የኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት

የዘላለም ቃል፡ ቅድመ-ህልውና እና መለኮታዊ ባሕርይ

የኢየሱስ ክርስቶስ ታሪካዊ ማንነትና የሕይወት ጉዞ በቤተልሔም ግርግም አልተጀመረም፤ ታሪኩ ከጊዜ በላይ፣ ከፍጥረት በላይ በሆነው በዘላለማዊው መንግሥት ውስጥ ነው ሥር የሰደደው። ሐዋርያው ዮሐንስ፣ በመንፈስ ቅዱስ ምሪት ተመርቶ፣ ተራ የሆነውን የሰው ልጅ የታሪክ አቆጣጠር በሚሰብር ጽንፈ-ዓለማዊ ሥነ-መለኮታዊ አዋጅ ወንጌሉን ይከፍታል። "በመጀመሪያው" የሚለው ቃል ሆን ብሎ ወደ ኦሪት ዘፍጥረት 1፥1 እንድናስተውል ይመልሰናል፤ ነገር ግን ዮሐንስ ከፍጥረት ታሪክ አንድ እርምጃ ወደ ኋላ በመመለስ፣ ፍጥረት ከመጀመሩ በፊት የነበረውን ዘላለማዊ እውነታ ይገልጥልናል። ቃል "ነበረ"፤ ይህ የግስ ጊዜ (imperfect tense) በግሪኩ ጽሑፍ ውስጥ ቀጣይነት ያለው፣ ጅማሮ የሌለው ዘላለማዊ ህልውናን ያመለክታል እንጂ በተወሰነ ጊዜ የተጀመረ ህልውና አይደለም። በዚህም ዮሐንስ ገና ከመጀመሪያው፣ ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጡር ሳይሆን ዘላለማዊ አምላክ መሆኑን ያረጋግጣል።

"በመጀመሪያው ቃል ነበረ፥ ቃልም በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ፥ ቃልም እግዚአብሔር ነበረ። ይህም በመጀመሪያው በእግዚአብሔር ዘንድ ነበረ። ሁሉ በእርሱ ሆነ፥ ከሆነውም አንዳች ስንኳ ያለ እርሱ አልሆነም።"
ዮሐንስ 1፥1-3

በዚህ አጭር፣ ነገር ግን እጅግ ጥቅጥቅ ያለ ጥቅስ ውስጥ፣ ዮሐንስ ሦስት ማዕከላዊ እውነቶችን በአንድ ጊዜ ያስተምረናል። አንደኛ፣ ቃል ከዘላለም ጀምሮ ነበረ፤ የተፈጠረ ሳይሆን ራሱ ዘላለማዊ ነው። ሁለተኛ፣ ቃል "በእግዚአብሔር ዘንድ" ነበረ፤ ይህ አገላለጽ ፊት ለፊት የተጋጠመ ግላዊ ኅብረትን፣ የተለየ አካልነትን ያመለክታል፣ ቃል ከአብ የተለየ አካል ሆኖ ሳለ፣ ከአብ ጋር ፍጹም ኅብረት ውስጥ ነበረ። ሦስተኛ፣ "ቃልም እግዚአብሔር ነበረ" የሚለው ደግሞ የቃልን ፍጹም መለኮታዊ ባሕርይ ያረጋግጣል፤ ቃል ራሱ የተለየ አካል ሆኖ ሳለ፣ በባሕርዩ ግን ራሱ እግዚአብሔር ነው። ይህ የሥላሴ አስተምህሮ መሠረታዊ ማዕዘን ድንጋይ ነው፦ አንድ አምላክ፣ ሦስት የተለያዩ አካላት፣ በአንድ ዘላለማዊ መለኮታዊ ባሕርይ የተዋሐዱ።

ሐዋርያው ዮሐንስ የተጠቀመበት ጽንሰ-ሐሳብ ‘ሎጎስ’ (ቃል)፣ በብሉይ ኪዳን የጥበብ ትውፊት ላደጉ አይሁዳውያን አንባቢዎችም ሆነ፣ በስቶይክ ፍልስፍና ሥነ-ምክንያታዊ አረዳድ ለተቃኙ የግሪክ አሕዛብ በሚገባ የታወቀ ዘይቤ ነበር። ለአይሁዳውያኑ፣ "የእግዚአብሔር ቃል" የፈጠራ ኃይሉንና ራስን የመግለጥ ተግባሩን ያመለክት ነበር (መዝሙር 33፥6፦ "ሰማያት በእግዚአብሔር ቃል ጸኑ")፤ ለግሪኮቹ ደግሞ ሎጎስ የጽንፈ ዓለሙን ሥርዓትና ምክንያታዊነት የሚገልጽ ረቂቅ መርሕ ነበር። ዮሐንስ ግን ይህንን ጽንሰ-ሐሳብ ከሁለቱም ዓለማት አልፎ በሚያልፍ እጅግ ጥልቅ በሆነ የክርስቶሎጂ ትርጉም ይሞላዋል፤ ሎጎስ ረቂቅ መርሕ ወይም ኃይል ብቻ ሳይሆን፣ ፍጹም ግላዊ፣ ንቁና ሕያው አካል፣ የእግዚአብሔር ዘላለማዊ ልጅ ነው። ኢየሱስ ክርስቶስ ዘላለማዊ፣ ቅድመ-ሕልውና ያለው፣ እና በመለኮታዊ ባሕርዩ ከእግዚአብሔር አብ ጋር ፍጹም እኩል የሆነ የእግዚአብሔር ልጅ መሆኑን በግልጽ ያብራራል። እርሱ ፍጡር ሳይሆን ያልተፈጠረ ፈጣሪ ነው። ለመለኮትነት በጊዜ ሒደት የተሾመ ሳይሆን፣ መለኮትነት ዘላለማዊና ተፈጥሯዊ ባሕርዩ ነው።

የመጽሐፍ ቅዱስን ሐዋርያዊ ትምህርት በትክክል ያንጸባርቃል ተብሎ በሰፊው የሚታመነው የኒቅያ ጉባኤ (325 ድ.ክ.)፣ ወልድ በመለኮታዊ ባሕርዩ ከአብ ጋር "አንድ" ወይንም የተካከለ መሆኑን በይፋ አውጇል፣ ይኸውም "ከብርሃን የተገኘ ብርሃን፣ እውነተኛ አምላክ ከእውነተኛ አምላክ፣ የተወለደ እንጂ ያልተፈጠረ" በሚል ቋንቋ። ኢየሱስን ወደ ላቀ የፍጡርነት ደረጃ ከሚያወርደው ጥንታዊም ሆነ ዘመናዊ የአርዮስ ኑፋቄ አንጻር፣ የመጽሐፍ ቅዱሱ ኢየሱስ፣ በሥጋ የተገለጠው ሉዓላዊ አምላክ እና የዘላለማዊው ሥላሴ ሁለተኛ አካል ነው። ይህ እውነት ለምእመናን ተራ ትምህርታዊ ዝርዝር ብቻ ሳይሆን፣ ለድነታችን ራሱ መሠረት ነው፤ ምክንያቱም ፍጹም ያልሆነ አዳኝ ፍጹም ድነትን ሊሰጥ ስለማይችል፣ ኢየሱስ የፍጡራን ማዕረግ ቢኖረው ኖሮ፣ የእኛን ኃጢአት ሙሉ ዋጋ ለመክፈል በቂ ባልነበረ ነበር።

ጥልቅ የሆነውን የነገረ-ክርስቶስን ትምህርት የሚያትተው ሐዋርያው ጳውሎስ፣ ወደ ቆላስይስ ሰዎች በጻፈው መልእክት፣ ይህንኑ የክርስቶስን ቅድመ-ሕልውናዊ እና የሉዓላዊነት ክብር በማያሻማ ቋንቋ ያረጋግጣል፦

"እርሱም የማይታይ አምላክ ምሳሌ ነው። የሚታዩትና የማይታዩትም፥ ዙፋናት ቢሆኑ ወይም ጌትነት ወይም አለቅነት ወይም ሥልጣናት፥ በሰማይና በምድር ያሉት ሁሉ በእርሱ ተፈጥረዋልና ከፍጥረት ሁሉ በፊት በኵር ነው። ሁሉ በእርሱና ለእርሱ ተፈጥሮአል። እርሱም ከሁሉ በፊት ነው ሁሉም በእርሱ ተጋጥሞአል።"
ቆላስይስ 1፥15-17

"ከፍጥረት ሁሉ በፊት በኵር ነው" የሚለው ሐረግ በጥንቃቄ መተርጎም ይገባዋል፤ ይህ የመጀመሪያ ፍጡር መሆኑን የሚያመለክት ሳይሆን፣ በክብር ደረጃና በሥልጣን ከፍጥረት ሁሉ የሚቀድም መሆኑን የሚገልጽ የክብር ማዕረግ ቃል ነው። ልክ እንደ ንጉሣዊ በኵርነት፣ ማዕረግንና ውርስን የሚያመለክት እንጂ በዘመን ቅደም ተከተል የተወለደ የመሆኑን ማረጋገጫ አይደለም። ቀጣዩ ዓረፍተ ነገር ራሱ ይህንን ያብራራል፦ "ሁሉ በእርሱ ተፈጥሮአል"፤ ፈጣሪ ራሱ ፍጡር ሊሆን አይችልምና፣ ክርስቶስ ፍጥረትን ከውጭ ሆኖ የፈጠረ ነው እንጂ የፍጥረት አካል አይደለም። ጳውሎስ "ሁሉ በእርሱና ለእርሱ ተፈጥሮአል" ሲል፣ ፍጥረት ዓላማውና ግቡ ራሱ ክርስቶስ መሆኑን ያስተምረናል፤ ታሪክ ሁሉ ወደ እርሱ የሚያመራ፣ ለእርሱ ክብር የተዘጋጀ ነው።

ከቤተልሔሙ ሥጋዌ ከዘመናት በፊት የተጻፉት የብሉይ ኪዳን መሲሐዊ ትንቢቶች፣ ወደዚህ ዘላለማዊ አካል በማያሻማ ሁኔታ ይጠቁማሉ። ነቢዩ ሚክያስ (5፥2) ከቤተልሔም ስለሚወጣው መለኮታዊ ገዥ ሲተነብይ፣ "አወጣጡ ከቀድሞ ጀምሮ ከዘላለም ዘመን የሆነ" በማለት የክርስቶስን ዘላለማዊ ሕልውና ያውጃል፤ ይህ ድርብ ትንቢት፣ የልደት ስፍራው ታሪካዊ ትክክለኛነት ከዘላለማዊ ማንነቱ ጋር በአንድ ጥቅስ ውስጥ መገናኘቱ የነቢያቱን ቃላት ከተራ ግምት በላይ ወደ መለኮታዊ መገለጥ ደረጃ ያሳድጋቸዋል። ኢሳይያስ 9፥6 ደግሞ በተመሳሳይ "ኃያል አምላክ፣ የዘላለም አባት፣ የሰላም አለቃ" ብሎ በመጥራት መለኮታዊ ግርማውን ይገልጻል፤ "ልጅ ተወልዶልናል" የሚለው የሰውነቱን እውነታ ሲያመለክት፣ "ኃያል አምላክ" የሚለው ደግሞ የመለኮትነቱን እውነታ በአንድ ትንቢት ውስጥ ያዋህዳል። ይህም የሥጋዌ ምስጢር ገና ከጥንት ጀምሮ በእግዚአብሔር ልብ ውስጥ የነበረ መሆኑን ያሳያል። ይህ ሁሉ የሚያሳየው፣ መጽሐፍ ቅዱስን እንደ አንድ የተዋሐደ መለኮታዊ ምስክርነት ስንረዳው፤ ብሉይ ኪዳን የተስፋውን መሲሕ በመጠባበቅ ታሪኩን ሲያዘጋጅ፤ አዲስ ኪዳን ደግሞ ያንን ተስፋ በክርስቶስ ሥጋዌ ታሪካዊ ፍጻሜውን አስገኘ። ለምናነብበው ምዕመን፣ ይህ እውነት ትልቅ መጽናኛ ይዞልናል፦ የምንከተለው አምላክ በአጋጣሚ ወደ ታሪክ የገባ ሳይሆን፣ ከዘመናት በፊት ጀምሮ ድነታችንን ሲያቅድ የነበረ ታማኝ አምላክ ነው።

ሥጋዌ እና ከድንግል ማርያም መወለድ

ዘላለማዊው ቃል ሥጋ ሆነ። "ቃልም ሥጋ ሆነ፥ በእኛም ዘንድ ዐደረ፥ ጸጋንና እውነትንም ተመልቶ የአባቱን ልጅ ክብር እንደሚሆን ክብሩን አየን" (ዮሐንስ 1፥14) የሚለው ኃይለኛ አዋጅ የክርስቲያን የድነት ታሪክ ሁሉ ማጠንጠኛ የሆነው ታላቁ መለኮታዊ ምሥጢር ነው። "ሥጋ ሆነ" የሚለው ግስ ለውጥን፣ ወደ አዲስ ህልውና ዘይቤ መግባትን ያመለክታል፤ ነገር ግን ይህ ለውጥ የመለኮትነት መተውን አያመለክትም። ቃል መለኮታዊ ባሕርዩን ሳይለቅ፣ ፍጹም ሰብአዊ ባሕርይን ለራሱ ወሰደ። "ዐደረ" (eskēnōsen) የሚለው ቃል ደግሞ በጥሬው "ድንኳን ተከለ" ማለት ሲሆን፣ እስራኤል በምድረ በዳ ውስጥ እግዚአብሔር በመገናኛ ድንኳን መካከላቸው ይኖር እንደነበረው ሁሉ (ዘጸአት 25፥8)፣ አሁን ደግሞ እግዚአብሔር ራሱ በሰው ሥጋ ተከናንቦ በሰው ልጆች መካከል ዐደረ ማለት ነው። ሥጋዌ፤ እግዚአብሔር ፍጹም መለኮታዊ ባሕርዩን ሳያጣ ፍጹም ሰብአዊ ባሕርይን መዋሐዱ ለክርስቶሎጂና ለድነት ትምህርት ሁሉ መሠረታዊ ነው፤ ኢየሱስ ክርስቶስ አንድ አካል ሆኖ ሳለ፣ ሁለት ባሕርያት፣ ፍጹም መለኮታዊና ፍጹም ሰብአዊ ያሉት ነው፤ ይህ ሁለት ባሕርይ ያለ መደበላለቅ፣ ያለ መለወጥ፣ ያለ መከፈልና ያለ መለያየት በአንድ አካል የተዋሐዱ ናቸው።

