የቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት

— Covenant Theology —

ከዘፍጥረት እስከ ራእይ

የቃል ኪዳን ታሪክ በመላው መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ተዘርግቶ ወደ ክርስቶስ ያመራል

መላውን የመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖና ከዘፍጥረት ጅማሬ እስከ ራእይ ፍጻሜ በጥልቀት ስንመረምር፣ አንድ ወጥ የሆነ ታላቅ የድነት ታሪክ ተዘርግቶ እናገኛለን፤ ይኸውም ታላቁ የቃል ኪዳን ትረካ ነው። እግዚአብሔር ራሱን ለሰው ልጅ የገለጠው በረቂቅ የፍልስፍና ንድፈ-ሐሳብ ወይም ከእውነታ በራቀ ምናባዊ ትምህርት ሳይሆን፤ በተጨባጭ የታሪክ መድረክ ላይ፣ በደም በተረጋገጡና በማይለወጥ የተስፋ ቃል በታተሙ የኪዳን ግንኙነቶች አማካኝነት ነው። በብሉይ ኪዳን ውስጥ "ቃል ኪዳን" (በዕብራይስጡ 'በሪት') የሚለው ቃል ከ280 ጊዜ በላይ መገኘቱ፣ የዚህን መለኮታዊ ጽንሰ-ሐሳብ ማዕከላዊነት አጉልቶ ያሳያል። የቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት ፣ እግዚአብሔር ከሰው ልጅ ጋር ያለውን ታሪካዊ ግንኙነት በተከታታይና እርስ በርስ በተሳሰሩ ኪዳናት በኩል እንደገለጠ የሚያምን፣ እንዲሁም የመጽሐፍ ቅዱስን ፍጹም አንድነትና ትረካዊ ወጥነት አዋሕዶ የሚያሳይ ዐቢይ መነጽር ነው። ይህ ጽሑፍ ይህንን ጥልቅ ርዕሰ-ጉዳይ ከኤክሰጀቲካል ትንተና፣ ከታሪካዊቷ ቤተ ክርስቲያን ትውፊት፣ እና ከዘመናዊ የትርጓሜ አውዶች አንጻር ይመረምራል፤ ዋና ትኩረቱም በቁጥር ስሌት ወይም በደረቅ የታሪክ ዘገባ ላይ ሳይሆን፣ ከእያንዳንዱ ቃል ኪዳን ጀርባ በሚያንጸባርቀው የእግዚአብሔር የማይለወጥ የቃል ኪዳን ፍቅር ('ሔሴድ') እና ታማኝነት ላይ ነው።

ነገር ግን መሠረታዊ ጥያቄ ይነሳል፦ እግዚአብሔር ራሱን ለሰው ልጅ ለመግለጥ ለምን ይህንን የተለየ የቃል ኪዳን መንገድ መረጠ? የዚህ ጥያቄ ምላሽ፣ የባሕርየ እግዚአብሔርን እጅግ ጥልቅ ምስጢር ያስረዳናል። ቃል ኪዳን ማለት፣ ፍጹም ሉዓላዊ የሆነው አምላክ ራሱን በፈቃደኝነት ከሰው ልጅ ጋር የሚያስተሳስርበት፣ በመሐላ ራሱን ግዴታ ውስጥ የሚያስገባበት፣ እና ለፍጡሩ ራሱን "ተጠያቂ" የሚያደርግበት ወደር የለሽ የፍቅር መገለጫ ነው። በባሕርዩ ሉዓላዊ ፈጣሪ ስለሆነ፣ ፍጡራኑን ላለማጥፋት ወይም ላለመርሳት አስቀድሞ የውል ግዴታ ውስጥ መግባት አያስፈልገውም ነበር፤ ለማንም ተጠያቂ ሊሆን አይችልምና። ነገር ግን በማይመረመር ትሕትናና ጸጋ፣ እግዚአብሔር ራሱን በቃል ኪዳን ማዕቀፍ ውስጥ "አሳልፎ ይሰጣል"፤ ይህም ውድቀትና ኃጢአት ያደቀቀው የሰው ልጅ፣ በእምነት ተስፋ የሚያደርግበት፣ በማዕበል ጊዜ የሚጠራበት፣ እና እንደ ነፍስ መልሕቅ (ዕብ. 6፡19) አጥብቆ የሚይዘው ጽኑ መሠረት ይሆነዋል። የቃል ኪዳን ጥናት ቀዝቃዛ የአካዳሚክ ወይም የስነ-መለኮት ትንተና ሳይሆን፣ ወደ አፍቃሪው የአባታችን ልብ የምንገሰግስበት፣ እግዚአብሔርን የማወቅና የማምለክ የተቀደሰ መንፈሳዊ ጉዞ ነው።

ቃል ኪዳን ምንድን ነው?

የጥንት ቅርብ ምሥራቅ ዳራ

"ቃል ኪዳን" የሚለው ቃል በጥንቱ ቅርብ ምሥራቅ ዓለም ውስጥ የታወቀ የሕግ ቃል ነበር፤ በተለይም በነገሥታት መካከል ወይም በጌታና በአገልጋይ መካከል የሚደረግ መደበኛ፣ ውል-መሰል ስምምነት ነበር። እነዚህ ቃል ኪዳናት የመግቢያ መግለጫ፣ ታሪካዊ መቅድም፣ ግዴታዎች፣ ምስክሮች እና በረከትና እርግማን ዝርዝር ይይዙ ነበር። መጽሐፍ ቅዱሳዊው ቃል ኪዳን በሁለት እኩል ኃያላን መካከል ያለ የፖለቲካ ስምምነት ሳይሆን፣ ፍጹም ኃያሉ አምላክ ከድካምና ከውድቀት ጋር ከሚታገል ፍጡር ጋር በጸጋ የሚገባው ግንኙነት ነውና።

