ፆታዊ ሥነ-ምግባር

ፆታዊነት፣ ጋብቻና እጮኝነት በዘመናችን ባህል ውስጥ ብዙውን ጊዜ እንደ ግላዊ ምርጫ፣ ስሜታዊ ፍላጎት ማርኪያ ወይም እንደ ማኅበራዊ ስምምነት ብቻ ይታያሉ። መጽሐፍ ቅዱስ ግን ፈጽሞ የተለየና እጅግ የላቀ ትልቅ ራእይ ያቀርብልናል፦ ፆታዊነት የፈጣሪ የራሱ ስጦታ፣ ጋብቻ ደግሞ በምድር ላይ ካሉት እጅግ ጥልቅ መንፈሳዊ ምስጢራት አንዱ ነው። ይህ ጥናት፣ በክርስቲያናዊ ሕይወት ውስጥ ስለ ፆታዊ ሥነ-ምግባር፣ ስለ ጋብቻ ቅድስናና ስለ እጮኝነት ወቅት ትርጉም፣ ጥልቅ የመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት ለማቅረብ ያለመ ነው።

ገና ከመጽሐፍ ቅዱስ የመጀመሪያ ገጾች ጀምሮ፣ ፆታዊነት ከጨለማ፣ ከኃጢአት ወይም ከኃፍረት ጋር ሳይሆን ከመልካምነትና ከበረከት ጋር ተያይዞ የቀረበ ነው። "እግዚአብሔርም ያደረገውን ሁሉ አየ፤ እነሆም፣ እጅግ መልካም ነበረ" (ዘፍጥረት 1፥31 )። ሆኖም ኃጢአት በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ ከገባ በኋላ፣ ይህ መልካም ስጦታ ብዙ ጊዜ ተዛብቶ፣ ከመንፈሳዊ ዓላማው ተነጥሎ፣ ራስ ወዳድነትን ለማርካት የሚያገለግል መሣሪያ ሆኖ ቀርቧል። የክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባር ተግባር፣ ፆታዊነትን መካድ ወይም ማጥፋት ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ጸጋ ወደ መጀመሪያው መለኮታዊ ዓላማው መመለስና በቅድስና ማክበር ነው።

የፆታዊነት መለኮታዊ መሠረት

ተባትና እንስት

የክርስቲያናዊ ፆታዊ ሥነ-ምግባር መሠረት የሚጀምረው በዘፍጥረት 1 ላይ በተቀመጠው ታላቅ የፍጥረት መግለጫ ነው። እግዚአብሔር ሰውን በአምሳሉ ሲፈጥር፣ ይህን መለኮታዊ አምሳል በሙላት የገለጠው በአንድ ግለሰብ ብቻ ሳይሆን፣ በተባትና በእንስት ኅብረት ውስጥ ነው። "እግዚአብሔርም ሰውን በራሱ መልክ ፈጠረው፤ በእግዚአብሔር መልክ ፈጠረው፤ ወንድና ሴት አድርጎ ፈጠራቸው" (ዘፍጥረት 1፥27 ) የሚለው ቃል፣ ፆታዊ ልዩነት በአጋጣሚ የተከሰተ ባዮሎጂያዊ እውነታ ብቻ ሳይሆን፣ የፈጣሪ ሆነ ብሎ የተቀረጸ መንፈሳዊ ንድፍ መሆኑን ያሳያል። ወንድና ሴት፣ የተለያዩ ሆነው ነገር ግን በእኩል ክብር፣ የእግዚአብሔርን አምሳል በሙላት ያንጸባርቃሉ።