የእግዚአብሔር መለኮታዊ መልእክተኛ የሆነው ሊቀ መላእክት ገብርኤል፣ በገሊላ አውራጃ ወደምትገኘው ናዝሬት ከተማ፣ ማርያም ወደተባለች ታዳጊ ወጣት ተላከ። ናዝሬት ትንሽና ያልታወቀች መንደር ስለነበረች፣ ይህ የመለኮታዊ ምርጫ ራሱ ጥልቅ ትምህርት ያዘለ ነው፦ እግዚአብሔር ብዙውን ጊዜ ትልቅ ሥራውን የሚጀምረው ከዓለም እይታ በተሰወሩ፣ ትሑት በሆኑ ስፍራዎችና ሰዎች ነው። ሐኪሙና ጥንቁቁ የታሪክ ጸሐፊ ሉቃስ፣ ይህንን ታሪካዊ መለኮታዊ ብሥራት በሚከተለው መልኩ አስፍሮታል፦

"መልአኩም እንዲህ አላት፡ ማርያም ሆይ፥ በእግዚአብሔር ፊት ጸጋ አግኝተሻልና አትፍሪ። እነሆም፥ ትፀንሻለሽ ወንድ ልጅም ትወልጃለሽ፥ ስሙንም ኢየሱስ ትዪዋለሽ። እርሱ ታላቅ ይሆናል የልዑል ልጅም ይባላል..."
ሉቃስ 1፥30-33

"ኢየሱስ" (በዕብራይስጥ ዬሆሹዓ) የሚለው ስም "እግዚአብሔር ያድናል" ማለት ሲሆን፣ ስሙ ራሱ የተልእኮውን ማንነት ይገልጻል። መልአኩ ለዮሴፍም "ስሙን ኢየሱስ ትለዋለህ፤ እርሱ ሕዝቡን ከኃጢአታቸው ያድናቸዋልና" (ማቴዎስ 1፥21) ብሎ ይህንኑ ያረጋግጣል። ማርያም ከዳዊት ንጉሣዊ የዘር ሐረግ ለተወለደው ዮሴፍ ለተባለ አናጺ የታጨች ድንግል ነበረች፤ ይህ ትስስር የዳዊትን ዘላለማዊ ዙፋን ተስፋ (2ኛ ሳሙኤል 7፥12-16) ከክርስቶስ ጋር ያገናኘዋል። የክርስቶስ ፅንሰት ከተፈጥሮ ሕግጋት በላይ የሆነ ያለ አንዳች ሰብአዊ አባት ተሳትፎ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ብቻ የተፈጸመ መለኮታዊ ተአምር ነበር (ማቴዎስ 1፥18-20፤ ሉቃስ 1፥35)። ከሴት የተወለደው፣ ነገር ግን በወንድ ዘር ያልመጣው ኢየሱስ፣ ከአዳም ወደ ሰው ልጅ ሁሉ ከተላለፈው የውርስ ኃጢአት ፍጹም ነጻ ነበር። ይህ ድንግል-ልደት እውነት ተራ ተአምራዊ ትዕይንት ብቻ ሳይሆን፣ ለድነት ትምህርት እጅግ አስፈላጊ ነው፤ ንጹሕ አዳኝ ብቻ ንጹሕ መሥዋዕት ሊሆን ይችላልና።

ወንጌላዊው ማቴዎስ፣ ለብሉይ ኪዳን ትንቢት ፍጻሜ እጅግ ንቁ ለሆኑት የመጀመሪያዎቹ የአይሁድ ክርስቲያን አንባቢዎቹ ሲጽፍ፣ የኢሳይያስ 7፥14ን መሲሐዊ ትንቢት ይጠቅሳል፦ "እነሆ፥ ድንግል ትፀንሳለች ልጅም ትወልዳለች፥ ስሙንም አማኑኤል ይሉታል (ትርጓሜውም እግዚአብሔር ከእኛ ጋር የሚል ነው)"። "አማኑኤል" የሚለው ስም የልደቱን ጥልቅ ትርጉም ይይዛል፦ በኢየሱስ ውስጥ፣ እግዚአብሔር ራሱ ወደ እኛ መጣ፤ ርቆ የነበረው አምላክ ቅርብ ሆነ፤ የማይደረስበት አምላክ ተደራሽ ሆነ። ይህም የኢየሱስን መወለድ፣ ስምንት ክፍለ ዘመን ያስቆጠረ ትንቢት በመጥቀስ፣ ታሪካዊና ሥነ-መለኮታዊ ፍጻሜ መሆኑን አበክሮ አውጇል።

ማርያም ይህንን ታላቅ መለኮታዊ ጥሪ "እነሆኝ የጌታ ባሪያ፤ እንደ ቃልህ ይሁንልኝ" (ሉቃስ 1፥38) በሚል ፍጹም የትሕትናና የመታዘዝ ቃል ከተቀበለች በኋላ፣ በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ እጅግ ማራኪና ሥነ-መለኮታዊ ጥልቀት ካላቸው የውዳሴ መዝሙሮች አንዱን ዘመረች (ሉቃስ 1፥46-55)፤ ይህ "የማርያም መዝሙር" ተብሎ የሚታወቀው ግጥም፣ ትሑታንን ከፍ ማድረግንና ኃያላንን ከዙፋናቸው ማውረድን የሚያውጅ ጥልቅ ማኅበራዊ ምስጢራዊ ዜማ ነው። ዮሴፍ፣ እጮኛው ማርያም በመንፈስ ቅዱስ ማርገዟን ባወቀ ጊዜ፣ ጻድቅ ሰው ስለነበርና በአደባባይ ሊያዋርዳት ስላልፈቀደ፣ በስውር ሊተዋት አስቦ ነበር (ማቴዎስ 1፥19)። ነገር ግን ይህንን ሲያወጣ ሲያወርድ፣ የጌታ መልአክ በሕልም ተገልጦ የሕፃኑን መለኮታዊ አመጣጥ እና ቤዛዊ ተልእኮ በማረጋገጥ፣ ማርያምን ያለምንም ሥጋት ወደ ቤቱ እንዲወስድ አዘዘው። የዮሴፍ ፍጹም ታዛዥነትና ጥልቅ እምነት፣ ከሰብአዊ አመክንዮና ከሚደርስበት ከባድ ማኅበራዊ ነቀፋ ይልቅ፣ በእግዚአብሔር ቃል ላይ ብቻ መታመንን አደረገ፤ ይህ የዮሴፍ ጸጥ ያለ፣ ነገር ግን ጽኑ የሆነ እምነት፣ ለዘመናት ላሉ አማኞች ሁሉ የታዛዥነት አርአያ ሆኖ ይቆያል።

በቤተልሔም መወለድ እና የትንቢት ፍጻሜ

የኢየሱስ ክርስቶስ ልደት በአጋጣሚ የተከሰተ ተራ ታሪካዊ ክስተት አልነበረም። ቄሣር አውግስጦስ የሮም ግዛት በሙሉ ለግብር እንዲመዘገብ ያወጣው ቢሮክራሲያዊ አዋጅ፣ ዮሴፍንና እርጉዝ እጮኛውን ከናዝሬት ወደ ደቡብ አቅጣጫ ወደ ቤተልሔም፣ ዮሴፍ ከተወለደባት ከዳዊት ከተማ፣ 90 ማይል ያህል እንዲጓዙ አደረጋቸው፤ ይህም ከሰባት መቶ ዓመታት በፊት የተጻፈውን የነቢዩ ሚክያስን መሲሐዊ ትንቢት በትክክል ፈጸመው። እዚህ ላይ ልብ ልንል የሚገባን ጥልቅ እውነት፣ የዓለም ኃያላን ነገሥታት፣ የራሳቸውን ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ዓላማ ለማሳካት ያወጡት አዋጅ እንኳ፣ ያለ ዕውቀታቸው የእግዚአብሔርን ሉዓላዊ ዕቅድ ያገለግል ነበር። እግዚአብሔር የታሪክን ክር በራሱ እጅ ይዞ፣ የነገሥታትን ልብ እንደ ውኃ ጅረት ወደሚፈልገው አቅጣጫ ይመራል (ምሳሌ 21፥1)።

በቤተልሔም ኤፍራታ፣ ሥጋ የለበሰው የእግዚአብሔር ልጅ እጅግ በሚያስደንቅ የትሕትና ዝቅታ ተወለደ። ሉቃስ ይህን ታሪካዊ ትዕይንት ሲመዘግብ፣ "የበኵር ልጅዋንም ወለደች፥ በመጠቅለያም ጠቀለለችው፤ በእንግዶችም ማደሪያ ስፍራ ስላልነበራቸው በግርግም አስተኛችው" (ሉቃስ 2፥7) ይላል። የጽንፈ ዓለሙ ፈጣሪ ወደገዛ ፍጥረቱ የገባው በከብቶች ማደሪያ ውስጥ፣ የከብቶች መመገቢያ በሆነ ግርግም ተኝቶ ነበር። "ሀብታም ሲሆን፥ እናንተ በእርሱ ድህነት ባለ ጠጎች ትሆኑ ዘንድ ስለ እናንተ ድሀ ሆነ" (2ኛ ቆሮንቶስ 8፥9) በማለት ጳውሎስ ስለ ክርስቶስ የውክልና ቤዛነት ያስተምራል፤ የግርግሙ ትሕትና የመስቀሉ ትሕትና ጅማሮ ነው። ከግርግም እስከ መስቀል ድረስ የተዘረጋ ነጠላ የራስን ባዶ የማድረግ ጎዳና (ፊልጵስዩስ 2፥6-8)።

የመሲሑ ልደት የመጀመሪያ ብሥራት የተነገረው ለሄሮድስ ቤተ መንግሥት ልሂቃን ወይም ለሮም ሴኔት ሳይሆን፣ በሜዳ መንጋቸውን ሲጠብቁ ለሚያድሩ እረኞች ነበር። በአንደኛው ክፍለ ዘመን ማኅበረሰብ ውስጥ፣ እረኞች ከዝቅተኛ ማኅበራዊ ደረጃ ካላቸው ሰዎች መካከል ይቆጠሩ ነበር፤ ምስክርነታቸውም በፍርድ ቤት እንኳ ዋጋ አይሰጠውም ነበር። ይህ አስተምህሮ ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ጠቀሜታ አለው፤ ይህም የወንጌልን ለሁሉም ክፍት መሆን እና እግዚአብሔር ለትሑታንና ለተናቁት ያለውን ልዩ የጸጋ ትኩረት ያሳያል (ሉቃስ 1፥52)። የጌታ መልአክ ልደቱን በዘመናት ሁሉ ለዘላለም በሚያስተጋባ ቃል አበሰረ፦

"እነሆ፥ ለሕዝቡ ሁሉ የሚሆን ታላቅ ደስታ የምሥራች እነግራችኋለሁና አትፍሩ፤ ዛሬ በዳዊት ከተማ መድኃኒት እርሱም ክርስቶስ ጌታ የሆነ ተወልዶላችኋልና።"
ሉቃስ 2፥10-11

በዚህ አንድ ጥቅስ ውስጥ ሦስት ታላላቅ ማዕረጎች በአንድ ላይ ተጠቅሰዋል፦ "መድኃኒት" (የድነት ተልእኮውን)፣ "ክርስቶስ" (የተቀባ ንጉሣዊ መሲሕነቱን)፣ እና "ጌታ" (ፍጹም መለኮታዊ ሥልጣኑን)፤ "ጌታ" የሚለው ቃል በሰብዓ ሊቃናት ትርጉም ለያህዌ ራሱ ይውል ነበር። ሰብአ ሰገል፣ ጠቢባን፣ ምናልባትም ከፓርቲያ ወይም ከፋርስ ኢምፓየር የመጡ የዞራስተር ሃይማኖት ካህናትና የሥነ-ከዋክብት ተመራማሪዎች አስደናቂ የሆነ የኮከብ ምልክት ተከትለው ወደ ይሁዳ፣ በመጨረሻም ወደ ቤተልሔም መጡ። ህጻኑ ኢየሱስ ከማርያም ጋር ወዳለበት ቤት መግባታቸው (ማቴዎስ 2፥11 "ሕፃኑን" በ"ቤት" እንዳገኙት መመዝገቡ፣ ልደቱ ከተፈጸመ ሳምንታት ወይም ወራት ማለፋቸውን ያመለክታል) እና ያቀረቡት የወርቅ፣ የዕጣን፣ እና የከርቤ ስጦታቸው ጥልቅ የክርስቶሎጂ ተምሳሌታዊ ፋይዳ አለው፦ ወርቅ ለንጉሥነቱ፣ ዕጣን ለፍጹም መለኮትነቱ፣ እና ከርቤ ለመሥዋዕታዊ ቀብሩ፣ የሕማማቱ ቅድመ-ማሳያ ነው። እነዚህ አሕዛብ ጠቢባን፣ ከእስራኤል ውጭ የመጡ የመጀመሪያዎቹ አምላኪዎች በመሆናቸው፣ ወንጌል ከመጀመሪያውኑ ለዓለም ሁሉ የተዘጋጀ መልእክት መሆኑን ያመለክታሉ።