ደም-የተመረቀ ቃል ኪዳን

በዕብራይስጥ ውስጥ "ቃል ኪዳን መግባት" የሚለው ሐረግ በቀጥታ ሲተረጎም "ቃል ኪዳን መቁረጥ" (karath berith) ማለት ነው፤ ይህ አነጋገር ከጥንታዊው ልማድ የመነጨ ነው፤ ቃል ኪዳን በሚገባበት ጊዜ እንስሳት ለሁለት ተከፍለው፣ ቃል ኪዳን ገቢዎቹ በተከፈሉት ቁርጥራጮች መካከል ያልፉ ነበር (ዘፍ. 15፥9-18፤ ኤር. 34፥18-19)። ይህ ተምሳሌታዊ ተግባር "የገባሁትን ቃል ኪዳን ብጥስ፣ የእነዚህ እንስሳት እጣ ፈንታ ይድረሰኝ" የሚል ራስን የማስገዛት መሐላ ነበር። በዘፍጥረት 15 ላይ እጅግ አስገራሚው ነገር፣ አብርሃም በዚህ ሥርዓት ውስጥ ንቁ ተሳታፊ ሆኖ አለማለፉ ነው፤ ይልቁንም እግዚአብሔር ራሱ በምሳሌ "የጭስ ምድጃና የእሳት ችቦ" ሆኖ በተከፈሉት ቁርጥራጮች መካከል አለፈ (ዘፍ. 15፥17)። ይህ ማለት እግዚአብሔር ራሱ ብቻውን የቃል ኪዳኑን ኃላፊነት ወሰደ ማለት ነው፤ ይህም የአብርሃም ቃል ኪዳን ከሁለት ወገን ግዴታ ይልቅ በእግዚአብሔር ጸጋ ላይ የተመሠረተ አንድ-ወገን ተስፋ መሆኑን ያመለክታል።

ሁለት ዓይነት ቃል ኪዳናት፡ ቅድመ ሁኔታዊና ኢ-ቅድመ ሁኔታዊ

የቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት ተማሪዎች በተለምዶ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ያሉትን ቃል ኪዳናት በሁለት ዐበይት ምድቦች ይከፋፍሏቸዋል፦ የመጀመሪያው፣ ቅድመ ሁኔታዊ (conditional/bilateral) ቃል ኪዳናት ናቸው፤ እነዚህ በተስፋው ፍጻሜ ላይ በሰዉ ወገን ታዛዥነት ላይ የተመኩ ናቸው (ለምሳሌ የሲና/ሙሴ ቃል ኪዳን)። ሁለተኛው፣ ኢ-ቅድመ ሁኔታዊ (unconditional/unilateral) ቃል ኪዳናት ናቸው፤ እነዚህ ሙሉ በሙሉ በእግዚአብሔር ታማኝነት ላይ የተመሠረቱ፣ በሰው ብቃት ወይም ውድቀት የማይሻሩ ናቸው (ለምሳሌ የአብርሃም፣ የዳዊት እና የአዲስ ኪዳን ተስፋዎች)። ይህ ልዩነት እጅግ ጠቃሚ ነው፤ ምክንያቱም የመጽሐፍ ቅዱስን ታሪክ እንደ ውጣ ውረድ ያለው የሰው ልጅ ታዛዥነት ታሪክ ብቻ ሳይሆን፣ ከሁሉም በላይ የእግዚአብሔርን የማይለወጥ፣ በጸጋ ላይ የተመሠረተ ተስፋ ታሪክ አድርገን እንድናነብ ያስችለናል።

"ሔሴድ"፡ ታማኝ ፍቅር

ማንኛውም ስለ ቃል ኪዳን የሚደረግ ጥናት፣ ያለ "ሔሴድ" (ዕብራይስጥ፡ chesed) ጥልቅ ትርጉም ሊሟላ አይችልም። ይህ ቃል ብዙውን ጊዜ "ምሕረት"፣ "ቸርነት"፣ ወይም "ታማኝ ፍቅር" ተብሎ ቢተረጎምም፣ በትክክል የሚገልጸው ግን ከቀላል ስሜት የላቀ፣ በቃል ኪዳን ግንኙነት ውስጥ የሚገለጥ ጽኑ፣ የማይለወጥ፣ በተግባር የሚገለጥ ታማኝነት ነው። እግዚአብሔር ራሱን ለሙሴ ሲገልጥ፣ ስሙን "ምሕረትና ጸጋ የበዛለት፣ ትዕግሥተኛ፣ ቸርነትና እውነት የበዛለት አምላክ" ብሎ ገለጸ፤ ይህ "ቸርነት" የሚለው ቃል ደግሞ ሔሴድ ነው። መዝሙረኛው ደግሞ ይህንኑ ቃል ኪዳናዊ ባሕርይ ደጋግሞ ያመሰግናል፦

"እግዚአብሔር መሐሪና ይቅር ባይ ነው፥ ከቍጣ የራቀ ምሕረቱም የበዛ። ሁልጊዜም አይቀሥፍም፥ ለዘላለምም አይቈጣም። [...] ሰማይ ከምድር ከፍ እንደሚል፥ እንዲሁ እግዚአብሔር ምሕረቱን በሚፈሩት ላይ አጸና።"