ይህ የፍጥረት ትረካ ደግሞ ወደ ጥልቅ ግላዊ ትዕይንት ይመራናል፡ አዳም ብቸኝነቱን ተመልክቶ፣ እግዚአብሔር "እግዚአብሔር አምላክም አለ፦ 'ሰው ብቻውን ይሆን ዘንድ መልካም አይደለም፤ የሚመቸውን ረዳት አበጅለታለሁ'" (ዘፍጥረት 2፥18 ) ብሎ ተናገረ። ይህ ቃል፣ የሰው ልጅ ማንነት በተፈጥሮው 'ግንኙነታዊ' መሆኑን ያመለክታል፤ ልክ ራሱ እግዚአብሔር በሥላሴያዊ ማንነቱ ውስጥ ዘላለማዊ ኅብረት እንዳለው ሁሉ። ሔዋን ከአዳም ጎድን ስትፈጠር፣ አዳም በደስታ ግጥም ተናግሮ "አዳምም አለ፦ 'ይህች አጥንት ከአጥንቴ ናት፣ ሥጋም ከሥጋዬ ናት፤ እርስዋ ከወንድ ተገኝታለችና ሴት ትባል'" (ዘፍጥረት 2፥23 ) አለ፤ ይህ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የተመዘገበው የመጀመሪያው የፍቅርና የደስታ ግጥም ነው።

"አንድ ሥጋ" የሚለው መንፈሳዊ ትርጉም

"አንድ ሥጋ" (Hebrew: basar echad) የሚለው ሐረግ በጥንቷ የአይሁድ አስተምህሮ ውስጥ ጥልቅ ትርጉም ይይዛል። ይህ ቃል ፆታዊ ኅብረትን ያካትታል፤ ነገር ግን ከዚያ በላይ የሚያመለክተው በሁለት ሰዎች መካከል የሚፈጠር አዲስ፣ የማይነጣጠል ማንነታዊ አንድነት ነው። ትዳር በክርስቲያናዊ ትርጓሜ፣ ጊዜያዊ ውል ወይም ግላዊ ደስታን ብቻ ለማርካት የሚደረግ ስምምነት አይደለም፤ ይልቁንም ሁለት ሙሉ ሰዎች ራሳቸውን ለሌላው ሙሉ በሙሉ የሚሰጡበት፣ በእግዚአብሔር ፊት የተፈጸመ ቅዱስ ኪዳናዊ ውሕደት ነው። ፆታዊ ኅብረት በዚህ ማዕቀፍ ውስጥ ብቻ ትክክለኛ መገለጫውን ያገኛል፤ ምክንያቱም ይህ ኅብረት የኪዳናዊውን አንድነት በአካላዊ ደረጃ የሚያሳትም፣ የሚያትም እና የሚያረጋግጥ ምልክት ነውና።

በዚህ የፍጥረት ሥነ-መለኮት ውስጥ፣ ፆታዊ ግንኙነት ሦስት እርስ በርስ የተያያዙ መንፈሳዊ ዓላማዎችን ያገለግላል፦ አንደኛ፣ የኅብረት ማረጋገጫ ፤ ባልና ሚስት በአካላዊ ኅብረት አማካኝነት ቀደም ብለው በኪዳን የገቡትን መንፈሳዊና ስሜታዊ አንድነት ያትማሉ። ሁለተኛ፣ የፍሬያማነት በረከት ፤ እግዚአብሔር "እግዚአብሔርም ባረካቸው፤ እንዲህም አላቸው፦ 'ብዙ ተባዙ፤ ምድርንም ሙሉአት...'" (ዘፍጥረት 1፥28 ) ብሎ የሰጠው ትእዛዝ፣ ፆታዊነትን ከሕይወት ስጦታ ጋር ያስተሳስረዋል። ሦስተኛ፣ የደስታ ስጦታ ፤ የመኃልየ መኃልይ መጽሐፍ በሚገባ እንደሚያሳየው፣ እግዚአብሔር በጋብቻ ውስጥ የሚገኘውን ደስታና ፍቅር ራሱ የፈጠረውና የባረከው ስጦታ አድርጎ ይመለከተዋል። ይህም ደስታ ከኃጢአት ወይም ከርኩሰት ጋር የተያያዘ ሳይሆን፣ በቅድስና ውስጥ የሚገኝ ንጹሕ በረከት ነው።