ታላቁ ንጉሥ ሄሮድስ፣ ታሪካዊ ሕልውናው በጆሴፈስ የአይሁድ ታሪክ በተጨባጭ የተረጋገጠው ፈላጭ ቆራጭ መሪ፣ ፖለቲካዊ ፉክክር ሊፈጥር የሚችል "የአይሁድ ንጉሥ" መወለዱን ሲሰማ፣ በቤተልሔምና በአውራጃዋ ያሉትን ሁለት ዓመትና ከዚያ በታች የሆኑትን ወንድ ሕፃናት በሙሉ እንዲገደሉ አዘዘ (ማቴዎስ 2፥16)። የሕፃናት ጭፍጨፋ በመባል የሚታወቀው ይህ አሰቃቂ ታሪካዊ ድርጊት ኤርምያስ 31፥15ን ፈጸመው፤ የራሔል ለልጆቿ ማልቀስ ገና ከልደቱ ጀምሮ የመስቀሉን ጥላ ያሳየናል። የመዳን መልእክተኛ ራሱ ገና ከሕፃንነቱ ስደትንና ጭካኔን ተጋፍጦ ነበር። ዮሴፍ በመለኮታዊ ሕልም ተመርቶ ማርያምንና ኢየሱስን ይዞ ወደ ግብፅ ሸሸ፤ ይህም ራሱ የሆሴዕ 11፥1 ትንቢታዊ ፍጻሜ ነው፦ "ልጄንም ከግብፅ ጠራሁት።" ኢየሱስ በዚህም ጥንታዊቷን እስራኤል ጉዞ፣ ወደ ግብፅ መውረድና ከዚያ መመለስ በራሱ ታሪክ ውስጥ ደገመው፣ እርሱም እውነተኛው ታማኝ እስራኤል፣ ንጹሑ ልጅ ሆነ። ሄሮድስ በ4 ቅ.ክ. ገደማ ከሞተ በኋላ፣ ቤተሰቡ ወደ ገሊላዋ ናዝሬት ተመለሱ፤ ይህም "ናዝራዊ ይባላል" ተብሎ የተነገረውን ትንቢት እንዲፈጸም አድርጓል።

የተሰወሩት የናዝሬት ዓመታት

ወንጌላት ስለ ኢየሱስ የልጅነትና የጉርምስና ዘመናት በአብዛኛው ዝምታን መርጠዋል፤ ይህም ሆን ተብሎ የተደረገና መለኮታዊ ጥበብን ያዘለ ዝምታ ነው። ቀኖናዊ የሆኑት ቅዱሳት መጻሕፍት የተጻፉት ለድነት ሥነ-መለኮትና ለዶግማ አስፈላጊ የሆነውን ታሪክ ለማስጠበቅ እንጂ፣ የዕለት ተዕለት የሕይወት ታሪክን ለመመዝገብ አይደለም። ይሁንና፣ ሉቃስ እጅግ ታላቅ ሥነ-መለኮታዊ ፋይዳ ያለውን አጭር ማጠቃለያ እንደሚከተለው ይሰጠናል፦

"ኢየሱስም በጥበብና በቁመት በሞገስም በእግዚአብሔርና በሰው ፊት አደገ።"
ሉቃስ 2፥52

ይህ ኃይለኛ ጥቅስ የኢየሱስን ፍጹም ሰብአዊነት በማያሻማ ሁኔታ ያረጋግጣል፤ አራት የዕድገት አቅጣጫዎችን በአንድ ላይ ይጠቅሳል። አእምሯዊ ("በጥበብ")፣ አካላዊ ("በቁመት")፣ መንፈሳዊ ("በእግዚአብሔር ፊት") እና ማኅበራዊ ("በሰው ፊት")። አደገ፤ ተማረ፤ አካላዊና አእምሯዊ ዕድገት አሳየ። የሥጋዌ አስተምህሮ ከፍጹም መለኮትነት ጎን ለጎን ፍጹም ሰብአዊነትን አጥብቆ ይይዛል፤ መለኮታዊው አካል ሰው መስሎ ብቻ አልቀረበም፤ ይልቁንም የዘላለም የእግዚአብሔር ልጅ የሰውን ልጅ ሁኔታ ከነሙሉ ውሱንነቱ (ከኃጢአት ብቻ በቀር፤ ዕብራውያን 4፥15) በእውነትና በተጨባጭ ተለማመደው። ለምእመናን ይህ እውነት ታላቅ መጽናኛ ይይዛል፦ ጌታችን በእያንዳንዱ የልጅነት፣ የጉርምስናና የጉልምስና ደረጃ ውስጥ አልፏል፣ ስለዚህ በየትኛውም የሕይወት ምዕራፍ ውስጥ ብንሆን ሊረዳን የሚችል ወዳጅ አለን።

ከዚህ የዝምታ ጊዜ ውስጥ አንድ ክስተት ብቻ በታሪክ ተጠብቆልናል። ኢየሱስ የአሥራ ሁለት ዓመት ልጅ ሳለ፣ ቤተሰቡ ለፋሲካ በዓል ወደ ኢየሩሳሌም ተጓዙ፤ ይህ የሙሴ ሕግን ለሚጠብቁ አይሁዳውያን የተለመደ ሃይማኖታዊ ግዴታ ነበር። በመመለሻ ጉዞ ላይ፣ ዮሴፍና ማርያም ኢየሱስ እንደጠፋ አወቁ። ከሦስት ቀናት ፍለጋ በኋላ፣ በቤተ መቅደስ አደባባይ በታዋቂ ረቢዎች መካከል ተቀምጦ፣ ሲሰማቸውና ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ጥያቄዎችን ሲጠይቃቸው አገኙት። ሉቃስ እንደመዘገበው "የሰሙትም ሁሉ በማስተዋሉና በመልሱ ተገረሙ" (ሉቃስ 2፥47)።

ማርያም እናታዊ ጭንቀቷን በገለጸችለት ጊዜ፣ ኢየሱስ በምድራዊ ሕይወቱ ለመጀመሪያ ጊዜ በታሪክ የተመዘገበለትን ቃል እንዲህ ሲል ተናገረ፦ "ስለ ምን ፈለጋችሁኝ? በአባቴ ቤት እሆን ዘንድ እንዲገባኝ አላወቃችሁምን?" (ሉቃስ 2፥49)። ይህ አባባል የወጣትነት ስሜታዊ ንዴት ሳይሆን፣ ታላቅ መለኮታዊ አዋጅ ነው። ገና በአሥራ ሁለት ዓመቱ፣ ኢየሱስ ከየትኛውም የሰው ልጅ ምድብ በላይ የሆነውን ልዩ ልጅነቱንና ከእግዚአብሔር አብ ጋር ያለውን ፍጹም የህልውና ዝምድና ገለጠ፤ የመጀመሪያ ንግግሩ በራሱ ስለ ማንነቱ ያለ ግልጽ ራስ-ግንዛቤ ማረጋገጫ ሆኖ ይቀራል።

ከዚህም በኋላ ኢየሱስ ከወላጆቹ ጋር ወደ ናዝሬት ተመልሶ "ይታዘዝላቸውም ነበር" (ሉቃስ 2፥51)። እዚያም በአናጺነት ሙያ አገልግሏል። ኢየሱስ እንደ አንድ ተራ ሠራተኛ ኖሯል፦ እርሱ ተራውን የጉልበት ሥራ ቀድሶታል፤ የሠራተኛውን መደብ ሙያ አክብሮታል፤ እንዲሁም ለሕዝብ አገልግሎት ከመሰማራቱ በፊት ለበርካታ አሥርተ ዓመታት በትዕግሥትና በታማኝነት፣ በተራ የማኅበረሰብ ሕይወት ውስጥ ኖሯል። ይህ ረጅም የተሰወረ ዘመን፣ ለዛሬው አንባቢ ትልቅ ትምህርት ነው፦ ታላቅነት ሁልጊዜ በአደባባይ ዝና አይለካም፤ በእምነትና በታማኝነት የተሞላ የዕለት ተዕለት ትሕትና እንኳ በእግዚአብሔር ዘንድ ውድ ነው።

ከመጽሐፍ ቅዱስ ውጭ ያሉ ታሪካዊ ምንጮች መሠረታዊውን ታሪካዊ ዳራ ያረጋግጣሉ። ናዝሬት ትንሽ የገሊላ መንደር ነበረች፤ ሕልውናዋም በሥነ-ቁፋሮ የተረጋገጠ ነው። መንደሯ በታችኛው ገሊላ ትገኝ የነበረች ሲሆን፣ በአቅራቢያዋ በነበረችው ሴፎሪስ በምትባል ሄለናዊ የአሕዛብ ከተማ ምክንያት ባህሏ የተቀላቀለና የሰፋ ነበር። ኢየሱስ ያደገው በኢየሩሳሌም የሃይማኖት ልሂቃን መካከል ሳይሆን በዳርቻው ነው፤ በ"አሕዛብ ገሊላ" (ኢሳይያስ 9፥1-2፤ ማቴዎስ 4፥15-16)፣ የዘመናት የትንቢት ተስፋ የሆነው ታላቅ ብርሃን ይወጣበታል ተብሎ በተነገረበት በዚያው ታሪካዊ ክልል ውስጥ ነው። ይህ የመጀመሪያ ክፍል የሚነግረን፣ ከዘላለም እስከ ቤተልሔም፣ ከቤተልሔም እስከ ናዝሬት፣ እግዚአብሔር በትክክለኛው ጊዜ፣ በትክክለኛው ስፍራ፣ በትክክለኛው ትሕትና የገባ ታማኝ አምላክ መሆኑን ነው፣ እናም ይህ ተመሳሳይ ታማኝነት ዛሬም ለሚያምኑበት ሁሉ የተረጋገጠ ነው።

መጥምቁ ዮሐንስ እና የኢየሱስ ጥምቀት

የኢየሱስ ክርስቶስ ይፋዊ አገልግሎት ከመጀመሩ በፊት፣ ታሪካዊና መንፈሳዊ መንገዱ መዘጋጀት ነበረበት። ነቢዩ ኢሳይያስ በመንፈስ አነሳሽነት፣ "የአዋጅ ነጋሪ ቃል፡ በምድረ በዳ የእግዚአብሔርን መንገድ አዘጋጁ፥ በበረሀም ለአምላካችን ጎዳና አቅኑ" (ኢሳይያስ 40፥3) በማለት አስቀድሞ ጽፎ ነበር። በጥንት ዘመን፣ ንጉሥ ወደ አንድ ከተማ ከመድረሱ በፊት፣ መንገድ ጠራጊዎች እየሄዱ ጎባጣውን ያስተካክሉ፣ ድንጋዩን ያነሱ ነበር። ይህ ምስል ደግሞ ስለ ልብ ዝግጅት ይናገራል፤ ንስሐ ገብቶ ልብን ማዘጋጀት የመንግሥቱን ንጉሥ ለመቀበል አስፈላጊ ቅድመ ዝግጅት ነው። ይህ መሲሐዊ መንገድ ጠራጊ፣ ከኢየሱስ ስድስት ወር ገደማ ቀደም ብሎ በተወለደው በዘካርያስና በኤልሳቤጥ ልጅ፣ በመጥምቁ ዮሐንስ ማንነት ታሪካዊ መገለጥን አገኘ። አራቱም ወንጌላት የኢሳይያስን ትንቢት እና በዘመኑ ፍጻሜ ይመለሳል ተብሎ የሚጠበቀውን የኤልያስን ምጽዓታዊ ተስፋ (ሚልክያስ 4፥5፤ ማቴዎስ 11፥14)፣ በዮሐንስ አገልግሎት ላይ ታሪካዊ ፍጻሜውን እንዳገኘ በአንድ ድምፅ ያረጋግጣሉ።

ዮሐንስ በብሉይ ኪዳን የነቢያት ትውፊት የታነጸ የመጨረሻው አሴቲክ ነቢይ ነበር፦ ጥብቅ፣ የማያወላውል፣ በይሁዳ ምድረ በዳ የተገለለ ኑሮ የሚኖር፣ የግመል ጠጉር የለበሰና በወገቡ ጠፍር የታጠቀ፣ ምግቡም አንበጣና የበረሀ ማር ነበር። ይህ አለባበስና አኗኗር ራሱ ወደ ነቢዩ ኤልያስ (2ኛ ነገሥት 1፥8) ቀጥተኛ ምልክት ነው። ትንቢታዊ መልእክቱ እጅግ ቀላል፣ ነገር ግን ራዲካል እና ቀጥተኛ ነበር፦ "መንግሥተ ሰማያት ቀርባለችና ንስሐ ግቡ" (ማቴዎስ 3፥2)። ኃጢአታቸውን በአደባባይ የተናዘዙትን በዮርዳኖስ ወንዝ ያጠምቅ ነበር፤ ይህ የዮሐንስ ጥምቀት የኋላውን የክርስትና የጥምቀት ምሥጢር ሙሉ በሙሉ የያዘ ሳይሆን፣ ለመሲሑ መምጣት ሕዝቡን የሚያዘጋጅ የአደባባይ ንስሐና የመንጻት ዝግጅት ሥርዓት ነበር። ንስሐ የሚለው ቃል በጥሬው "የአስተሳሰብ ለውጥ" ማለት ነው፤ ይህም ውጫዊ ሥርዓት ብቻ ሳይሆን፣ የልብ ውስጣዊ አቅጣጫ መለወጥን ይጠይቃል፤ ዮሐንስም ፈሪሳውያንንና ሰዱቃውያንን "የእፉኝት ልጆች" ብሎ ሲወቅስ (ማቴዎስ 3፥7)፣ ውጫዊ ሃይማኖታዊ ትዕይንት ያለ ውስጣዊ የልብ ለውጥ ከንቱ መሆኑን አጥብቆ አስተምሯል።

ዮሐንስ ከእርሱ በኋላ ለሚመጣው መሲሕ ራሱን በማስገዛት፣ የራሱን ተገዢነትና የክርስቶስን ልዕልና በግልጽ አስቀምጧል፦

"የጫማውን ጠፍር ልፈታ የማልገባኝ፥ ከእኔ በኋላ የሚመጣው እርሱ ነው።"
ዮሐንስ 1፥27

የጫማ ጠፍር መፍታት በዘመኑ ለባሪያ የተተወ እጅግ ዝቅተኛ ተግባር ነበር፤ ዮሐንስ ራሱን ከዚያ ደረጃ ያውጃል። የከበረ ነቢይ ራሱን ከባሪያ በታች ዝቅ አድርጎ አየ፣ ምክንያቱም የሚመሰክርለት ማንነት እንደዚያ ታላቅ ስለሆነ ነው። ይህ የዮሐንስ ራስን ዝቅ ማድረግ፣ ለእያንዳንዱ ክርስቲያን መሪ ትልቅ አርአያ ነው። የክርስቶስን ክብር ከፍ ማድረግና የራስን ስም ዝቅ ማድረግ።