መዝሙር 103፥8-9, 11

ይህ ሔሴድ የእግዚአብሔር ቃል ኪዳናዊ ተግባር ውስጣዊ ልብ ነው፤ ያለ እርሱ ቃል ኪዳናት ጥርት ያለ ሕጋዊ ስምምነት ብቻ ይሆኑ ነበር። ነገር ግን በሔሴድ የተሞላው ቃል ኪዳን፣ የግንኙነት ልብ ያለው፣ ናፍቆት የተሞላበት፣ እስከ መጨረሻው የማይተው ፍቅር ነው። ነቢዩ ኤርምያስ በምርኮ ውስጥ ላለው ሕዝብ ተስፋን ሲያውጅ፣ ይህንኑ የእግዚአብሔር ዘላለማዊ ሔሴድ በማስታወስ ነው፦ "እግዚአብሔርም ከሩቅ ተገለጠልኝ እንዲህም አለኝ፦ በዘላለም ፍቅር ወድጄሻለሁ፥ ስለዚህ በቸርነት ሳብሁሽ።" (ኤር. 31፥3)። ይህ ጥቅስ የሚገርመው፣ ገና ወደ "አዲስ ቃል ኪዳን" ትንቢት ከመድረሱ ጥቂት ቀደም ብሎ በተመሳሳይ ምዕራፍ ውስጥ መገኘቱ ነው፤ ይህም አዲሱ ቃል ኪዳን ራሱ ከዚሁ ከዘላለማዊ ሔሴድ የመነጨ መሆኑን ያሳያል።

የመጽሐፍ ቅዱስ ቃል ኪዳናት

መጽሐፍ ቅዱስ የእግዚአብሔርን ከሰው ልጅ ጋር ያለውን ግንኙነት በተከታታይ በተያያዙ ቃል ኪዳናት አማካኝነት ይተርካል፤ እያንዳንዱ ቃል ኪዳን ከቀዳሚው ላይ እየገነባ፣ ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ በሚያመራው ታላቅ ትረካ ውስጥ የራሱን ልዩ ሚና ይጫወታል። የሚከተለው ሠንጠረዥ የእነዚህን ዋና ዋና ቃል ኪዳናት ጠቅለል ያለ እይታ ያቀርባል፦

ቃል ኪዳን	የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል	ማዕከላዊ ተስፋ	ምልክት	ዓይነት
የኖኅ ቃል ኪዳን	ዘፍ. 9፥8-17	ምድር በጎርፍ ዳግም አትጠፋም	ቀስተ ደመና	ኢ-ቅድመ ሁኔታዊ (ለፍጥረት ሁሉ)
የአብርሃም ቃል ኪዳን	ዘፍ. 12፥1-3፤ 15፤ 17	ዘር፣ ምድር፣ በረከት ለአሕዛብ ሁሉ	ግዝረት	ኢ-ቅድመ ሁኔታዊ
የሙሴ (ሲና) ቃል ኪዳን	ዘጸ. 19-24	የተለየ ሕዝብነትና በረከት በታዛዥነት	ሰንበት	ቅድመ ሁኔታዊ
የዳዊት ቃል ኪዳን	2 ሳሙ. 7፥8-16	ዘላለማዊ ዙፋንና ንግሥና	የዳዊት ቤት/ዙፋን	ኢ-ቅድመ ሁኔታዊ
አዲሱ ቃል ኪዳን	ኤር. 31፥31-34፤ ሉቃ. 22፥20	የልብ ለውጥ፣ ፍጹም ይቅርታ፣ ቀጥተኛ ኅብረት	የክርስቶስ ደም (ቅዱስ ቁርባን)	ኢ-ቅድመ ሁኔታዊ፤ በክርስቶስ የተፈጸመ

የቃል ኪዳናት ታሪካዊ መስመር፡ ከኖኅ እስከ ክርስቶስ

የአብርሃም ቃል ኪዳን፡ የተስፋ ምንጭ

ከቃል ኪዳናት ሁሉ በጣም ሥር-ነቀል ሆኖ የቀጠለው የአብርሃም ቃል ኪዳን ነው። እግዚአብሔር ለ75 ዓመቱ አረጋዊ አብርሃም (ገና አብራም ተብሎ ሲጠራ) በዘፍጥረት 12 ላይ ተስፋን ሲሰጠው፣ ይህ ተስፋ የግል ብቻ ሳይሆን የመላውን ዓለም ዕጣ ፈንታ የሚነካ ነበር፦

"ታላቅ ሕዝብም አደርግሃለሁ፥ እባርክሃለሁ፥ ስምህንም አከብረዋለሁ፤ ለበረከትም ሁን፤ የሚባርኩህንም እባርካለሁ፥ የሚረግሙህንም እረግማለሁ፤ የምድር ነገዶችም ሁሉ በአንተ ይባረካሉ።"

ዘፍጥረት 12፥2-3

እግዚአብሔር ይህን ቃል ኪዳን በዘፍጥረት 17 ላይ "ለዘላለም ቃል ኪዳን" ብሎ ደገመው፣ ደግሞም "ለአንተና ከአንተ በኋላ ለዘርህ አምላክ እሆን ዘንድ" (ዘፍ. 17፥7) ሲል ቃል ገባ። ይህ ቃል "የአንተ አምላክ እሆናለሁ" የሚለው አነጋገር በመላው ቃል ኪዳን ትረካ ውስጥ ተደጋግሞ ይታያል፤ እርሱም የቃል ኪዳን ማዕከላዊ ትርጉም ራሱ የግንኙነት ስጦታ መሆኑን ያመለክታል ፤ እግዚአብሔር ስጦታዎችን ብቻ ሳይሆን ራሱን ይሰጣል። ሐዋርያው ጳውሎስ በገላትያ 3 ውስጥ ይህንኑ ቃል ኪዳን መርምሮ፣ "የምድር ነገዶች ሁሉ" የሚለው ተስፋ በክርስቶስ በኩል ለአሕዛብ ክርስቲያኖችም ጭምር እንደሚደርስ ያሳያል፤ "እንዲህስ ከሆነ ከእምነት የሆኑት ካመነው ከአብርሃም ጋር ይባረካሉ" (ገላ. 3፥9)።

የሙሴ ቃል ኪዳን፡ "የካህናት መንግሥት"

በሲና ተራራ ላይ፣ እግዚአብሔር ከግብፅ ባርነት ነጻ ላወጣው ሕዝብ ልዩ ጥሪ አቀረበ፤ ይህ ጥሪ ከፍርድ ወይም ከቅጣት ሳይሆን ቀድሞ ከተደረገው የማዳን ተግባር በኋላ የመጣ ግብዣ ነበር፦