ጋብቻ ቅዱስ ኪዳን ነው

ኪዳናዊ ታማኝነት በብሉይ ኪዳን

ብሉይ ኪዳን ጋብቻን ደጋግሞ የእግዚአብሔርን ከሕዝቡ ጋር ያለውን ኪዳናዊ ግንኙነት ለመግለጽ እንደ ዘይቤ ይጠቀምበታል። ነቢዩ ሆሴዕ የተነገረው ትእዛዝ በዚህ ረገድ እጅግ አስደናቂ ነው፤ ሆሴዕ ታማኝ ያልሆነችውን ጎሜርን እንዲያገባ ተነግሮት ነበር፣ ይህም የእግዚአብሔርን ለታማኝ ላልሆነው እስራኤል ያለውን ጽኑ ፍቅር የሚያሳይ ሕያው ምሳሌ ነበር (ሆሴዕ 1-3)። ነቢዩ ሚልክያስ ደግሞ፣ ጋብቻን የማቃለል ልማድ በተስፋፋበት ወቅት፣ ጋብቻ በእግዚአብሔር ፊት የተመሰከረበት ቅዱስ ኪዳን መሆኑን በጽኑ አስተምሯል።

ኤፌሶን 5፡ "ይህ ምስጢር ታላቅ ነው"

በአዲስ ኪዳን ውስጥ ስለ ጋብቻ የቀረበው እጅግ ጥልቅና ከፍ ያለ ሥነ-መለኮታዊ ትምህርት የሚገኘው በኤፌሶን 5፥22-33 ላይ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ፣ በዚህ ክፍል፣ ጋብቻን ብቻ አያብራራም፤ ይልቁንም ጋብቻን የክርስቶስንና የቤተ ክርስቲያንን ግንኙነት ለመግለጥ የተዘጋጀ መለኮታዊ ምሳሌ አድርጎ ያቀርበዋል። ባል የክርስቶስን መስዋዕታዊ ፍቅርና አመራር ሲወክል፣ ሚስት ደግሞ የቤተ ክርስቲያንን ፍቅርና ተገዢነት ትወክላለች። ይህ ትይዩ በዘፈቀደ የተቀመጠ ምሳሌ አይደለም፤ ይልቁንም ጳውሎስ ራሱ እንደሚለው "ይህ ምስጢር ታላቅ ነው፤ እኔ ግን ይህን ስል ስለ ክርስቶስና ስለ ቤተ ክርስቲያን እላለሁ" (ኤፌሶን 5፥32 )፤ ጋብቻ ከዘፍጥረት ጀምሮ የክርስቶስንና የቤተ ክርስቲያንን የመጨረሻ አንድነት አስቀድሞ የሚያሳይ መለኮታዊ ንድፍ ነበር ማለት ነው።

መኃልየ መኃልይ፡ የተቀደሰ ፍቅርና ናፍቆት

የመኃልየ መኃልይ ዘሰሎሞን መጽሐፍ፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖና ውስጥ ልዩ ስፍራ አለው፤ ምክንያቱም በግልጽ በፍቅርና በጋብቻዊ ናፍቆት ላይ ያተኮረ ግጥማዊ መጽሐፍ ነውና። ይህ መጽሐፍ ስለ ፍቅረኛሞች ስሜታዊና አካላዊ ናፍቆት፣ ውበትና ደስታ በግልጽና በክብር ይናገራል፤ ይህም ፆታዊ ፍቅር በራሱ ርኩስ ወይም አሳፋሪ ጉዳይ እንዳልሆነ፣ ይልቁንም በጋብቻ ማዕቀፍ ውስጥ ሲኖር የእግዚአብሔር በረከትና ስጦታ መሆኑን ያስተምረናል።