ኢየሱስ ከገሊላ አውራጃ ወደ ዮሐንስ ሊጠመቅ ሲመጣ፣ መጥምቁ በመጀመሪያ በጥብቅ ተቃውሞ ነበር፦ "እኔ በአንተ ልጠመቅ ያስፈልገኛል አንተም ወደ እኔ ትመጣለህን?" (ማቴዎስ 3፥14)። ኢየሱስም "ጽድቅን ሁሉ መፈጸም ይገባናል" በማለት መለሰለት፤ የክርስቶስ ጥምቀት የኃጢአት ኑዛዜ አልነበረም፣ ፍጹም ኃጢአት አልባ ነበረና፤ ይልቁንም ከወደቀውና ከኃጢአተኛው የሰው ልጅ ጋር ያደረገው አንድነት እና የመሲሐዊ ተልእኮው ይፋዊ ጅማሮ ነበር። ኢየሱስ ራሱን ከኃጢአተኞች ጋር በመቁጠር፣ ገና ከመጀመሪያው የቤዛነቱን መንገድ አሳየ፤ ይህ ድርጊት፣ በኋላ በመስቀል ላይ ራሱን ከወንጀለኞች ጋር በማቆም የሚፈጽመው ታላቅ የውክልና ተግባር ጥላ ነው። ከውኃው በወጣ ጊዜ፣ ሰማያት ተከፈቱ፣ የእግዚአብሔር መንፈስ እንደ ርግብ በእርሱ ላይ ወረደ፣ ከሰማይም እንዲህ የሚል መለኮታዊ ድምፅ መጣ፦

"በእርሱ ደስ የሚለኝ የምወደው ልጄ ይህ ነው።"
ማቴዎስ 3፥17

ይህ የአብ ድምፅ ራሱ ከመዝሙር 2፥7 (ንጉሣዊ ብሥራት) እና ከኢሳይያስ 42፥1 (የእግዚአብሔር መከራተኛ ባሪያ ብሥራት) የተወሰደ ድርብ ድምፅ ነው። ገና ከጥምቀቱ አንስቶ ኢየሱስ ንጉሥ እና መከራ-ተቀባይ አገልጋይ በአንድነት እንደሚሆን ተነገረ። ወልድ በውኃ ውስጥ ሆኖ ሲጠመቅ፣ መንፈስ ቅዱስ በርግብ አምሳል በእርሱ ላይ ሲወርድ፣ አብ ደግሞ ከሰማይ ሆኖ ሲመሰክር ይታያል። ሦስቱም የአንዱ ሥላሴ አምላክ አካላት በዚያ ስፍራ በአንድ ጊዜ ተገኝተው የድነትን ሥራ ሲያከናውኑ እንመለከታለን። ይህ ክስተት፣ አንድ አምላክ በተለያየ ጊዜ በተለያየ መልክ ይገለጣል የሚለውን ጥንታዊ የሞዳሊዝም ኑፋቄ ፉርሽ የሚያደርግ፣ በእውነተኛ የሥላሴ ልዩነት-በአንድነት ላይ የቆመ ኦርቶዶክሳዊ ትምህርት ነው። ለምእመኑ አንባቢ ይህ ትዕይንት ትልቅ መጽናኛ ይሰጣል፦ ሦስቱም የሥላሴ አካላት በአንድነት ተባብረው ለድነታችን ይሠራሉ፤ አብ ይመሰክራል፣ ወልድ ይታዘዛል፣ መንፈስ ቅዱስ ያበቃል።

በምድረ በዳ የተደረገው ፈተና

ከጥምቀቱ በኋላ ወዲያውኑ ታላቁ መለኮታዊ ማረጋገጫ በተሰጠበት በዚያው ሰዓት፣ ኢየሱስ በዲያብሎስ ይፈተን ዘንድ በመንፈስ ቅዱስ ወደ ይሁዳ ምድረ በዳ ተመራ። ይህ ክስተት በአጋጣሚ የሆነ አልነበረም፤ ይልቁንም ጥልቅ የሆነ መለኮታዊ ቀጠሮና ዓላማ ነበረው። በዮርዳኖስ በእርሱ ላይ የወረደው ያው መንፈስ፣ አሁን ወደ ጽንፈ-ዓለማዊው የጦርነት ሜዳ በኃይል ገፋው (ማርቆስ 1፥12)። ይህ ትእዛዛዊ ግስ ኢየሱስ በራሱ ፈቃድ ብቻ ሳይሆን በመንፈስ ቅዱስ ግፊት ወደ ውጊያው መግባቱን ያመለክታል፤ የመንፈሳዊ ውጊያ ጥሪ ራሱ ከእግዚአብሔር ይመጣል።

ለአርባ ቀንና ለአርባ ሌሊት፣ ኢየሱስ በይሁዳ ምድረ በዳ ጾመ። አርባ የሚለው ኪዳናዊ ቁጥር፣ እስራኤል በምድረ በዳ ፈተና ውስጥ ካሳለፈችው አርባ ዓመት፣ ሙሴ በሲና ተራራ ላይ ከነበረበት አርባ ቀን፣ እና ነቢዩ ኤልያስ ካደረገው የአርባ ቀን ጉዞ ጋር ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ትስስር አለው። ኢየሱስ፣ የእግዚአብሔር ልጅ ሆኖ፣ ጥንታዊቷ እስራኤል ያለፈችበትን የታሪክ ምዕራፍ ደገመው፤ ነገር ግን እስራኤል በተደጋጋሚ በወደቀችበት የፈተና መድረክ ላይ እርሱ ፍጹም አሸናፊ ሆነ፤ እርሱ እውነተኛው፣ ታማኙ እስራኤል ነው፣ ያ ስም-ብቻውን ልጅ ተብሎ ከግብፅ የተጠራው (ሆሴዕ 11፥1) አሁን ራሱ ፍጹም ልጅነትን በተግባር ገልጦታል።

በማቴዎስና በሉቃስ የተመዘገቡት ሦስቱ የዲያብሎስ ፈተናዎች፣ በሥነ-መለኮታዊ ጥንቃቄ የተዋቀሩ ማዕከላዊ የሕይወት ተግዳሮቶች ናቸው። እያንዳንዱ ፈተና ደግሞ በዘመናዊ ሕይወት ውስጥ ካሉ ሦስት ዐቢይ የፈተና ምድቦች ጋር ይመሳሰላል "የሥጋ ምኞት፣ የዓይን አምሮትና የኑሮ ትዕቢት" (1ኛ ዮሐንስ 2፥16)።

አንደኛ፡ ድንጋዮቹን እንጀራ እንዲያደርግ፣ መለኮታዊ ኃይልን ለግል ሥጋዊ ፍላጎት መጠቀምና የመከራን/የጾምን ሕግ የማቋረጥ ፈተና ነበር። ከአርባ ቀን ጾም በኋላ ራበው (ማቴዎስ 4፥2)፤ ፈተናው ንጹሕ ፍላጎትን (ምግብ) በተሳሳተ መንገድ፣ በተሳሳተ ጊዜ፣ ያለ አብ ፈቃድ ለማርካት ነበር። ኢየሱስ በዘዳግም 8፥3 መለሰ፦ "ሰው ከእግዚአብሔር አፍ በሚወጣ ቃል ሁሉ እንጂ በእንጀራ ብቻ አይኖርም።" ይህ መልስ ራሱ ከዘዳግም ውስጥ ነው የተወሰደው፣ ከዚያው ስፍራ እስራኤል በምድረ በዳ ስለ መና በእግዚአብሔር እንድትታመን ተምራ የነበረችበት፤ ኢየሱስ በምግብ እጥረት ላይ ከሚደረግ ፈተና ይልቅ በእግዚአብሔር ቃል ላይ መታመንን መረጠ።
ሁለተኛ፡ ራሱን ከቤተ መቅደስ ጫፍ ወደ ታች እንዲወረውርና በመላእክት መዳን ላይ እንዲታመን፣ እግዚአብሔርን የመፈታተን፣ በሰውኛ መንገድ አጉል መለኮታዊ ማረጋገጫን የመጠየቅ ፈተና ነበር። ትኩረት የሚስብ ነው፣ ዲያብሎስ ራሱ መዝሙር 91፥11-12ን ጠቅሶ ነበር፤ ይህም ቅዱሳት መጻሕፍትን ማወቅ ብቻ ዲያብሎስን ለመቋቋም በቂ አለመሆኑን፣ ይልቁንም ትክክለኛ የቃሉ ትርጓሜና ተግባራዊ ተግባቦት አስፈላጊ መሆኑን ያስተምረናል። ኢየሱስ በዘዳግም 6፥16 መለሰ፦ "ጌታን አምላክህን አትፈታተነው።"
ሦስተኛ፡ የዓለምን መንግሥታት በሙሉ ለማግኘት ለሰይጣን እንዲሰግድ፣ የመስቀልን መከራ በማለፍ፣ በአቋራጭና በጣዖት አምልኮ መንገድ ሥልጣንን የመቀበል ፈተና ነበር። ይህ ፈተና ራሱ ወደፊት በመስቀል ላይ የሚደርስበትን መከራ በሙሉ በአንድ ጊዜ ለማስቀረት፣ ያለ ስቃይ ወደ ክብር ለመድረስ የሚያቀርብ አቋራጭ መንገድ ነው። ኢየሱስ በዘዳግም 6፥13 መለሰ፦ "ለጌታ ለአምላክህ ስገድ እርሱንም ብቻ አምልክ።"

ሦስት ዐበይት ፈተናዎች። ሦስት መለኮታዊ መልሶች፣ ሁሉም ከዘዳግም መጽሐፍ የተወሰዱ፣ ይህ ቀላል የአጋጣሚ ጉዳይ አይደለም፤ ኢየሱስ ራሱ ዘዳግምን ጠንቅቆ በማወቅ፣ (መዝሙር 119፥11) ተጠቅሞበታል። ኢየሱስ ክርስቶስ የተጠቀመበት ብቸኛ የመከላከያ የጦር መሣሪያ፣ በመንፈስ ቅዱስ መሪነት የተጻፈው የእግዚአብሔር ቃል ነበር። መጽሐፍ ቅዱስ የክርስቲያኑ መንፈሳዊ ጥቃትን መከላከያ ዋነኛ የጦር መሣሪያ ነው፤ ሐዋርያው ጳውሎስ በኋላ እንደጻፈው "የመንፈስንም ሰይፍ ያዙ እርሱም የእግዚአብሔር ቃል ነው" (ኤፌሶን 6፥17)። ቅዱሳት መጻሕፍትን ላለማወቅ ምንም ምክንያት ሊኖረን አይገባም፤ በየቀኑ ልባችን በእግዚአብሔር ቃል ካልተሞላ፣ በፈተና ቀን ባዶ እጃችንን እንቆማለን።

ወደ ዕብራውያን የተጻፈው መልእክት፣ የዚህን ታሪካዊ ፈተና ሙሉ ክርስቶሎጂያዊ ትርጉም አብራርቶ ያወጣዋል፦ "ከኃጢአት በቀር በነገር ሁሉ እንደ እኛ የተፈተነ ነው እንጂ፥ በድካማችን ሊራራልን የማይችል ሊቀ ካህናት የለንም" (ዕብራውያን 4፥15)። የኢየሱስ ፈተና እውነተኛ ፈተና ነበር፤ መለኮትነትን የለበሰ ማስመሰል አልነበረም። ድሉ እውነተኛ፣ በእውነተኛ የሰው ልጅ ድካምና ርሃብ ውስጥ የተገኘ ነበር። በዚህም ጥልቅ የሆነ ሰብአዊ ተጋላጭነትን በተግባር በማለፉ ምክንያት ነው፣ በአብ ፊት ርኅሩኅና ታማኝ ሊቀ ካህናችን ሊሆን የቻለው። ስለዚህ በፈተና ስንወድቅ ወደ ኢየሱስ ስንቀርብ፣ የሚያውቀን፣ ራሱ የተፈተነ፣ ስለዚህም የሚራራልን አዳኝ እናገኘዋለን።

የገሊላ አገልግሎት፡ የእግዚአብሔርን መንግሥት ማወጅ

መጥምቁ ዮሐንስ በሄሮድስ አንቲጳስ ከታሰረ በኋላ፣ ኢየሱስ ወደ ገሊላ ተመልሶ ይፋዊ የሕዝብ አገልግሎቱን ጀመረ። ይህ የሦስት ዓመት ገደማ ጊዜ (በግምት ከ27-30 ድ.ክ.) የታሪክን አቅጣጫ የቀየረ ታላቅ መለኮታዊ ክንውን ነው። የመክፈቻ አዋጁ እጅግ ቀላል፣ ነገር ግን መንፈሳዊ ንዝረት የሚፈጥር ነበር፦

"ዘመኑ ተፈጸመ የእግዚአብሔርም መንግሥት ቀርባለች ንስሐ ግቡ በወንጌልም እመኑ።"
ማርቆስ 1፥15

"ዘመኑ ተፈጸመ" የሚለው ቃል፣ ከተራ የጊዜ ቆጠራ ይለያል፤ kairos የተመረጠ፣ ወሳኝ፣ የተሟላ ጊዜን ያመለክታል። ለዘመናት ሲጠበቅ የነበረው ትክክለኛው መለኮታዊ ቅጽበት አሁን ደርሷል ማለት ነው። ይህ የሥነ-ምግባር ማሻሻያ ፕሮግራም ብቻ አልነበረም። ኢየሱስ የእግዚአብሔር አገዛዝ መድረሱን እያወጀ ነበር፤ እግዚአብሔር ሕዝቡን ለማዳንና አገዛዙን ለመመሥረት በታሪክ ውስጥ ጣልቃ የሚገባበት፣ ለዘመናት ሲጠበቅ የነበረው የመሲሐዊው ዘመን ፍጻሜ መድረሱን የሚያበስር ነው። የአሁኑን ተጨባጭ እውነታ ("የእግዚአብሔር መንግሥት በመካከላችሁ ናት"፣ ሉቃስ 17፥21) እና ወደፊት በክርስቶስ ዳግም ምጽዓት የሚሆነውን የመጨረሻ ፍጻሜ "አሁን የተጀመረ፣ ነገር ግን ገና ፍጻሜውን ያላገኘ" የሚል ነው። ይህ ውጥረት ለክርስቲያናዊ ሕይወት ራሱ ማዕቀፍ ይሰጣል። በክርስቶስ ውስጥ ያለን ድል ዛሬ እውነት ነው፣ ነገር ግን ፍጹም ፍጻሜውን የምናገኘው በዳግም ምጽዓቱ ነው።