"አሁንም ቃሌን በእውነት ብትሰሙ ኪዳኔንም ብትጠብቁ፥ ምድር ሁሉ የእኔ ናትና ከአሕዛብ ሁሉ የተመረጠ ርስት ትሆኑልኛላችሁ፤ እናንተም የካህናት መንግሥት የተቀደሰም ሕዝብ ትሆኑልኛላችሁ።"

ዘጸአት 19፥5-6

ትኩረት ልንሰጠው የሚገባው ቅደም ተከተል ነው፦ እግዚአብሔር መጀመሪያ አዳናቸው (ዘጸ. 20፥2፣ "ከግብፅ ምድር ከባርነት ቤት ያወጣሁህ")፤ ከዚያ በኋላ ብቻ ነው ሕጉን የሰጣቸው። ሕግ ማዳንን የሚያስገኝ መንገድ ሳይሆን፣ ቀድሞ ለተዳነው ሕዝብ የተሰጠ የምስጋና ምላሽ የአኗኗር ዘይቤ ነው። ይህ መርህ ለጸጋ ወንጌል መረዳት እጅግ ወሳኝ ነው፤ ኦሪትም ራሱ በመሠረቱ የጸጋ ሥራ ውስጥ ተቀርፆ የተሰጠ እንጂ ከጸጋ ተነጥሎ የቀረበ ንጹሕ የሕግ ሥርዓት አልነበረም።

የዳዊት ቃል ኪዳን፡ ዘላለማዊ ዙፋን

ዳዊት ለእግዚአብሔር ቤት ለመሥራት ባሰበ ጊዜ፣ እግዚአብሔር በነቢዩ ናታን አማካኝነት አስገራሚ ምላሽ ሰጠው፤ ዳዊት ቤት ከመሥራት ይልቅ፣ እግዚአብሔር ራሱ ለዳዊት ቤት (ሥርወ መንግሥት) እንደሚሠራ ቃል ገባ፦

"ቤትህና መንግሥትህም በፊትህ ለዘላለም የጸና ይሆናል፥ ዙፋንህም ለዘላለም ይጸናል።"

2ኛ ሳሙኤል 7፥16

ይህ ተስፋ በሰሎሞን ዘመንም ሆነ በተከታዮቹ ነገሥታት ዘመን ፍጹም ፍጻሜውን አላገኘም፤ የዳዊት ሥርወ መንግሥት በ586 ዓ.ዓ. በባቢሎን ግዞት ምድራዊ ዙፋኑን አጣ። ይህ ውድቀት ግን የእግዚአብሔርን ተስፋ ውድቅ አላደረገውም፤ ይልቁንም አማኞች ወደፊት ለሚመጣው ትክክለኛ የዳዊት ልጅ፣ ለዘላለም በጽድቅ ለሚነግሠው መሲሕ ናፍቆት እንዲያድርባቸው አደረገ። መልአኩ ገብርኤል ለማርያም ስለ ኢየሱስ ሲናገር፣ ይህንኑ ጥንታዊ ተስፋ በቀጥታ ጠቀሰ፦ "ጌታ አምላክም የአባቱን የዳዊትን ዙፋን ይሰጠዋል... ለመንግሥቱም መጨረሻ የለውም" (ሉቃ. 1፥32-33)።

ከልዩ ሕዝብ ወደ ሁሉም አሕዛብ

አንድ ጥልቅ የሚታይ ንድፍ በቃል ኪዳናት እድገት ውስጥ አለ፦ እያንዳንዱ ተከታይ ቃል ኪዳን የቀዳሚውን ወሰን እያሰፋ ይሄዳል። የኖኅ ቃል ኪዳን ለፍጥረት ሁሉ ተሰጠ፤ የአብርሃም ቃል ኪዳን ለአንድ ቤተሰብ ተጀመረ ነገር ግን "የምድር አሕዛብ ሁሉ" እንደሚባረኩ ተስፋ ሰጠ (ዘፍ. 12፥3)፤ የሙሴ ቃል ኪዳን ለአንድ ብሔር (እስራኤል) ተወሰነ፤ የዳዊት ቃል ኪዳን ለአንድ ንጉሣዊ ሥርወ መንግሥት ተስፋ ሰጠ፤ አዲሱ ቃል ኪዳን ግን በክርስቶስ በኩል ዳግም ወደ ሁሉም አሕዛብ ተከፈተ (ማቴ. 28፥19፤ ገላ. 3፥14፣28-29)። ይህ "ማጥበብና ማስፋፋት" ንድፍ (ከሁለንተናዊ ወደ ልዩ፣ ከልዩ ወደ ሁለንተናዊ) የእግዚአብሔርን ስልት ያሳያል፤ በአንድ ወገን (እስራኤል) በኩል ለምድር ሁሉ መዳን ለማምጣት።

የቃል ኪዳን ወሰን፡ ከሁለንተናዊ → ወደ ልዩ → ዳግም ወደ ሁለንተናዊ

እግዚአብሔር በአንድ ሕዝብ በኩል ለዓለም ሁሉ መዳን የሚያመጣበት ስልት

የተሐድሶ ቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት እና አመለካከቶች

ሦስቱ "ታላላቅ ቃል ኪዳናት"