እጮኝነት፡ የመንፈሳዊ ዝግጅትና የንጽህና ወቅት

የብሉይ ኪዳን የእጮኝነት ልማድ

በጥንቷ የአይሁድ ባህል፣ እጮኝነት ከዘመናዊው "የፍቅር ወዳጅነት" ጋር ፍጹም የተለየ ጽኑ ሕጋዊና መንፈሳዊ ደረጃ ነበረው። እጮኝነት፣ ጋብቻው ገና ሙሉ በሙሉ ባይፈጸምም እንኳ፣ በሕግ ፊት እንደ ጋብቻ ያህል የሚያስገድድ ኪዳን ነበር፤ ስለሆነም ማቋረጡ የፍቺ ያህል ክብደት ነበረው። የማርያምና የዮሴፍ ታሪክ ይህንን በሚገባ ያሳያል፤ ማቴዎስ ወንጌል ማርያም ገና ለዮሴፍ ታጭታ እያለች እርጉዝ ሆና ስትገኝ፣ "እጮኛዋ ዮሴፍ ጻድቅ ሰው ስለ ነበረና በሕዝብ ፊት ሊያጋልጣት ስላልፈለገ፣ በስውር ሊተዋት አሰበ" (ማቴዎስ 1፥19 ) ይለናል።

የዮሴፍና የማርያም ታሪክ ለዘመናችን እጮኞች ድንቅ የመንፈሳዊ ንጽህና ምሳሌ ይሰጣል። ሁለቱም እንደ ታጩ ቢቆጠሩም፣ ወንጌላት በግልጽ እንደሚነግሩን ዮሴፍ "ነገር ግን የበኩር ልጇን እስክትወልድ ድረስ አላወቃትም" (ማቴዎስ 1፥25 )፤ ይህም ማለት ጋብቻው ሙሉ በሙሉ እስኪፈጸም ድረስ ፆታዊ ኅብረት ተከልክሎ ነበር። ይህ ምሳሌ፣ እጮኝነት የፍቅርና የቁርጠኝነት ወቅት ቢሆንም፣ ገና ፆታዊ ኅብረትን የሚፈቅድ የመጨረሻ የኪዳን ማህተም አለመሆኑን ያስተምረናል።

1ኛ ቆሮንቶስ 7 እና ራስን መግዛት

ሐዋርያው ጳውሎስ በ1ኛ ቆሮንቶስ 7 ላይ፣ ስለ ጋብቻ፣ ስለ ላጤነትና ስለ እጮኝነት እጅግ ሚዛናዊና ተግባራዊ ትምህርት ይሰጣል። ጳውሎስ ፆታዊ ናፍቆትን እንደ ኃጢአት አይመለከተውም፤ ሆኖም መፍትሔው ከጋብቻ ውጭ መባከን ሳይሆን ሥርዓት ያለው ጋብቻ መሆኑን ሲገልጽ፦ "ነገር ግን ራሳቸውን መግዛት ካልቻሉ ያግቡ፤ በፍትወት እሳት ከመቃጠል ማግባት ይሻላልና" (1ኛ ቆሮንቶስ 7፥9 ) ይላል።

እጮኝነት ለክርስቲያን ጥንዶች ልዩ የቅድስና ትምህርት ቤት ነው። በዚህ ወቅት፣ ጥንዶች ፍቅራቸውን የሚገልጹት በራስ ወዳድነት ፍላጎት ማርካት ሳይሆን፣ በመንፈስ ፍሬዎች ማለትም ራስን በመግዛት፣ በትዕግስትና በአክብሮት ነው። ራስን የመግዛት ፀጋ ገና ከጋብቻ በፊት ካልተለማመደ፣ በጋብቻ ውስጥ ራስ ወዳድነትን ድል ማድረግ ይበልጥ ይከብዳል፤ ስለሆነም እጮኝነት የወደፊቱ የጋብቻ ኪዳን ታማኝነት ልምምድ ሜዳ ነው።