የአሥራ ሁለቱ ሐዋርያት ጥሪ

ኢየሱስ አሥራ ሁለት ደቀ መዛሙርትን በዙሪያው ሰበሰበ፤ ይህም የአሥራ ሁለቱን የእስራኤል ነገዶች ሆን ብሎ በማስታወስ አዲሲቱን እስራኤል መመሥረቱን የሚያሳይ ነው። አብዛኞቹም የተመረጡት ከገሊላ ነበር። ዓሣ አጥማጆች፦ ስምዖን (ኢየሱስ ጴጥሮስ፣ "ዓለት" ብሎ የጠራው)፣ እንድርያስ፣ ያዕቆብ፣ እና ዮሐንስ። ቀራጩ፦ ማቴዎስ (ሌዊ)—በዘመኑ ቀራጭ ለሮም መንግሥት ግብር ይሰበስብ ስለነበር በሕዝቡ ዘንድ እንደ ከዳተኛና ኃጢአተኛ ይቆጠር ነበር። የፖለቲካ አብዮተኛው፦ ቀናተኛው ስምዖን፤ ቀናውያን (Zealots) ደግሞ የሮምን አገዛዝ በኃይል ለመገልበጥ የሚሠሩ ቡድን ነበሩ። ማቴዎስና ቀናተኛው ስምዖን በአንድ ቡድን ውስጥ አብረው መገኘታቸው ራሱ የወንጌልን አንድ የማድረግ ኃይል ያሳያል። ተቃራኒ የፖለቲካ አቋም የነበራቸው ሁለት ሰዎች፣ በክርስቶስ ፍቅር ውስጥ ወንድማማች ሆነው አብረው ሠሩ። አሥራ ሁለቱ የሴሚናሪ ምሩቃን ወይም የሃይማኖት ልሂቃን አልነበሩም፤ ላልተለመደና ለታላቅ ዓላማ በመለኮታዊ ጸጋ የተጠሩ ተራ ሰዎች ነበሩ።

የጴጥሮስ፣ እንድርያስ፣ ያዕቆብ እና ዮሐንስ በገሊላ ባሕር አጠገብ መጠራት በሚያስደንቅ ሁኔታ ተገልጿል፦ ኢየሱስም "በኋላዬ ኑና ሰዎችን አጥማጆች እንድትሆኑ አደርጋችኋለሁ" አላቸው (ማቴዎስ 4፥19)። ይህ ጥሪ የቀደመ ሙያቸውን ሙሉ በሙሉ ችላ አላለም፤ ይልቁንም ተጠቀመበት። ዓሣ ማጥመድን ያውቁ ነበር፣ አሁን ደግሞ ያንኑ ትዕግሥትና ትጋት ለነፍሳት ማጥመድ እንዲጠቀሙበት ተጠሩ። ወዲያውኑ መረባቸውን ትተው ተከተሉት። ይህ ሥር-ነቀል የደቀ መዝሙርነት ጥሪ ዋጋ የሚያስከፍል፣ ፈጣንና ሙሉ የሆነ ራስን መካድ፣ ኢየሱስ ተከታዮቹን የሚጠራበት የግንኙነት መለያ ባሕርይ ነው። በድነት ትምህርት ውስጥ መካከለኛ መንገድ የለም፦ አንድ ሰው ክርስቶስን ሙሉ በሙሉ ይከተላል፣ ወይም ፈጽሞ አይከተለውም። ለእያንዳንዱ አንባቢ ይህ ጥሪ ዛሬም ይደገማል፦ ጌታ ያለንበትን ሙያ፣ ችሎታና ጊዜ በሙሉ ትቶ ለመከተል ይጠራናል፤ ምላሻችንም እንደ ደቀ መዛሙርቱ ፈጣንና ሙሉ መሆን ይገባዋል።

የተራራው ላይ ስብከት

የተራራው ላይ ስብከት (ማቴዎስ 5-7) በክርስቲያን ታሪክ ውስጥ እጅግ የተጠናከረና ጥብቅ የሆነው የሥነ-ምግባር ትምህርት ነው። ኢየሱስ በገሊላ ወደሚገኝ ኮረብታ ወጥቶ፣ የመንግሥቱን ዜግነት ሕገ-ደንብ በሚመስል ሁኔታ ደቀ መዛሙርቱን አስተማረ፤ ልክ ሙሴ በሲና ተራራ ላይ ሕግን እንደተቀበለ፣ ኢየሱስም በተራራ ላይ ሆኖ የመንግሥቱን ሕገ ደንብ በራሱ ሥልጣን ያውጃል። ይህ ትይዩ ራሱ ኢየሱስ ከሙሴ በላይ ትልቅ ባለሥልጣን መሆኑን ይጠቁማል። ስብከቱ የሚከፈትባቸው ብፁዓን (ማቴዎስ 5፥3-12)፣ የዓለምን የሥልጣን ተዋረድና ማኅበራዊ ዕሴቶች ሙሉ በሙሉ ይገለብጣሉ፦ "በመንፈስ ድሆች የሆኑ ብፁዓን ናቸው፥ መንግሥተ ሰማያት የእነርሱ ናትና" ብሎ ይጀምራል፤ ራስን ባዶ አድርጎ ማወቅ፣ በራስ ጽድቅ ላይ ላለመታመን፣ የመንግሥቱ በር የሚከፈትበት የመጀመሪያው እርምጃ ነው። "የሚያዝኑ"፣ "የዋሆች"፣ "ጽድቅን የሚራቡና የሚጠሙ"፣ "ምሕረት የሚያደርጉ"፣ "ልበ ንጹሖች"፣ "የሚያስተራርቁ" እና "ስለ ጽድቅ የሚሰደዱ"—እነዚህ ዘጠኝ ባሕርያት፣ ተለያይተው የሚታዩ ስምንት የተለያዩ ሰዎች ሳይሆኑ፣ የአንድ እውነተኛ የመንግሥቱ ዜጋ ሙሉ ገጽታ ናቸው። ትዕቢተኞች፣ ኃያላን፣ በራሳቸው ጽድቅ የሚብቃቁት ራሳቸውን በውጭ ያገኙታል።

በመቀጠልም ኢየሱስ "...እንደ ተባለ ሰምታችኋል፣ እኔ ግን እላችኋለሁ" የሚለውን አገላለጽ ደጋግሞ ተጠቀመ፣ ይህም ራሱን የሙሴ ሕግ ፍጹም ባለሥልጣን፣ ተርጓሚና አልፎ ተርፎም ፈጻሚ አድርጎ ማስቀመጡ ነው። ማንኛውም ነቢይ "ጌታ እንዲህ ይላል" ብሎ ይናገር ነበር፤ ኢየሱስ ግን "እኔ እላችኋለሁ" ብሎ በራሱ ሥልጣን ተናገረ። ይህ የቋንቋ ምርጫ ራሱ ትልቅ ክርስቶሎጂያዊ አዋጅ ነው። ሕግን ሊሽር አልመጣም ሊፈጽም እንጂ (ማቴዎስ 5፥17)። የሕጉን ጥያቄዎች ሥር-ነቀል ያደርጋቸዋል፦ ቁጣ የነፍስ ግድያ ሥር ነው፤ የፍትወት ምኞት የዝሙት ሥር ነው፤ የሕጉ ብቃቶች ከውጫዊ ተግባር አልፈው ወደ ውስጣዊው የልብ ዝንባሌ ዘልቀው ይገባሉ። ፈሪሳውያን ውጫዊ ተግባርን ብቻ ይመዝኑ ነበር፤ ኢየሱስ ግን ልብን ራሱ ይመረምራል፣ ይህም ማንም ሰው በራሱ ጽድቅ ፍጹም ሊሆን እንደማይችል፣ ይልቁንም የልብ ለውጥ ከውጭ በሆነ ጸጋ ብቻ ሊገኝ እንደሚችል ይጠቁመናል።

ስብከቱ ስለ ሁለት ግንበኞች በሚናገር ምሳሌ ይደመደማል፦ የኢየሱስን ቃል ሰምቶ የሚያደርገው ቤቱን በዓለት ላይ እንደሠራ ሰው ነው፤ ሰምቶ የማያደርገው ግን በአሸዋ ላይ ይሠራል። ሁለቱም ግንበኞች ማዕበል ያጋጥማቸዋል።ልዩነቱ በመሠረቱ ነው እንጂ በምድር ገጽታ አይደለም፤ ይህ ደግሞ ትምህርት ብቻ በቂ አለመሆኑን፣ ይልቁንም ወደ ተግባር መለወጥ ያለበትን አስፈላጊነት ያስረዳል። በዚህ ትምህርት ውስጥ የጽድቅንና የቅድስናን አለመነጣጠል በጥልቀት እንረዳዋለን። አዳኝ እምነት ሁልጊዜ በተግባርና በታዛዥነት የሚገለጽ ሕያው እምነት ነው። ሐዋርያው ያዕቆብ በኋላ ይህንኑ ሥነ-መለኮታዊ እውነት፦ "ከሥራ የተለየ እምነት የሞተ ነው" ይለዋል (ያዕቆብ 2፥26)። መልካም ሥራዎች ድነትን አያስገኙም፤ ነገር ግን የእውነተኛ ድነት ፍሬዎችና ማረጋገጫዎች ናቸው።

የኢየሱስ ተአምራት፦ የመንግሥቱ መለኮታዊ ምልክቶች

የኢየሱስ ምድራዊ አገልግሎት በአካላዊ ፈውሶች፣ አጋንንትን በማውጣት፣ በተፈጥሮ ሕግጋት ላይ በሚታዩ ድንቆችና ሙታንን በማስነሳት የታጀበ መለኮታዊ ኃይል የተገለጠበት ነበር። እነዚህ ክንውኖች እንደ ተራ አስማት ወይም ድግምት ሳይሆኑ፣ የእርሱን መሲሐዊ ማንነትና የእግዚአብሔር መንግሥት መቅረብን የሚያረጋግጡ መለኮታዊ ምልክቶች ናቸው። የዮሐንስ ወንጌል ተአምራትን "ምልክቶች" ብሎ በተለየ ይጠራቸዋል፤ ይህም ራሳቸውን ችለው ብቻ የቆሙ ድንቅ ትርዒቶች ሳይሆኑ፣ ወደ ጥልቅ መንፈሳዊ እውነት የሚያመላክቱ ምልክቶች መሆናቸውን ያሳያል። የተአምራቱ ታሪካዊነት ለወንጌል የድነት ታሪክ እጅግ መሠረታዊ ነው።

በወንጌላት ከተመዘገቡት ጉልህ ክርስቶሎጂያዊ ምልክቶች መካከል የሚከተሉት ይገኙበታል፦ በታማኝ ጓደኞቹ በጣሪያ ተቀዶ የወረደው ሽባ መፈወስ (ማርቆስ 2፥1-12)፣ በዚህም ኢየሱስ "ኃጢአትህ ተሰረየችልህ" ብሎ በማወጅ ኃጢአትን የማስተሰረይ ፍጹም መለኮታዊ ሥልጣን እንዳለው ለማሳየት አካልን በተጨባጭ ፈወሰ፣ የሚታየውን ፈውስ ያደረገው የማይታየውን የኃጢአት ስርየት ችሎታውን ለማረጋገጥ ነው፣ አካላዊ ተአምር የመንፈሳዊ እውነት ውጫዊ ማረጋገጫ ሆኖ ያገለግላል፤ አምስት ሺህ ወንዶችን (ከሴቶችና ልጆች ውጪ) በአምስት እንጀራና በሁለት ዓሣ መመገቡ (ዮሐንስ 6፥1-15)፣ ይህም ኢየሱስ የሕይወት እንጀራ መሆኑን የሚያሳይ ኤስካቶሎጂያዊ ምልክት ነው፤ አሥሩ የሥጋ ደዌ በሽተኞች መፈወሳቸውና ከእነርሱም ምስጋና ለማቅረብ የተመለሰው ሳምራዊው ብቻ መሆኑ (ሉቃስ 17፥11-19)፣ ይህም በሃይማኖታዊ ውለታ ቢስነትና በብሔረተኝነት ላይ የተሰነዘረ የሰላ ትችት ነው፤ እንዲሁም ከእናት ማኅፀን ጀምሮ ዕውር ሆኖ የተወለደውን ሰው ዓይን ማብራቱ (ዮሐንስ 9)፣ ኢየሱስ ይህንን ሆን ብሎ በሰንበት በማድረጉ ከሃይማኖት መሪዎች ጋር የሕግ ክርክር አስነስቶ፣ በመጨረሻ ለመያዙ አስተዋጽኦ ያደረገ ክስተት ነው።

ከሙታን ከተነሱት ሦስቱ ታሪኮች ከሁሉ በላይ ጎልተው ይታያሉ፦ የኢያኢሮስ ልጅ (ማርቆስ 5፥21-43)፣ በቤቷ ውስጥ ከሞት የተነሳችው፤ የናይን መበለት ልጅ (ሉቃስ 7፥11-17)፣ ከቀብር ሥነ ሥርዓት መንገድ ላይ የተነሳው፤ እና የቢታንያው አልዓዛር (ዮሐንስ 11)፣ መቃብር ከገባና መበስበስ ከጀመረ ከአራት ቀን በኋላ የተነሳው ናቸው። እነዚህ ሦስት ታሪኮች ደረጃ በደረጃ የክርስቶስን ኃይል ያሳያሉ። ገና ያልቀበሩት (ኢያኢሮስ ልጅ)፣ ወደ መቃብር በመወሰድ ላይ ያለው (የናይን ልጅ)፣ እና ከአራት ቀን የተቀበረው (አልዓዛር)፣ ሞት፣ በምንም ደረጃ ቢሆን፣ ለክርስቶስ ትእዛዝ ፈጽሞ አይቋቋምም። የአልዓዛር ከሞት መነሳት፣ ከሦስቱ ይበልጥ በዝርዝር የተጻፈውና ማኅበራዊ ማረጋገጫ ያለው፣ የዮሐንስ ወንጌል ትረካ መሸጋገሪያ ማዕከል ሲሆን፣ የአይሁድ ሸንጎ ኢየሱስን እንዲያስሩትና እንዲገድሉት ቀጥተኛ ፖለቲካዊ ምክንያት ሆኗል። ከዚህ ታላቅ ተአምር በፊት ኢየሱስ እንዲህ ሲል አወጀ፦