በተሐድሶ (ሪፎርምድ) ትውፊት ውስጥ፣ ከዌስትሚኒስተር የእምነት መግለጫ ጀምሮ የዳበረው "ቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት" ሥርዓት፣ የመጽሐፍ ቅዱስን ታሪካዊ ቃል ኪዳናት (ከላይ የተዘረዘሩትን) ከሦስት ሰፋፊ ሥነ-መለኮታዊ ቃል ኪዳናት ስር ያደራጃቸዋል፦ አንደኛ፣ የቤዛነት ቃል ኪዳን ፤ ይህ ዓለም ከመፈጠሩ በፊት በሥላሴ አካላት (አብ፣ ወልድ፣ መንፈስ ቅዱስ) መካከል የተደረገ ዘላለማዊ ስምምነት ተደርጎ ይታሰባል፣ አብ ሕዝብን መርጦ ለወልድ በሰጠበት፣ ወልድ ደግሞ ሥጋ ለብሶ አድኖ ለማዳን በተስማማበት (ኤፌ. 1፥4-5፤ ዮሐ. 6፥37-39)። ሁለተኛ፣ የሥራ ቃል ኪዳን ፤ ይህ ከአዳም ጋር በኤደን ገነት ውስጥ የተደረገ ቃል ኪዳን ሲሆን፣ ፍጹም ታዛዥነት ዘላለማዊ ሕይወትን ያስገኝ ነበር (ዘፍ. 2፥16-17)። ሦስተኛ፣ የጸጋ ቃል ኪዳን ፤ ይህ ከአዳም ውድቀት በኋላ እግዚአብሔር ከወደቀው የሰው ልጅ ጋር በጸጋ የገባው ቃል ኪዳን ነው፤ ከዘፍጥረት 3፥15 (ፕሮቶ-ወንጌል) ጀምሮ በሁሉም ተከታይ ታሪካዊ ቃል ኪዳናት (ኖኅ፣ አብርሃም፣ ሙሴ፣ ዳዊት፣ አዲሱ ኪዳን) ውስጥ ተግባራዊ የሚሆን ነው።

ሁለቱ የቃል ኪዳን ራሶች፡ አዳምና ክርስቶስ

የቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት ማዕከላዊ ትምህርት፣ አዳምና ክርስቶስ እያንዳንዳቸው እንደ "ቃል ኪዳን ራስ" ሆነው ለሚወክሉት ሕዝብ ሁሉ የሚወክሉበት መርህ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 5፥12-21 እና በ1ኛ ቆሮንቶስ 15፥21-22 ውስጥ ይህንኑ ንጽጽር በግልጽ ያቀርባል፤ ትንቢቱ ደግሞ ገና ቀደም ብሎ በነቢዩ ሆሴዕ ተነግሮ ነበር፦ "እነርሱ ግን እንደ አዳም ኪዳኑን ተላልፈዋል" (ሆሴዕ 6፥7)፤ ይህ ጥቅስ አዳም ራሱ ቀድሞውኑ በኤደን ውስጥ ከእግዚአብሔር ጋር በቃል ኪዳን እንደነበረ የሚያመለክት ጥንታዊ ማስረጃ ተደርጎ ይታያል። ጳውሎስ ይህንኑ ታሪክ አስፍቶ ያብራራል፦

"ስለዚህ ምክንያት ኃጢአት በአንድ ሰው ወደ ዓለም ገባ በኃጢአትም ሞት፥ እንደዚሁም ሁሉ ኃጢአትን ስላደረጉ ሞት ለሰው ሁሉ ደረሰ፤ [...] ነገር ግን ስጦታው እንደ በደሉ መጠን አይደለም፤ በአንዱ በደል ብዙዎቹ ሞተዋልና፥ ነገር ግን የእግዚአብሔር ጸጋና በአንዱ ሰው በኢየሱስ ክርስቶስ ጸጋ የሆነው ስጦታ ለብዙዎች አብልጦ ረፋ።"

ሮሜ 5፥12, 15

ይህ "የውክልና ራስነት" መርህ የመላውን ወንጌል አመክንዮ የሚይዝ ማዕከላዊ ምሶሶ ነው፤ ክርስቶስ "ሁለተኛው አዳም" ወይም "የመጨረሻው አዳም" ተብሎ የሚጠራው በዚህ ምክንያት ነው (1 ቆሮ. 15፥45)። ይህ እውነት ለልባችን ትልቅ መጽናኛ ይዞ ይመጣል፤ ምክንያቱም መዳናችን በራሳችን የግል ጥረት ወይም ጽድቅ ላይ ሳይሆን፣ በክርስቶስ ፍጹም ታዛዥነት ላይ የተመሠረተ ስለሆነ ነው። እኛ በአዳም "ውስጥ" ሆነን የወደቅን፣ አሁን ግን በእምነት በክርስቶስ "ውስጥ" ሆነን ሙሉ በሙሉ ተቀባይነት ያገኘን ነን።

ዲስፔንሴሽናሊዝምና ተራማጅ ቃል ኪዳናዊነት

በክርስትና ትውፊት ውስጥ ቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት ብቸኛው ማዕቀፍ አይደለም። ዲስፔንሴሽናሊዝም በ19ኛው ክፍለ ዘመን የዳበረ አማራጭ ሥርዓት፣ በእስራኤልና በቤተ ክርስቲያን መካከል ግልጽ ልዩነት ያስቀምጣል፤ ይህም እያንዳንዳቸው የተለያየ መለኮታዊ ዕቅድና የወደፊት ዕጣ ፈንታ (እስራኤል ምድራዊ፣ ቤተ ክርስቲያን ሰማያዊ) አላቸው ብሎ ያምናል፤ የመጽሐፍ ቅዱስን ታሪክ ደግሞ በተለያዩ "ዘመናት" (dispensations) ይከፋፍላል፣ በእያንዳንዱ ዘመን እግዚአብሔር የሰውን ልጅ በተለያየ የመገዛት መንገድ ይፈትሻል ብሎ ያምናል። ብዙ ዘመናዊ ዲስፔንሴሽናሊስቶች ወደ "ተራማጅ ዲስፔንሴሽናሊዝም" ተሸጋግረዋል፣ ይህም ከቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት ጋር ተጨማሪ ተመሳሳይነት ያሳያል። በተጨማሪም፣ አንዳንድ ዘመናዊ ምሁራን "ተራማጅ ቃል ኪዳናዊነት" የተባለ የመሐል መንገድ አቅርበዋል፣ ይህም እያንዳንዱ ቃል ኪዳን በራሱ ታሪካዊ አውድ ውስጥ ትርጉሙን እየያዘ፣ ወደ ክርስቶስ ፍጻሜ በሚያመራ ተራማጅ መንገድ እንደሚገለጥ ያስተምራል። የሚከተለው ሠንጠረዥ ሁለቱን ዋና ዋና ትውፊቶች ያነጻጽራል፤ ይህ ንጽጽር ለትምህርታዊ ግልጽነት ብቻ የቀረበ ሲሆን፣ ሁለቱም ወገኖች ቅዱሳት መጻሕፍትን በቅንነት የሚያከብሩ ወንድማማች የክርስትና ትውፊቶች መሆናቸውን አጽንተን እንገልጻለን፦