ፆታዊ ንጽህና በአዲስ ኪዳን

ፖርኒያ ፡ የተከለከለው ፆታዊ ኃጢአት

አዲስ ኪዳን ፆታዊ ንጽህናን በተመለከተ ግልጽና ተደጋጋሚ ትምህርት ይሰጣል፤ ማዕከላዊው የግሪክ ቃል ፖርኒያ (Porneia) ሲሆን፣ ይህም ከጋብቻ ውጭ የሚደረግ ማንኛውንም ፆታዊ ግንኙነት የሚያካትት ሰፊ ቃል ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ በ1ኛ ተሰሎንቄ ላይ ይህን ትምህርት ከእግዚአብሔር ፈቃድና ከቅድስና ጥሪ ጋር በቀጥታ ያስተሳስረዋል፦

የፆታዊ ኃጢአት እና የክርስቶስ ምሕረት ሚዛን

መጽሐፍ ቅዱስ ፆታዊ ኃጢአትን በጽኑ ቢያወግዝም፣ ወንጌል ግን ሁልጊዜ የፍርድ ብቻ ሳይሆን የምሕረትና የመታደስ መልእክት ጭምር ነው። ኢየሱስ ራሱ ከሴተኛ አዳሪነት ወይም ከምንዝርና ጋር የተያያዙ ሰዎችን ሲያገኝ ኮኔን ሳይሆን ምሕረትንና አዲስ ጅማሮን ይሰጣቸው ነበር። ነገር ግን ሁልጊዜ ከንጹሕ ፍቅር ጋር ተያይዞ "ኢየሱስም አላት፦ 'እኔም አልፈርድብሽም፤ ሂጂ፣ ከአሁን ጀምሮ ግን ኃጢአት አትሥሪ'" (ዮሐንስ 8፥11 ) የሚል ግልጽ ጥሪ ያክልበት ነበር። ማንም ያለፈ ስህተት ያለው ሰው ከክርስቶስ ይቅርታና ከቤተ ክርስቲያን ማኅበረሰብ የተገለለ አይደለም፤ ይልቁንም በንስሓ በኩል ወደ ሙሉ ንጽህና እና ወደ አዲስ ሕይወት ጉዞ ይጋበዛል።

ጋብቻ በዘመናችን እና የኢትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ

መጽሐፍ ቅዱሳዊው የጋብቻ ራእይ ከዘመናዊው ማኅበረሰብ አዝማሚያ ጋር ሲነጻጸር፣ ትልቅ ልዩነት እንዳለ በግልጽ ይታያል። በዓለም አቀፍ ደረጃ (በተለይ በምዕራባውያን) ጋብቻ የመግባት ፍላጎት በከፍተኛ ደረጃ እየቀነሰና የፍቺ ምጣኔ እየጨመረ መጥቷል። ይሁን እንጂ ይህ ችግር የሌሎች አህጉራት ብቻ ሳይሆን፣ ወደ እኛም አገር በከፍተኛ ፍጥነት እየገባ ያለ ተግዳሮት ነው።

