ወደ እውነተኛው ግንዛቤ ሊደርስ እንደሚችል በሙሉ ልብ ያውጃል። ይህ ሚዛናዊ አቋም ፍጹም ምሁራዊ ትዕቢትንም ሆነ ተስፋ-ቢስ አግኖስቲሲዝምን የሚያስወግደው፣ የክርስቲያናዊ ሥነ-ትርጓሜ ልዩ ስጦታ ነው። በአንድ በኩል ራስ-ገዝነትን ውድቅ በማድረግ ለእግዚአብሔር ቃል ባለሥልጣንነት በትሕትና እጅ ይሰጣል፤ በሌላ በኩል ደግሞ መንፈስ ቅዱስ ወደ እውነት ሁሉ እንደሚመራው ተስፋ በማድረግ (ዮሐ. 16፥13) ቃሉን በደስታና በእርግጠኝነት ይመረምራል።

2 ቆሮንቶስ 3፥14-18 — መጋረጃው ተገልጦ የክብር ለውጥ የሚደረግበት ንባብ

ሐዋርያው ጳውሎስ ስለ ብሉይ ኪዳን ንባብ ሲያብራራ፣ ክርስቶስን ላልተቀበሉ ልቦች "ያው መጋረጃ" ሳይገፈፍ (ቁ. 14) እንደሚቀር፣ ወደ ጌታ ሲመለሱ ግን "መጋረጃው ይወሰዳል" (ቁ. 16) በማለት ያስተምረናል። ይህ ኃይለኛ ተምሳሌት ለመላው የሥነ-ትርጓሜ ጥናት እጅግ ተስማሚ የሆነ መደምደሚያ ይሰጠናል። ትክክለኛ የቃሉ ትርጓሜ የቴክኒካዊ ክህሎት እና የአካዳሚክ ልምምድ ውጤት ብቻ ሳይሆን፣ በመንፈስ ቅዱስ አብርሆት ልብ ወደ ክርስቶስ ሲዞር የሚገኝ ጥልቅ መንፈሳዊ መገለጥ ጭምር ነው። ቁጥር 18 ይህንን እውነት በሚያስደንቅ ኃይለ-ቃል ያጠቃልለዋል፦ "እኛም ሁላችን በመጋረጃ በማይሸፈን ፊት የጌታን ክብር እንደ መስተዋት እያብለጨለጭን መንፈስ ከሚሆን ጌታ እንደሚደረግ ያው መልክ እንመስል ዘንድ ከክብር ወደ ክብር እንለወጣለን።" ስለዚህ፣ የትርጓሜ የመጨረሻ ግብ መረጃን ማከማቸት ሳይሆን፣ ኦንቶሎጂካዊ የባህርይ ለውጥ ማምጣት ነው። አንባቢው በሚያነበው ሕያው ቃል አማካኝነት "ከክብር ወደ ክብር" ወደ ክርስቶስ አምሳል የሚለወጥበት ተለዋዋጭ ሂደት። ይህ እውነት ሥነ-ትርጓሜን ከምሁራዊ ልምምድነት አልፎ የቅድስና ጎዳና ያደርገዋል።

ከጥናት ወደ አገልግሎት፦ ትርጓሜ ለቤተ ክርስቲያንና ለተልእኮ

ይህ ጥናት ስነ-ትርጓሜን እንደ ገለልተኛ አካዳሚክ ልምምድ ብቻ ሳይሆን፣ ለቤተ ክርስቲያን ጤናማ ሕይወትና ለታላቁ ተልእኮ ታማኝ አገልጋይ አድርጎ ያቀርባል። ጤናማ ትርጓሜ የሌለው ስብከት ወደ ስሜታዊ ንግግር ብቻ ያሽቆለቁላል፤ ጤናማ ትርጓሜ የሌለው ስነ-መለኮት ወደ ረቂቅ ፍልስፍና ብቻ ይለወጣል፤ ጤናማ ትርጓሜ የሌለው ወንጌል ስርጭትም መሠረት-አልባ ይሆናል። በአንጻሩ፣ በዚህ ጥናት የቀረቡት መርሆች ፣ ስነ-ዕውቀታዊ ትሕትና፣ የመገለጥ ባለሥልጣንነት፣ ታሪካዊ-ሰዋሰዋዊ ጥብቅነት፣ ቀኖናዊ አንድነት፣ ክርስቶስ-ተኮር ትኩረት፣ ራስ-ትችታዊ ንቃት እና የዘውግ ስሜታዊነት ፣ በአንድነት ተግባራዊ ሲሆኑ፣ ቤተ ክርስቲያንን ወደ ጤናማ ትምህርት፣ ወደ ጥልቅ አምልኮ እና ወደ ታማኝ ምስክርነት የሚመሩ ናቸው። እያንዳንዱ ስብከት አዘጋጅ፣ እያንዳንዱ የመጽሐፍ ቅዱስ አስተማሪ፣ እያንዳንዱ ግላዊ አንባቢ እነዚህን መርሆች ተግባራዊ ሲያደርግ፣ ቃሉ ራሱ በእርሱ ላይ የገባውን ተስፋ ይፈጽማል፦ "ከአፌ የሚወጣ ቃሌ እንዲሁ ይሆናል፤ የምሻውን ያደርጋል የላክሁትንም ይፈጽማል እንጂ ወደ እኔ በከንቱ አይመለስም።" (ኢሳ. 55፡11)።

ይህ ጥናት ስለ ትርጓሜ ብዙ ተናግሯል፤ ነገር ግን ትርጓሜ ራሱ የመጨረሻ ግብ አይደለም። የመጨረሻው ግብ ራሱ ሕያው የሆነው እግዚአብሔር ነው ። በኢየሱስ ክርስቶስ በሙላት የተገለጠው፣ በመንፈስ ቅዱስ በኩል ልብን የሚያበራው፣ በቃሉ አማካኝነት ሕዝቡን ለራሱ ክብር የሚጠራው ሕያው አምላክ። ስለዚህ ይህንን ጥናት ያነበበ ማንኛውም ሰው፣ ንባቡን በንድፈ-ሐሳብ ደረጃ ብቻ ትቶ እንዳይሄድ፣ ይልቁንም ራሱ ወደ ቅዱሳት መጻሕፍት ተመልሶ፣ በእነዚህ መርሆች ታጥቆ፣ ዘወትር በጸሎት ታጅቦ፣ ሕያው ቃሉን በአዲስ ልብ እንዲያነብ እንጋብዘዋለን።

"ሕግህ ለእግሬ መብራት፥ ለመንገዴ ብርሃን ነው።" (መዝሙር 119፡105)
ክብር ለእግዚአብሔር ብቻ ይሁን! አሜን።

✝

የትርጓሜ ጽንሰ-ሀሳብ እና የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