ርዕስ	ቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት	ዲስፔንሴሽናሊዝም
እስራኤልና ቤተ ክርስቲያን	አንድ የእግዚአብሔር ሕዝብ በተለያዩ ዘመናት (ቀጣይነት)	ሁለት የተለያዩ ሕዝቦችና ዕጣ ፈንታዎች (ልዩነት)
የብሉይ ኪዳን ትንቢት ንባብ	ብዙውን ጊዜ በክርስቶስና በቤተ ክርስቲያን ተምሳሌታዊ ፍጻሜ የሚነበብ	አብዛኛውን ጊዜ በጥሬው (ፊደላዊ) ንባብ የሚተረጎም
የሕፃናት ጥምቀት	ብዙዎቹ ይደግፋሉ (ከግዝረት ቀጣይ ምልክት)	አይቀበሉም፤ የአማኝ ጥምቀትን ብቻ ይደግፋሉ
የመጽሐፍ ቅዱስ አንድነት መርህ	ተከታታይ ቃል ኪዳናት	ተከታታይ የአስተዳደር ዘመናት
ታሪካዊ አመጣጥ	የተሐድሶ ዘመን (16ኛው-17ኛው ክፍለ ዘመን)	19ኛው ክፍለ ዘመን (ጆን ኔልሰን ዳርቢ)

ክርስቶስ፡ የቃል ኪዳናት ሁሉ ፍጻሜ

"አዎን" የተባለው በክርስቶስ

ሐዋርያው ጳውሎስ በ2ኛ ቆሮንቶስ 1፥20 ውስጥ የቃል ኪዳን ሥነ-መለኮትን ማዕከላዊ እውነት በሚያምር ቅልጥፍና ይገልጻል፦ "የእግዚአብሔር ተስፋዎች ምንም ቢበዙ በእርሱ አዎን ናቸውና፤ ስለዚህ ለእግዚአብሔር ክብር በእኛ በኩል አሜን ይባላሉ።" ይህ ማለት እያንዳንዱ የብሉይ ኪዳን ቃል ኪዳን ተስፋ (ለኖኅ የተሰጠው የመረጋጋት ተስፋ፣ ለአብርሃም የተሰጠው የዘርና የበረከት ተስፋ፣ ለዳዊት የተሰጠው የዘላለም ዙፋን ተስፋ) በኢየሱስ ክርስቶስ ውስጥ "አዎን" የተባለ፣ ፍጻሜውን ያገኘ ነው። ክርስቶስ የአብርሃም እውነተኛ "ዘር" ነው (ገላ. 3፥16)፤ ክርስቶስ የዳዊት ዘላለማዊ ወራሽ ንጉሥ ነው (ሉቃ. 1፥32-33)፤ ክርስቶስ የሙሴ ሕግ ማዕከላዊ ትርጉም የፈጸመው ፍጹም ታዛዥ ነው (ማቴ. 5፥17)፤ ክርስቶስም የኤርምያስ 31 አዲስ ቃል ኪዳን መካከለኛ ነው፣ በራሱ ደም የተመረቀ።

በመጨረሻው እራት ላይ፣ ጌታ ኢየሱስ ጽዋውን አንስቶ ለደቀ መዛሙርቱ ሲሰጣቸው፣ የመላውን ቃል ኪዳናዊ ታሪክ ጫፍ የሚያመለክቱ ቃላትን ተናገረ፦

"ይህ ጽዋ ስለ እናንተ በሚፈሰው ደሜ አዲስ ኪዳን ነው።"

ሉቃስ 22፥20

የዕብራውያን መልእክት ጸሐፊ ደግሞ ክርስቶስ ከቀደሙት ቃል ኪዳናት ሁሉ የላቀ "የሚሻል ኪዳን" መካከለኛ መሆኑን በድፍረት ያውጃል፦ "አሁን ግን በሚሻል ተስፋ ቃል በተመሠረተ በሚሻል ኪዳን ደግሞ መካከለኛ እንደሚሆን በዚያ ልክ እጅግ የሚሻል አገልግሎት አግኝቶአል" (ዕብ. 8፥6)። ይህ "የሚበልጥ/የሚሻል" የሚለው ንጽጽር በመላው የዕብራውያን መልእክት ውስጥ ተደጋግሞ ይታያል፤ እያንዳንዱ ብሉይ ኪዳናዊ ተቋም (ካህናት፣ መሥዋዕት፣ መቅደስ) ጥላ እንደነበረ፣ እውነተኛው አካል ግን ክርስቶስ ራሱ መሆኑን ያሳያል።

የቃል ኪዳናት ምልክቶችና ማኅተሞች

እያንዳንዱ ቃል ኪዳን የራሱ የሆነ ታይታዊ ምልክት ወይም ማኅተም አለው፤ ይህም ቃል ኪዳኑን ለሚያምኑት ተጨባጭ ማረጋገጫ ይሆናል። ቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት እነዚህን ምልክቶች እርስ በርስ በተምሳሌታዊ ቀጣይነት ያገናኛቸዋል፤ ለምሳሌ ግዝረት (የአብርሃም ቃል ኪዳን ምልክት) ከጥምቀት (የአዲሱ ቃል ኪዳን ምልክት) ጋር፣ እና ፋሲካ (የሙሴ ቃል ኪዳን ማዕከላዊ በዓል) ከጌታ እራት/ቅዱስ ቁርባን (የአዲሱ ቃል ኪዳን ማዕከላዊ ሥርዓት) ጋር ይነጻጸራሉ። ጳውሎስ በቆላስይስ 2፥11-12 ውስጥ ጥምቀትን "በእጅ ባልተደረገ መገረዝ" ብሎ ሲገልጽ፣ ይህንኑ ተምሳሌታዊ ቀጣይነት ያንጸባርቃል።