በኢትዮጵያ የጋብቻና የፍቺ ነባራዊ ሁኔታ

ምንም እንኳን በኢትዮጵያ ባህልና ሃይማኖታዊ እሴቶች ምክንያት ጋብቻ ከፍተኛ ክብር ቢሰጠውም፣ የቅርብ ጊዜ የምርምር ውጤቶች እንደሚያሳዩት የፍቺ ምጣኔ በከፍተኛ ሁኔታ እያደገ መጥቷል። ለምሳሌ በ2016 ዓ.ም (እ.ኤ.አ.) የኢትዮጵያ ስነ-ሕዝብና ጤና ዳሰሳ (EDHS) መሠረት ወደ 25% የሚጠጉ ያገቡ ሴቶች ከመጀመሪያ ትዳራቸው ተፋትተዋል፤ በሆሳዕና (2023) እና በደጀን (2024) የተደረጉ ጥናቶች ደግሞ ይህ ቁጥር በከተሞች አካባቢ እስከ 21%-26% ይደርሳል ብለዋል፤ በ30 ዓመታት ውስጥ ደግሞ እስከ 45% የሚደርሱ የመጀመሪያ ጋብቻዎች በፍቺ እንደሚያበቁ አንድ ጥናት ጠቁሟል። ይህ አኃዝ ትዳር እንዲፈርስ ከሚያደርጉ የተለያዩ ተግዳሮቶች ጋር በቀጥታ የተያያዘ ነው።

ከዚህ በተጨማሪ የኢትዮጵያ ስነ-ሕዝብና ጤና ዳሰሳ (EDHS) መረጃዎች እንደሚያመለክቱት፣ በለጋ ዕድሜ የሚፈጸም ጋብቻ (Early Marriage) በተለይ በገጠሪቱ የሀገራችን ክፍል ለፍቺ ከሚያጋልጡ ከፍተኛ ምክንያቶች አንዱ ነው። በሌላ በኩል ደግሞ በከተሞች አካባቢ፣ የትምህርት መስፋፋት እና የሴቶች የኢኮኖሚ ነፃነት ማደግ ከባህላዊ ጫናዎች ወጥተው የማይመች ትዳርን ለማቋረጥ የሚወስኑትን ቁጥር ጨምሮታል።

ይህ አገራዊ ሁኔታ ቤተ ክርስቲያን ከፍተኛ ንቃት እንዲኖራት የሚጠይቅ የዘመኑ ጥሪ ነው። ጥንዶች ከማግባታቸው በፊት የሚሰጠው የቅድመ-ጋብቻ ትምህርት የገንዘብ አያያዝን፣ የመግባባት ክህሎትን እና የቤተሰብ ጣልቃ ገብነትን እንዴት ማስተዳደር እንደሚቻል በጥልቀት ሊያስተምር ይገባል።

ወደ ቅድስና የሚደረግ ጉዞ

ፆታዊነት፣ ጋብቻና እጮኝነት፣ በክርስቲያናዊ ሕይወት ውስጥ ተራ ማኅበራዊ ልማዶች አይደሉም፤ ይልቁንም ጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉም የተላበሱ የእግዚአብሔር ስጦታዎች ናቸው። ከዘፍጥረት ጀምሮ፣ ፆታዊነት የፈጣሪ አምሳል መገለጫና የፍቅር ኅብረት ስጦታ ሆኖ ተሰጥቷል፤ ጋብቻ ደግሞ የክርስቶስንና የቤተ ክርስቲያንን ዘላለማዊ ፍቅር የሚያንጸባርቅ ቅዱስ ኪዳን ነው። እጮኝነት፣ ራስን የመግዛትና የቅድስና ልምምድ ጊዜ ሲሆን፣ ፆታዊ ንጽህና ደግሞ ሥጋችን የመንፈስ ቅዱስ ቤተ መቅደስ መሆኑን የሚያከብር የቅድስና ጥሪ ነው።

በዘመናችን ጋብቻ በልዩ ልዩ ምክንያቶች እየተዳከመና እየፈረሰ በሚሄድበት ወቅት፣ ቤተ ክርስቲያን ይህን መጽሐፍ ቅዱሳዊ ራእይ ዳግም የማወጅ ትልቅ ኃላፊነት አለባት፤ ጋብቻ የተከበረ፣ ፆታዊ ኅብረት ንጹሕ፣ እጮኝነት የተባረከ የዝግጅት ወቅት፣ እናም ንስሓ የገቡ ሁሉ በክርስቶስ ደም ሙሉ ምሕረትና አዲስ ጅማሮ የሚያገኙበት መልእክት።