"ትንሣኤና ሕይወት እኔ ነኝ፤ የሚያምንብኝ ቢሞት እንኳ ሕያው ይሆናል፥ ሕያው የሆነም የሚያምንብኝም ሁሉ ለዘላለም አይሞትም።"
ዮሐንስ 11፥25-26

እነዚህ የዮሐንስ ክርስቶሎጂያዊ አዋጆች ለዘመኑ ለአይሁድ መሪዎችና አድማጮች የነበራቸው ክብደትና ትርጉም እጅግ ጥልቅ ነበር፤ ምክንያቱም ኢየሱስ ራሱን ከእግዚአብሔር (ከያህዌ) ጋር ፍጹም እኩል አምላክ አድርጎ እየገለጸ መሆኑን አይሁድ በግልጽ ተረድተው ነበር። ለምሳሌ ያህል፣ በዮሐንስ 8፥58 ላይ «እውነት እውነት እላችኋለሁ፥ አብርሃም ሳይወለድ እኔ አለሁ» [ዮሐንስ 8፥58] ሲል ፍጹም የሆነውን የዘላለም መለኮታዊ ሕልውና በተጠቀመ ጊዜ፣ አድማጮቹ ወዲያውኑ ድንጋይ አንስተው ሊወግሩት ሞክረዋል [ዮሐንስ 8፥59፤ እንዲሁም ዮሐንስ 10፥31]። ምክንያቱም የእነርሱ አረዳድ ግልጽ ነበር፦ ሰው ሆኖ ሳለ ራሱን እግዚአብሔር አድርጎ ማቅረቡን እንደ ስድብ ቆጥረውት ነበርና። የዚህ ወንጌል ዋና መልእክት አንባቢው ኢየሱስን ተራ ነቢይ ወይም አስተማሪ ሳይሆን፣ መለኮታዊውን «እኔ ነኝ» (YHWH) በሥጋ የተገለጠ አምላክ አድርጎ አውቆ እንዲሰግድለት መጋበዝ ነው።

ምሳሌዎች፦ መንግሥቱ በታሪክ ሲገለጽ

ኢየሱስ በታሪክ ውስጥ ወደር የለሽ የትረካ ጠበብት ነበር። ያስተማረው በምሳሌዎች (ፓራቦሌ / Parabole) ነበር። ከእርሻ፣ ከንግድ፣ ከቤተሰብ ሕይወት፣ እና ከማኅበራዊ ልማዶች በተወሰዱ ትረካዊ ንጽጽሮች፣ የመንግሥቱን ረቂቅ እውነቶች በአንድ ጊዜ የሚገልጡ እና የሚሰውሩ ነበሩ። ለመስማት መንፈሳዊ ጆሮ ላላቸው፣ ምሳሌዎቹ ወደ መለኮታዊው እውነታ እንደሚያስገባ ብሩህ መስኮት ይከፈታሉ፤ በአለማመን ለደነደኑትና ራሳቸውን ለሚያጸድቁት ግን፣ ምስጢራዊና ግልጽ ያልሆኑ ሆነው ይቀራሉ። ይህ ራሱ የፍርድ ገጽታ አለው፤ ኢየሱስ በምሳሌ ያስተማረው ልብን ለመግለጥ ብቻ ሳይሆን፣ በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ ራሱን ደጋግመው የነቀፉትን ልብ ደንዳናነት ለማጋለጥ ጭምር ነው (ማቴዎስ 13፥13-15)።

መሲሐዊ የድል አድራጊነት መግባት

ከፋሲካ በዓል በፊት በነበረው እሑድ፣ ኢየሱስ በአህያ ውርንጫ ላይ ተቀምጦ ወደ ኢየሩሳሌም ገባ። ይህም የዘካርያስ 9፥9ን መሲሐዊ ትንቢት የተፈጸመበት መለኮታዊ ክንውን ነው፦ "እነሆ፥ ንጉሥሽ ጻድቅና አዳኝ ነው፤ ትሑትም ሆኖ በአህያም፥ በአህያይቱ ግልገል በውርንጫይቱ ላይ ተቀምጦ ወደ አንቺ ይመጣል።" በጥንት ዘመን፣ ንጉሥ ወደ ጦርነት ሲሄድ በፈረስ ላይ ይቀመጥ ነበር፤ በሰላም ጊዜ ግን በአህያ ላይ ይቀመጥ ነበር። ኢየሱስ አህያ በመምረጡ፣ ገና ከመግቢያው ጀምሮ የመንግሥቱ ባሕርይ ወታደራዊ ወይም ፖለቲካዊ ሳይሆን፣ የሰላምና የትሕትና መንግሥት መሆኑን አስቀድሞ አሳወቀ። ሕዝቡም በመንገዱ ላይ ልብሳቸውንና የዘንባባ ዝንጣፊዎችን እያነጠፉ "ሆሣዕና ለዳዊት ልጅ በጌታ ስም የሚመጣ የተባረከ ነው!" ብለው ጮኹ (ማቴዎስ 21፥9)፤ "ሆሣዕና" የሚለው ቃል "እባክህ አሁን አድን" ማለት ሲሆን፣ ከመዝሙር 118፥25-26 የተወሰደ ነው። ይህ ትእዛዝ ራሱ በፋሲካ በዓል ወቅት የሚዘመር የመዳን ጩኸት ነበር። ይህ ክስተት ንጉሣዊ፣ ነገር ግን ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ተቃርኖ የሞላበት ታሪካዊ ሰልፍ ነበር፦ ንጉሡ በጦር ፈረስ ሳይሆን በሰላም አህያ ላይ ተቀምጦ፣ በዘንባባ ዝንጣፊዎች የክብር አቀባበል ተደርጎለት፣ ነገር ግን አቅጣጫው በቀጥታ ወደ ቤዛዊው መስቀል የሚገሰግስ ነበር። ብዙዎቹ ያን ቀን "ሆሣዕና" ብለው ይጮኹ የነበሩ ሰዎች፣ ከጥቂት ቀናት በኋላ "ስቀለው" ብለው ይጮኹ ነበር። ይህ ንፅፅር የሰው ልብ ምንኛ ተለዋዋጭና ላዩን ብቻ ነገሮችን የመፍረድ ዝንባሌ እንዳለው ያስተምረናል።

የቤተ መቅደሱ መንጻት

ኢየሱስ ወደ ቤተ መቅደስ አደባባይ ገባ። በተለይም አሕዛብ ይጸልዩበት ዘንድ የተለየው የአሕዛብ አደባባይ፣ ለመሥዋዕት የሚሆኑ እንስሳት መሸጫና የገንዘብ ምንዛሬ የሚካሄድበት የንግድ ማዕከል ሆኖ ነበር፤ እርሱም ሻጮችንና ገዢዎችን አስወጣ፣ የገንዘብ ለዋጮችንም ገበታዎች በኃይል ገለበጠ። ይህ ጽድቃዊ ቁጣው ከነቢያት ቃል ጋር የተጋመደ ነበር፦ "ቤቴ የጸሎት ቤት ትባላለች ተብሎ ተጽፎአል፤ እናንተ ግን የወንበዴዎች ዋሻ አደረጋችኋት" (ማቴዎስ 21፥13፤ ኢሳይያስ 56፥7 እና ኤርምያስ 7፥11)። ኢሳይያስ 56፥7 ራሱ "ቤቴ ለአሕዛብ ሁሉ የጸሎት ቤት ትባላለች" ይላል። ኢየሱስ የተቆጣው ለንግድ ስለተለወጠው ስፍራ ብቻ ሳይሆን፣ ልክ ያ ንግድ በተካሄደበት በራሱ የአሕዛብ አደባባይ በመሆኑ፣ አሕዛብ ወደ እግዚአብሔር ሊጸልዩበት የሚገባቸው ስፍራ በዚያ ንግድ ተጨናንቆ ስለተዘጋባቸው ጭምር ነው። ይህ ድርጊት በቅጽበታዊ ስሜት የተደረገ ሳይሆን፣ ትንቢታዊ ተቃውሞ ነበር፤ ኢየሱስ በቀደመው ቀን ቤተ መቅደሱን ቃኝቶ (ማርቆስ 11፥11) ዓላማ ሰንቆ የተመለሰበት ክስተት ነው። ይህም ሃይማኖትን ለንግድና ለገንዘብ ፍላጎት ማዋል፣ እውነተኛውን አምልኮ ከመጋረዱም በላይ የውጭ ሰዎችን (አሕዛብን) ከእግዚአብሔር ቤት የማስወጣት አደጋው ምን ያህል የከፋ እንደሆነ የሚያሳይ ጥብቅ ማስጠንቀቂያ ነው፤ ለዛሬውም ቤተ ክርስቲያን ዘወትር ልታስተውለው የሚገባ ትምህርት ነው።

የመጨረሻዎቹ የሃይማኖት ክርክሮች

በሕማማት ሳምንት የተፈጸሙት ክንውኖች ክርስቶስ ከዘመኑ የሃይማኖት ልሂቃን ጋር ያደረገውን እጅግ የጠነከረና የመጨረሻ ግጭት ቁልጭ አድርገው ያሳያሉ። በዚህ ሳምንት ኢየሱስ የገጠሙትን ሦስት ፈተናዎችና የሰጣቸውን መልሶች ስንመለከት፣ የክርስትናን መሠረታዊ የሕይወት ፍልስፍና እናገኛለን፦ ለሮም መንግሥት ግብር ስለመክፈል ለቀረበለት አጣብቂኝ ጥያቄ፣ "የቄሣርን ለቄሣር፣ የእግዚአብሔርንም ለእግዚአብሔር" (ማቴዎስ 22፥21) በማለት የሰጠው ምላሽ ወደር የለሽ ጥበብ ነው። ይህ ምላሽ የሰውን ልጅ ኦንቶሎጂያዊ ክብር የሚያውጅ ነው፤ የቄሣር ምስል በሳንቲም ላይ እንደታተመ ሁሉ፣ የእግዚአብሔር መለኮታዊ አምሳል ደግሞ በሰው ልጅ ተፈጥሮ ላይ ታትሟል (ዘፍ. 1፥27)። ምድራዊው ኃላፊነት ለመንግሥት ሲሰጥ፣ የሰው ልጅ ሕይወት፣ ነፍስና ማንነት ግን ሙሉ በሙሉ ለፈጣሪው መቅረብ እንዳለበት የሚያስረግጥ ጥልቅ የሥነ-መለኮት ማዕቀፍ ነው።

ትንሣኤ ሙታንን ከሚክዱት፣ መንፈሳዊውን ዓለም ከማያምኑት ሰዱቃውያን ጋር ያደረገው ክርክር፣ የእግዚአብሔርን ቃልና ኃይል አለማወቃቸውን በማጋለጥ እግዚአብሔር የሕያዋን እንጂ የሙታን አምላክ አለመሆኑን በማያወላውል ቃል አረጋገጠ።

የብሉይ ኪዳንን ሕግና ነቢያት ሁሉ በሁለት ታላላቅ ትእዛዛት ማጠቃለሉ (ማቴዎስ 22፥37-40)፣ የክርስትናን ሥነ-ምግባራዊ እምብርት ያሳያል። እግዚአብሔርን በፍጹም ማንነት መውደድ እና ባልንጀራን እንደ ራስ መውደድ የማይነጣጠሉ የአንድ ሳንቲም ሁለት ገጾች ናቸው። እግዚአብሔርን እወዳለሁ እያሉ ባልንጀራን መጥላት የሃይማኖት ግብዝነት ነው (1ኛ ዮሐ. 4፥20)፤ ባልንጀራን መውደድም ከእግዚአብሔር ፍቅር ውጭ ሲሆን ዘላቂ መሠረቱን ያጣል።

በማቴዎስ 23 ላይ በፈሪሳውያንና በጻፎች ላይ የታወጁት ሰባቱ "ወዮላችሁ" ቃላት፣ በውጫዊ የሃይማኖት ትዕይንት ፣ በግብዝነትና በመንፈሳዊ ትዕቢት ላይ የተሰነዘረ ከባድ ትንቢታዊ ፍርድ ነው። ይህ ንግግር ለዘመኑ የሃይማኖት መሪዎች ብቻ ሳይሆን፣ ለማንኛውም ዘመን ምእመንና አገልጋይ የሚያገለግል የማንቂያ ደወል ነው፤ ውጫዊ የሃይማኖት ትዕይንትና ሥርዓት ከልብ ንጽሕና፣ ከፍትሕ፣ ከምሕረትና ከእውነተኛ እምነት ከተነጠለ በእግዚአብሔር ፊት ፍጹም ዋጋ ቢስ መሆኑን ያስተምራል።

በደብረ ዘይት ተራራ የተሰጠው ምጽአታዊ ትምህርት (ማቴዎስ 24-25፤ ማርቆስ 13፤ ሉቃስ 21) ቀጥሎ መጣ። ይህ ስለ ሁለተኛው የኢየሩሳሌም ቤተ መቅደስ መፍረስ (በ70 ድ.ክ. በሮማውያን የተፈጸመ፣ አይሁዳዊው ታሪክ ጸሐፊ ጆሴፈስ በአይሁድ ጦርነት መጽሐፉ በእማኝነት እንደመዘገበው) እና ስለ ዳግም ምጽዓቱ መለኮታዊ ምልክቶች ኢየሱስ የሰጠው ሰፋ ያለ ትንቢታዊ ትምህርት ነው። የፍጻሜ ዘመን ሥነ-መለኮት በዚህ ትምህርት ላይ ሰፊ የትርጓሜ ልዩነቶችን አፍርቷል፤ ይኸውም አሚሌኒያል፣ ፖስትሚሌኒያል፣ እና ፕሪሚሌኒያል ንባቦች፣ ነገር ግን ሁሉም ኦርቶዶክሳዊ የፕሮቴስታንት ትውፊቶች የኢየሱስ ክርስቶስን ቃል-በቃል፣ አካላዊ፣ የሚታይ፣ እና ክብራዊ ዳግም ምጽዓት በማያሻማ ሁኔታ ያረጋግጣሉ። ከዚህ ትምህርት ውስጥ ደግሞ ማዕከላዊ የሆነው ጥሪ "ንቁ" የሚለው ነው (ማቴዎስ 24፥42፤ 25፥13)—የፍጻሜውን ትክክለኛ ቀን መገመት ሳይሆን፣ በንቁ፣ በታማኝ አገልግሎት ውስጥ ዘወትር መገኘት ነው የተጠራንበት።