ብሉይ ኪዳን ምልክት	የሚወክለው	አዲስ ኪዳን ትይዩ	የሚወክለው
ግዝረት	ወደ ቃል ኪዳን ማኅበረሰብ መግባት	ጥምቀት	ከክርስቶስ ጋር መሞትና መነሣት (ቆላ. 2፥12)
ፋሲካ	ከግብፅ ባርነት ማዳን	ቅዱስ ቁርባን (ጌታ እራት)	ከኃጢአት ባርነት ማዳን
ቀስተ ደመና	የእግዚአብሔር ትዕግሥትና የፍጥረት መረጋጋት	የመንፈስ ቅዱስ ማኅተም	የመዳን ማረጋገጫ (ኤፌ. 1፥13-14)

የቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት መንፈሳዊ ጠቀሜታ

የመዳን ማረጋገጫ

ቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት ለአማኝ ልብ የሚሰጠው እጅግ ጠቃሚ ስጦታ አንዱ የመዳን ማረጋገጫ ነው። መዳናችን በራሳችን ወጥነት ወይም ጥንካሬ ላይ ሳይሆን፣ ከዓለም መፈጠር በፊት በሥላሴ አካላት መካከል በተመሠረተው የቤዛነት ቃል ኪዳን ላይ የተመሠረተ ከሆነ፣ ማንም ሊያናውጠን አይችልም። ጳውሎስ በሮሜ 8፥29-30 ውስጥ የገለጸው "የወርቅ ሰንሰለት" (አስቀድሞ ማወቅ → አስቀድሞ መወሰን → መጥራት → ማጽደቅ → ማክበር) የዚህ ዘላለማዊ ቃል ኪዳናዊ እቅድ ውጤት ነው። ይህ ግንዛቤ በፈተና ጊዜ፣ ራሳችንን ስንጠራጠር፣ ትልቅ የመንፈስ መልህቅ ይሆነናል፤ ምክንያቱም ድነታችን በእኛ ስሜት መለዋወጥ ላይ ሳይሆን በእግዚአብሔር ቃል ኪዳናዊ ታማኝነት ላይ የተመሠረተ ነውና። ነቢዩ ኢሳይያስ ይህንኑ የማይናወጥ ቃል ኪዳናዊ ፍቅር በሚያምር ግጥማዊ ቋንቋ ገልጾታል፦

"ተራሮች ይፈልሳሉ፥ ኮረብቶችም ይወገዳሉ፤ ቸርነቴ ግን ከአንቺ ዘንድ አይፈልስም የሰላሜም ቃል ኪዳን አይወገድም፥ ይላል መሐሪሽ እግዚአብሔር።"

ኢሳይያስ 54፥10

ተራሮች ራሳቸው ቢናወጡ እንኳ የእግዚአብሔር ቃል ኪዳናዊ ፍቅር አይናወጥም የሚለው ይህ ተስፋ፣ ጳውሎስ በሮሜ 8፥38-39 ላይ ከሚሰጠው ታላቅ ማረጋገጫ ጋር ይስማማል፦ "ሞት ቢሆን፥ ሕይወትም ቢሆን፥ መላእክትም ቢሆኑ፥ ግዛትም ቢሆን፥ ያለውም ቢሆን፥ የሚመጣውም ቢሆን፥ ኃይላትም ቢሆኑ፥ ከፍታም ቢሆን፥ ዝቅታም ቢሆን፥ ልዩ ፍጥረትም ቢሆን በክርስቶስ ኢየሱስ በጌታችን ካለው ከእግዚአብሔር ፍቅር ሊለየን እንዳይችል ተረድቼአለሁ" ብሎ በድፍረት ይናገራል። ይህ የቃል ኪዳን ማረጋገጫ ለምንም ዓይነት የሕይወት ማዕበል የማይሸነፍ፣ የነፍስ ጽኑ መልህቅ ነው።

ጸሎት ቃል ኪዳናዊ ውይይት

ቃል ኪዳናዊ ግንዛቤ የጸሎት ሕይወታችንን ራሱ ይለውጠዋል። ጸሎት ወደ ማያውቀን፣ ገለልተኛ ወደ ሆነ ኃይል የምናቀርበው ልመና አይደለም፤ ይልቁንም ቀድሞውኑ በቃል ኪዳን ከታሰረን፣ ራሱን ለእኛ ቀድሞ ከገለጠልን፣ ስማችንን ከሚያውቀን አባት ጋር የምናደርገው የግንኙነት ውይይት ነው። መዝሙረኛው ይህንኑ ልዩ አጋርነት ሲገልጽ፣ "የእግዚአብሔር ምስጢር ለሚፈሩት ነው፥ ኪዳኑንም ያስታውቃቸዋል" (መዝ. 25፥14) ይላል። ይህ ማለት ቃል ኪዳናዊ ግንኙነት ውስጥ ያለ አማኝ፣ ልክ እንደ የቅርብ ወዳጅ ወይም የቤተሰብ አባል፣ ወደ እግዚአብሔር ልብ ውስጥ ዘልቆ የመግባት ልዩ መብት አለው ማለት ነው። ጸሎታችን ስለዚህ በፍርሃት ወይም በጥርጣሬ ሳይሆን፣ በልጅነት ድፍረት (ኤፌ. 3፥12) ሊቀርብ ይገባል፤ ምክንያቱም የምንጸልየው ቃል ኪዳኑን ፈጽሞ ለማይረሳ፣ ቃሉንም ፈጽሞ ለማያፈርስ ታማኝ አባት ነውና።

ማንነትና የቤተሰብ ስሜት

ቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት ቤተ ክርስቲያንን እንደ አዲስ ማኅበረሰብ ሳይሆን፣ ከአብርሃም ጀምሮ ካለው ረጅም የእምነት ቤተሰብ ታሪክ ጋር የተያያዘ፣ ጥልቅ ሥር ያለው ማንነት እንደሆነ ያሳየናል። ገላትያ 3፥29 "እናንተም የክርስቶስ ከሆናችሁ እንኪያስ የአብርሃም ዘር እንደ ተስፋውም ቃል ወራሾች ናችሁ" ይላል። ይህ ማንነት ለብቸኝነትና ለስር-አልባነት ስሜት ኃይለኛ መድኃኒት ነው፤ አማኙ የራሱን ትንሽ ታሪክ ብቻ ሳይሆን፣ ከአብርሃም፣ ከሙሴ፣ ከዳዊት፣ እና ከዕብራውያን 11 "የደመና ምስክሮች" ጋር የተያያዘ ታላቅ ቃል ኪዳናዊ ትረካ አካል መሆኑን ይረዳል።

ታማኝነትና ቁርጠኝነት በእለት ተእለት ሕይወት

ቃል ኪዳናዊ አስተሳሰብ ክርስቲያናዊ ግንኙነቶችን ሁሉ ይቀርጻል፤ ትዳርን፣ ወዳጅነትን፣ የቤተ ክርስቲያን አባልነትን። ውል-ተኮር ዓለም "ምን ያገባኛል?" ሲል፣ ቃል ኪዳን-ተኮር ልብ "ምን መስጠት እችላለሁ?" ይላል። ይህ የቃል ኪዳን ልብ ገጽታ ደግሞ ከራስ ወዳድነት ወደ መሥዋዕታዊ ፍቅር፣ ከሁኔታዊ ታማኝነት ወደ ቋሚ ተስፋ ይመራናል፤ ይህም ራሱ የክርስቶስን ባሕርይ ነጸብራቅ ነው፣ እርሱ ራሱ "ትናንትና ዛሬ እስከ ዘላለምም ያው ነው" (ዕብ. 13፥8) ስለሆነ።

አንድ ታሪክ፣ አንድ ታማኝ አምላክ

ከኖኅ ቀስተ ደመና እስከ ክርስቶስ ጽዋ ድረስ፣ መጽሐፍ ቅዱስ አንድ ወጥ የሆነ ታላቅ ትረካ ይተርክልናል፦ የማይለወጠው፣ ፍጹም ታማኙ አምላክ ከወደቀው የሰው ልጅ ጋር ግንኙነት ለመመሥረት ራሱን ደጋግሞ በቃል ኪዳን የሚያስረው ታሪክ። ይህ የቃል ኪዳን ትረካ ለረቂቅ የትምህርት ክርክር ብቻ የቀረበ ሳይሆን፣ ለዕለት ተዕለት የእምነት ሕይወታችን ጥልቅ መንፈሳዊ መልህቅ ነው። እያንዳንዳችን፣ በክርስቶስ በኩል፣ ወደዚህ ጥንታዊ፣ ማለቂያ የሌለው የፍቅር ታሪክ ተጨምረናል፤ የአብርሃም ልጆች፣ የአዲሱ ቃል ኪዳን ወራሾች፣ የእግዚአብሔር ራሱ ቃል ኪዳናዊ ቤተሰብ አባላት ተደርገናል።

ይህ ጽሁፍ ስንዘጋ፣ አንባቢ ይህን ማወቅ ብቻ ሳይሆን፣ ይህንኑ ቃል ኪዳናዊ አምላክ በግል እንዲያውቀው እንጋብዛለን። ቃል ኪዳን ማለት በመጨረሻ ትምህርት ወይም ንድፈ ሐሳብ ብቻ ሳይሆን፣ ግንኙነት ነው፤ የፍቅር ግብዣ ነው። ልክ እንደ ሙሽራ ለሙሽራይቱ ቃል እንደሚገባ ሁሉ፣ እግዚአብሔርም ለሕዝቡ ቃል ገብቷል፤ "ለዘላለምም ለእኔ እንድትሆኚ አጭሻለሁ፤ በጽድቅና በፍርድ በምሕረትና በርኅራኄ አጭሻለሁ።" (ሆሴ. 2፥21)። ይህ ቃል ኪዳናዊ ጋብቻ ምስል፣ በክርስቶስና በቤተ ክርስቲያን መካከል ባለው የመጨረሻ ኅብረት ውስጥ ፍጻሜውን ያገኛል፣ ይኸውም በራእይ መጽሐፍ ውስጥ "የበጉ ሰርግ" (ራእ. 19፥7-9) ተብሎ የተገለጸው ታላቅ ተስፋ ነው። እስከዚያ ቀን ድረስ፣ ቃል ኪዳኑ በእያንዳንዱ አማኝ ልብ ውስጥ በመንፈስ ቅዱስ ማኅተም የተረጋገጠ፣ ሕያውና ወቅታዊ እውነት ሆኖ ይኖራል።

"እንግዲህ አምላክህ እግዚአብሔር እርሱ አምላክ፥ ለሚወድዱት ትእዛዙንም ለሚጠብቁ ቃል ኪዳኑንና ምሕረቱን እስከ ሺህ ትውልድ ድረስ የሚጠብቅ የታመነ አምላክ እንደ ሆነ እወቅ፤"

ዘዳግም 7፥9

"ነገር ግን የሚያጸናችሁ ከክፉውም የሚጠብቃችሁ ጌታ የታመነ ነው።"

2ኛ ተሰሎንቄ 3፥3