የጌታ እራት እና አዲሱ ኪዳን

ከቤዛዊ ሞቱ በፊት በነበረው ምሽት፣ ኢየሱስ አሥራ ሁለቱን ሐዋርያት በኢየሩሳሌም በሚገኝ አንድ ደርብ ሰብስቦ፣ የጌታ እራት፣ ዩካሪስት፣ ወይም ኅብረት ተብሎ የሚጠራውን ሥርዓት መሠረተ። ይህ ማዕድ የተዋቀረው በጥንታዊው የፋሲካ በዓል ሥርዓት፣ ይኸውም እስራኤል ከግብፅ ባርነት የወጡበትን የሚያስታውሱበት ዓመታዊ የኪዳን በዓል ዙሪያ ቢሆንም፣ ኢየሱስ ግን ለዚህ ታሪካዊ በዓል መሠረታዊ የሆነ አዲስ የድነት ሥነ-መለኮት ትርጉም ሰጠው። ያ የፋሲካ በግ ደም በእስራኤላውያን የቤት ደጃፍ ላይ ተቀብቶ ከሞት አድኖ እንደነበር (ዘጸአት 12)፣ አሁን ደግሞ ኢየሱስ ራሱ እውነተኛው የፋሲካ በግ (1ኛ ቆሮንቶስ 5፥7) ሆኖ ደሙ ከዘላለም ሞት የሚያድን ኪዳናዊ ደም ይሆናል።

እንጀራውን አንሥቶ ቈረሰና፦ "ይህ ስለ እናንተ የሚሰጥ ሥጋዬ ነው፤ ይህን ለመታሰቢያዬ አድርጉት" አላቸው። ጽዋውንም አንሥቶ፦ "ይህ ጽዋ ስለ እናንተ በሚፈሰው በደሜ የሚሆን አዲስ ኪዳን ነው" አለ (ሉቃስ 22፥19-20)። "አዲስ ኪዳን" የሚለው ቃል ራሱ ወደ ኤርምያስ 31፥31-34 ይመልሰናል፣ እዚያም እግዚአብሔር ከእስራኤል ጋር ሕጉን በልባቸው ላይ የሚጽፍበትን፣ ኃጢአታቸውንም ፈጽሞ የማያስብበትን አዲስ ኪዳን ተስፋ ሰጥቶ ነበር። ኢየሱስ በዚህ ማዕድ ላይ፣ ያ ጥንታዊ ትንቢት አሁን በደሙ በኩል ፍጻሜውን እንዳገኘ ያውጃል። የፕሮቴስታንት የቅዱስ ቁርባን ሥነ-መለኮት ከሮማ ካቶሊክ አስተምህሮ ጋር እጅግ የሚለያየው ልክ እዚህ ዐቢይ ነጥብ ላይ ነው። የሮማ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን የባሕርይ መለወጥን ታስተምራለች። ይኸውም የእንጀራውና የወይኑ ውጫዊ ገጽታ እንደተጠበቀ፣ ውስጣዊ ባሕርያቸው ወደ ትክክለኛው የክርስቶስ ሥጋና ደም ይለወጣል፣ እንዲሁም የቅዳሴው ሥርዓት የቀራንዮን መሥዋዕት እንደገና ደጋግሞ ማቅረብ ነው የሚል ዶግማ አላት። የፕሮቴስታንት ትውፊቶች ይህንን አስተምህሮ በመጽሐፍ ቅዱሳዊና በታሪካዊ ማስረጃዎች በጥብቅ ውድቅ ያደርጉታል። ቅዱስ ቁርባን የቀራንዮን የአንድ ጊዜና ፍጹም መሥዋዕት (ዕብራውያን 9፥28፤ 10፥10-14) ፈጽሞ እማይደገም ወይም በላዩ ላይ አንዳች እማይጨመር፣ እንዲሁም ሥርዓቱን ለመፈጸም ልዩ ሸምጋይ ካህን የማያስፈልግ ነው። ኅብረቱ ራሱ በእምነት የተካፈለ ትዝታዊ፣ ነገር ግን ጥልቅ መንፈሳዊ ኅብረት ነው። "ይህን ለመታሰቢያዬ አድርጉት" የሚለው ትእዛዝ፣ የክርስቶስን ሞት እስኪመጣ ድረስ ደጋግመን እናውጅ ዘንድ (1ኛ ቆሮንቶስ 11፥26) ያዝዘናል።

በዚሁ የኪዳን ዕራት ላይ፣ ኢየሱስ እጅግ ዝቅተኛ የሆነውን የቤት ባሪያ ሚና በመውሰድ የደቀ መዛሙርቱን እግር አጠበ፤ እንዲህም ሲል አስተማራቸው፦ "እንግዲህ እኔ ጌታና መምህር ስሆን እግራችሁን ካጠብሁ፥ እናንተ ደግሞ እርስ በርሳችሁ እግራችሁን ትተጣጠቡ ዘንድ ይገባችኋል" (ዮሐንስ 13፥14)። ይህ ድርጊት ተዋረዳዊና ፈላጭ ቆራጭ የሆነውን የአመራር መዋቅር ውድቅ በማድረግ፣ በክርስቶስ ፍጹም አርአያነት ላይ የተመሠረተና ራስን ዝቅ የሚያደርግ "አገልጋይ አመራርን" ያበረታታል። ልብ ልንል የሚገባን፣ ኢየሱስ ይህንን ያደረገው ይሁዳ በዚያው ማዕድ ላይ ተቀምጦ ሳለ ነው። ኢየሱስ ማንነቱንና ማምለጫ ዕቅዱን ያውቅ የነበረውን ከዳተኛ ደቀ መዝሙር እንኳ እግር አጠበ፣ ይህም የፍቅሩ ወሰን ምን ያህል ርቀት ላይ እንደሚደርስ ያሳያል።

ከዚያም ኢየሱስ ረጅሙን የመሰናበቻ ንግግር (ዮሐንስ 14-16) እና የሊቀ ካህናት ጸሎቱን (ዮሐንስ 17) አቀረበ። እነዚህ ክፍሎች በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ካሉት እጅግ ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊና ምሥጢራዊ ክፍሎች ይመደባሉ። መንፈስ ቅዱስ አጽናኝና መሪ ሆኖ እንደሚመጣ የተሰጠው መለኮታዊ ተስፋ፣ በክርስቶስ እንደ ወይን ግንድ መኖር፣ እና ስለ አማኞች አንድነት የቀረበው ጸሎት፣ የክርስትናን መንፈሳዊነት በጥልቀት የቀረጹ አስተምህሮዎች ናቸው። በተለይም ዮሐንስ 17 ላይ ያለው ጸሎት፣ ኢየሱስ ገና ራሱ ወደ መስቀል ከመሄዱ በፊት፣ ትኩረቱ ወደፊት ለሚያምኑበት ሁሉ፣ ማለትም ወደ እኛም ጭምር መዞሩ ትልቅ መጽናኛ ይሰጣል፤ "ሁሉም አንድ ይሆኑ ዘንድ፥ ከቃላቸው የተነሣ በእኔ ስለሚያምኑ ደግሞ እንጂ ስለ እነዚህ ብቻ አልለምንም፤ አንተ እንደ ላክኸኝ ዓለም ያምን ዘንድ፥ አንተ፥ አባት ሆይ፥ በእኔ እንዳለህ እኔም በአንተ፥ እነርሱ ደግሞ በእኛ አንድ ይሆኑ ዘንድ እለምናለሁ" (ዮሐንስ 17፥20) ሲል፣ የዛሬውን አንባቢ በእምነት አካቷል።

"እኔ መንገድና እውነት ሕይወትም ነኝ፤ በእኔ በቀር ወደ አብ የሚመጣ የለም።"
ዮሐንስ 14፥6

ይህ አዋጅ ሦስት ተያያዥ፣ ነገር ግን የተለያዩ የክርስቶስን ገጽታዎች ይይዛል፦ እርሱ "መንገድ" ነው፣ ወደ አብ የሚያደርስ ብቸኛ መስመር፤ እርሱ "እውነት" ነው፣ ስለ እግዚአብሔር የሚነገር እያንዳንዱ ንግግር በእርሱ የሚመዘንበት መስፈርት፤ እርሱ "ሕይወት" ነው፣ የሚሰጠው የዘላለም ሕይወት ምንጭ። ከኢየሱስ ክርስቶስ ስም በቀር መዳን በሌላ በማንም የለም (የሐዋርያት ሥራ 4፥12)፣ በእግዚአብሔርና በሰዎች መካከልም ከአንዱ ሰው ከክርስቶስ ኢየሱስ በቀር ሌላ አማላጅና መካከለኛ የለም (1ኛ ጢሞቴዎስ 2፥5)።

የጌቴሴማኒ የአትክልት ስፍራ

ከዕራቱ በኋላ፣ ኢየሱስ ደቀ መዛሙርቱን በደብረ ዘይት ተራራ ሥር ወደሚገኘው የጌቴሴማኒ የአትክልት ስፍራ መራቸው። "ጌቴሴማኒ" የሚለው ስም ራሱ "የዘይት መጭመቂያ" ማለት ነው፣ ስፍራው ገና ራሱ ስሙ የሚያመለክተው ግፊትንና መጨፍለቅን ነው፤ በዚያ ስፍራ ጌታ ራሱ በታላቅ መንፈሳዊ ግፊት ውስጥ ገባ። በዚያም አጥብቆ ለመጸለይ ገለል አለ። በዚያ ወቅት ሦስት ጊዜ የገጠመው ጭንቀት ተራ ሥነ-ልቦናዊ ፍርሃት ብቻ አልነበረም፦

"በፍርሃትም ሲጣጣር አጥብቆ ይጸልይ ነበር፤ ወዙም በምድር ላይ እንደሚወርድ እንደ ደም ነጠብጣብ ነበረ።"
ሉቃስ 22፥44

በጌቴሴማኒ የአትክልት ስፍራ ውስጥ የተፈጸመው የመከራ ትዕይንት፣ የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስን ፍጹም ሰብአዊ ተፈጥሮ እና የሥጋዌን ጥልቀት እጅግ በተጨባጭ መንገድ የሚያሳይ ታላቅ ክርስቶሎጂያዊ ክስተት ነው። በዚህ ስፍራ ኢየሱስ ያጋጠመው ጭንቀት፣ በዘመናዊ የሕክምና ሳይንስ “ሄማቲድሮሲስ” (Hematidrosis) ተብሎ የሚጠራውን፣ ማለትም እጅግ ከፍተኛ በሆነ ሥነ-ልቦናዊና አካላዊ ውጥረት የተነሳ የደም ሥሮች ፈንድተው ላብ ከደም ጋር ተቀላቅሎ የሚንጠባጠብበትን አስከፊ ደረጃ የደረሰ ነበር። ይህ የሚያረጋግጠው፣ ኢየሱስ መከራንና ሥቃይን ስሜት አልባ በሆነ መንገድ (Stoic apathy) የተቀበለ የራቀ ፍልስፍናዊ አምላክ አለመሆኑን ነው። ይልቁንም፣ የሰውን ልጅ የሕማም ጽዋ እስከ ጥግ ድረስ የጠጣ፣ ተጋላጭነትን የለበሰ እውነተኛ ሰው ነበር። “ነፍሴ እስከ ሞት ድረስ እጅግ አዘነች፤ በዚህ ቈዩ ከእኔም ጋር ትጉ” (ማቴዎስ 26፥38) በማለት ለደቀ መዛሙርቱ ያካፈለው ጥልቅ ሐዘን፣ የሰው ልጅ ሞትንና ስብራትን ሲጋፈጥ የሚሰማውን ኦንቶሎጂካዊ የነፍስ ጭንቀት በተሟላ ሁኔታ የሚያንጸባርቅ ነው።

የኢየሱስ መንፈሳዊ ሥቃይና ጸሎት ማዕከል ያደረገው “ጽዋውን” ከመቀበል ጋር የተያያዘ ነበር፡ “አባት ሆይ፥ ብትፈቅድ ይህችን ጽዋ ከእኔ ውሰድ” (ሉቃስ 22፥42) በማለት ያቀረበው ጩኸት፣ እውነተኛ የሆነ የሰው ልጅ የሥቃይ ልመና ነበር። በብሉይ ኪዳን መዝገበ-ቃላት ውስጥ፣ “ጽዋ” ሁልጊዜም ቢሆን በኃጢአተኞች ላይ የሚፈስን መለኮታዊ ፍርድና ቁጣ ያመለክታል፤ ለምሳሌ፦ “የቍጣውን ጽዋ ከእግዚአብሔር እጅ የጠጣሽ...” (ኢሳይያስ 51፥17) እና “...ይህን የቍጣ ወይን ጠጅ ጽዋ ከእጄ ውሰድ...” (ኤርምያስ 25፥15) በማለት ነቢያት እንደተናገሩት ማለት ነው። ኢየሱስ በጌቴሴማኒ የጸለየው፣ በመስቀል ላይ ከሚጠብቀው አካላዊ የችንካር ሥቃይ ብቻ ሳይሆን፤ የዓለምን ሁሉ ኃጢአት በራሱ ላይ ከመሸከም እና ከዘላለም አብሮት ከነበረው ከአብ ጋር የነበረው ኅብረት በኃጢአት ምክንያት ለጊዜው ስለሚቋረጥበት፣ ያንን የቁጣ ጽዋ ከመጠጣት የሚመነጭ እጅግ የከበደ የነፍስ ፍርሃት ነው።

ስቅለት

የኢየሱስ ክርስቶስ ስቅለት በሰው ልጅ የድነት ታሪክ ውስጥ ፍጹም ማዕከላዊው ክስተት ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ፣ "በመካከላችሁ ሳለሁ ከኢየሱስ ክርስቶስ በቀር እርሱም እንደተሰቀለ ሌላ እንዳላውቅ ቆርጬ ነበርና" (1ኛ ቆሮንቶስ 2፥2) በማለት ያወጀው ታላቅ አዋጅ፣ መስቀሉን ለክርስትና ሥነ-መለኮት፣ አምልኮ፣ ሥነ-ምግባርና ሚስዮናዊ ተልእኮ ፍጹም ማዕከል ያደርገዋል።

ኢየሱስ ተገረፈ፤ ይህ የሮማውያን ጅራፍ (Flagellum) አጥንትና የብረት ስብርባሪዎች የተገጠሙበት ባለብዙ ዘርፍ ጅራፍ ሲሆን፣ ብዙውን ጊዜ ተገራፊዎችን እስከ ሞት አፋፍ የሚያደርስ ነበር። ከዚያም የመስቀሉን አግዳሚ እንጨት ተሸክሞ ወደ መገደያው ስፍራ እንዲጓዝ ተገደደ። ከክብደቱና ከድካሙ የተነሳ ሲወድቅ፣ ቀሬናዊው ስምዖን የተባለ መንገደኛ መስቀሉን እንዲሸከም ተደረገ። ይህ ጥቃቅን ዝርዝሮችን የያዘ ታሪካዊ ዘገባ፣ የዓይን ምስክርነትን ፍንትው አድርጎ የሚያሳይ ነው። ማርቆስ 15፥21 የስምዖንን ልጆች እስክንድሮስንና ሩፎስን በስማቸው ይጠቅሳል፤ ይህም ቤተሰቡ ለማርቆስ ወንጌል የመጀመሪያ አንባቢዎች፣ በተለይም ለሮም ማኅበረሰብ በደንብ ይታወቁ እንደነበር ይጠቁማል፤ ምናልባትም ያ ምንም ግንኙነት ያልነበረው መንገደኛ፣ በኋላ ራሱ የክርስቶስ ተከታይ ሆኖ ልጆቹ ቀደምት የቤተ ክርስቲያን አባላት ሆነው ይሆናል።

የመገደያው ስፍራ ጎልጎታ ወይም "የራስ ቅል ስፍራ"፣ ከኢየሩሳሌም ቅጥር ውጭ የሚገኝና ከመንገዱ ላይ በግልጽ የሚታይ አነስተኛ ኮረብታ ነበር። ስቅለት በሮማውያን የፍትሕ ሥርዓት ውስጥ እጅግ አዋራጅና አሳማሚ የሆነ የሞት ቅጣት ሲሆን፣ ቅጣቱም ለዝቅተኛ ወንጀለኞች፣ ለአመጸኛ ባሮችና ለመንግሥት የፖለቲካ ጠላቶች ብቻ የተወሰነ ነበር። ተጠቂው በእጁ አንጓዎች እና በእግሮቹ በመስቀል ላይ ተቸንክሮ፣ በከፍተኛ ድካም፣ በአየር እጥረት በመታፈን፣ እና ከፍተኛ ደም በማጣት በሚፈጠር ድንጋጤ ምክንያት በሰዓታት ወይም በቀናት ውስጥ እንዲሞት ይደረጋል። ሮማውያን ወታደሮች በልባቸው ከቶ ርኅራኄ ያልነበራቸው አረማውያን ቢሆኑም፣ ሳያውቁት መለኮታዊ ትንቢቶችን በትክክል ፈጽመዋል፦ ልብሱን ዕጣ ተጣጥለው ተካፈሉ (መዝሙረ ዳዊት 22፥18)፣ እንዲሁም ሲጠማው መራራ ሆምጣጤ ሰጡት (መዝሙረ ዳዊት 69፥21)።

ጲላጦስ በመስቀሉ አናት ላይ ያስቀመጠው ጽሑፍ "የአይሁድ ንጉሥ" የሚለው፣ በዕብራይስጥ፣ በላቲንና በግሪክ ቋንቋዎች የተጻፈ ነበር፤ እነዚህም በጥንቱ ዓለም የሃይማኖት፣ የሕግ፣ እንዲሁም የባህልና የፍልስፍና ቋንቋዎች ነበሩ ።ይህም ሦስት ቋንቋ አጠቃቀም ራሱ ምልክት ነው፦ ክርስቶስ ንጉሥነቱ ለዓለም ሁሉ የተገለጠ መሆኑን ያመለክታል። ይህ ጽሑፍ በአንድ በኩል የፖለቲካ መሳለቂያ ቢመስልም፣ በሌላ በኩል ግን መለኮታዊ አዋጅ ነበር። የካህናት አለቆች ጽሑፉን አጥብቀው ቢቃወሙም፣ ጲላጦስ ግን "የጻፍሁትን ጽፌአለሁ" (ዮሐንስ 19፥22) በማለት ቃሉን ለመለወጥ ፈቃደኛ አልነበረም። በዚህም፣ አረማዊው አስተዳዳሪ ሳያውቀው የዘመኑን እጅግ ትክክለኛ የክርስቶሎጂ መግለጫ በአዋጅ መልክ ጻፈው።

ኢየሱስ በመስቀል ላይ ሳለ፣ በታሪክ የተመዘገቡ ሰባት ቃላትን ወይም ሐረጎችን ተናግሯል። ከእነዚህም መካከል በሥነ-መለኮት እጅግ ማዕከላዊ የሆኑት የሚከተሉት ናቸው፦

• የይቅርታ ቃል፡- «አባት ሆይ፥ የሚያደርጉትን አያውቁምና ይቅር በላቸው» [ሉቃስ 23፥34] — መከራን እያጸኑበት ላሉት ጠላቶቹ ያቀረበው ይህ ምልጃ፣ በመስቀል ላይ የተገለጠው መለኮታዊ ርኅራኄ ከፍታ ነው።
• የተስፋ ቃል፡- «ዛሬ ከእኔ ጋር በገነት እንድትሆን እውነት እልሃለሁ» [ሉቃስ 23፥43] — ከጎኑ ከተሰቀለው አጥፊ ወንበዴ ጋር የተገባው ቃል፣ የመስቀሉ ጸጋ በሰዓታት ውስጥ ሰውን ከሲኦል ወደ ገነት ማሸጋገር እንደሚችል ያሳያል።
• የግንኙነት ቃል፡- «አንቺ ሴት፥ እነሆ ልጅሽ... እነሆ እናትህ» [ዮሐንስ 19፥26-27] — በሥቃይ ውስጥ ሆኖ እንኳ እናቱን ለወዳጁ ደቀ መዙሙር ለዮሐንስ በአደራ መስጠቱ።
• የፍጹም ሰውነት ቃል ፡- «ኤሎሄ ኤሎሄ ላማ ሳባቅታኒ? ማለት፦ አምላኬ አምላኬ፥ ለምን ተወኸኝ?» [ማርቆስ 15፥34] — በዓለም ኃጢአት የተነሳ ከአብ ጋር የነበረው ኅብረት ለጊዜው መቋረጡን የሚገልጽ እጅግ የከበደ ሥቃይ።
• የሰብዓዊ ድካም ቃል፡- «ተጠማሁ» [ዮሐንስ 19፥28] — ፍጹም እውነተኛ ሰው መሆኑን የሚያረጋግጥ አካላዊ ድካም እና የትንቢት ፍጻሜ [መዝሙር 69፥21]።
• የድል አዋጅ፡- «ተፈጸመ» [ዮሐንስ 19፥30] (በግሪክኛ፦ Tetelestai — «ተከፍሎ አልቆአል» ወይም «ዕዳው ሙሉ በሙሉ ተከፍሏል») — የድነት ቤዛነት ሥራ ፍጹም መጠናቀቁን የሚያበስር የታሪክ አብዮታዊ ቃል።
• የእረፍት ቃል፡- «አባት ሆይ፥ ነፍሴን በእጆችህ አደራ እሰጣለሁ» [ሉቃስ 23፥46] — ሕይወቱን በፍጹም ፈቃደኝነትና በአብ ላይ ባለው ጽኑ እምነት አሳልፎ መስጠት።

ሞትና የምኩራብ መጋረጃ መቀደድ

"እርሱ ግን ስለ መተላለፋችን ቈሰለ፥ ስለ በደላችንም ደቀቀ፤ የደኅንነታችንም ተግሣጽ በእርሱ ላይ ነበረ፥ በእርሱም ቍስል እኛ ተፈወስን።"
ኢሳይያስ 53፥5

የስርየት ትምህርት በዋነኝነት የሚገለጸው በውክልናዊ የቅጣት ቤዛነት ነው፤ ይኸውም ኢየሱስ በመስቀል ላይ፣ የእግዚአብሔር ቅዱስ ፍትሕ በሰው ልጅ ኃጢአት ላይ የጠየቀውን ፍርድ በእኛ በኃጢአተኞች ቦታ ወክሎ መሸከሙን ያሳያል። ይህም እግዚአብሔር "ጻድቅ እንዲሆን በኢየሱስም የሚያምነውን እንዲያጸድቅ" (ሮሜ 3፥26) ያደረገ ነው። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የስርየት ሥነ-መለኮት ማዕቀፍ ይህ ብቻ አይደለም፤ ክርስቶስ አሸናፊ (በኃጢአት፣ በሞትና በሰይጣን ኃይላት ላይ የተቀዳጀው ድል)፣ ቤዛ (ለባርነት ተከፈለ ዋጋ)፣ የሞራል ተጽዕኖ (የፍቅሩ ምሳሌነት ልባችንን ይለውጣል)፣ እና ዕርቅ (በእግዚአብሔርና በሰው መካከል የነበረውን ጠላትነት ማስወገድ) የሚሉ ጽንሰ-ሐሳቦችም አሉ። ነገር ግን የውክልናዊ የቅጣት ቤዛነት ሌሎቹን የድነት ጽንሰ-ሐሳቦች ሁሉ አንድ የሚያደርግ ዋነኛ የትርጓሜ ቁልፍ ነው።

ኢየሱስ በሞተበት ታሪካዊ ቅጽበት፣ ሦስት አስደናቂ ክስተቶች ተመዝግበዋል። የመጀመሪያው የቤተ መቅደሱ መጋረጃ መቀደድ ነው፤ 60 ጫማ ያህል ከፍታና አራት ኢንች ውፍረት የነበረው፣ ቅድስቱን ከቅድስተ ቅዱሳኑ የሚለየውና ሊቀ ካህናቱ በዓመት አንድ ጊዜ ብቻ (በስርየት ቀን) ይገባበት የነበረው ይህ ግዙፍ መጋረጃ "ከላይ እስከ ታች" ለሁለት ተቀደደ (ማቴዎስ 27፥51)፤ "ከላይ እስከ ታች" የሚለው ዝርዝር ራሱ ትልቅ ትርጉም አለው። ይህ የሰው እጅ ሳይሆን፣ ከሰማይ የመጣ መለኮታዊ ተግባር መሆኑን ያመለክታል። በዚህ ክስተት ውስጥ፣ የካህናት መደብ እንደ አንድ ልዩ ምድብ ተሻረ። ወደ እግዚአብሔር ዙፋን በቀጥታ የመግባት መብት በተሰቀለው የክርስቶስ አካል በኩል ለማንኛውም አማኝ ክፍት ሆነ። ከእንግዲህ በእግዚአብሔርና በሰው መካከል የሚያስታርቅ ምድራዊ ክህነት የለም፤ ክርስቶስ አንድና ብቸኛው ሊቀ ካህናት ሲሆን፣ እያንዳንዱም አማኝ በክርስቶስ ካህን ነው (1ኛ ጴጥሮስ 2፥9)። ከዚህም በተጨማሪ፣ ከቀትር ጀምሮ እስከ ዘጠኝ ሰዓት ድረስ በምድር ሁሉ ላይ የሆነው ድንገተኛ ጨለማ፣ እንዲሁም ከሞቱ ጋር የተከሰተው የመሬት መናወጥ በታሪክ ተመዝግበዋል፤ በመስቀሉ አጠገብ የነበረው አረማዊ የመቶ አለቃም፦ "ይህ ሰው በእውነት የእግዚአብሔር ልጅ ነበረ" ብሎ እስኪመሰክር ድረስ (ማርቆስ 15፥39) አስገራሚ ክስተቶች ነበሩ። የመጀመሪያው የአረማዊ የእምነት መግለጫ፣ ከአይሁድ ሸንጎ ፍርድ ጋር ቀጥተኛ ተቃርኖ ውስጥ ተቀምጦ፣ ወንጌል ከመጀመሪያውኑ ለአሕዛብ ሁሉ የተላከ መልእክት መሆኑን ያመለክታል።

ትንሣኤ

የክርስቶስ ታሪክ በጎልጎታ መስቀልና በዮሴፍ ባዶ መቃብር ውስጥ አላበቃም። ሐዋርያው ጳውሎስ “ክርስቶስም ካልተነሣ እምነታችሁ ከንቱ ናት” (1ኛ ቆሮንቶስ 15፥17) በማለት እንዳስረገጠው፣ የክርስትና እምነት ሕንጻ በሙሉ በአንድ ታሪካዊና አንኳር ክስተት ላይ ጸንቶ ይቆማል፤ ይኸውም ኢየሱስ ክርስቶስ ከተሰቀለ በኋላ በሦስተኛው ቀን ሞትን ድል አድርጎ በአካል ከሙታን መነሳቱ ነው። ይህ ትንሣኤ ምናባዊ፣ መንፈሳዊ ወይም ምሳሌያዊ ትንሣኤ ብቻ አልነበረም። ወንጌላት አበክረው እንደሚመሰክሩት፣ ክርስቶስ ከነክብሩ ሥጋው የተነሣ መሆኑን ለማረጋገጥ ከደቀ መዛሙርቱ ጋር በአካል በልቷል (ሉቃስ 24፥42-43)፣ ቶማስ የችንካሩን ቁስል ነክቷል (ዮሐንስ 20፥27)፤ እንዲሁም ከአምስት መቶ በላይ ለሚሆኑ ምስክሮች በአንድ ጊዜ ታይቷል (1ኛ ቆሮንቶስ 15፥6)። እነዚህ ሁሉ የማይካዱ ታሪካዊ ማረጋገጫዎች፣ ባዶው መቃብር የክርስትና የድል አርማና የሕያው ተስፋችን ዋስትና መሆኑን ያውጃሉ።

"ኢየሱስ ጌታ እንደ ሆነ በአፍህ ብትመሰክር እግዚአብሔርም ከሙታን እንዳስነሣው በልብህ ብታምን ትድናለህ።"
ሮሜ 10፥9