የሰው ልጅ የሥነ ምግባር ልምድ በአዳም የኃጢአት ውድቀት እና በተፈጥሮ ውሱንነት እጅግ የተወሳሰበ ነው። ከውድቀት ጀምሮ፣ የሰው ልጅ የሥነ ምግባር ግንዛቤ በጨለማ ተጋርዷል፣ ልብም ራስን ለማታለልና የገዛ ኃጢአቱን ለማጽደቅ የተጋለጠ ሆኗል። ነቢዩ ኤርምያስ በሐዘን እንዳለቀሰው፣ "ልብ ከሁሉ ይልቅ ተንኰለኛ እጅግም ክፉ ነው፤ ማንስ ያውቀዋል?" (ኤርምያስ 17:9)። የዚህ መንፈሳዊ ክፋት ውጤት፣ የሥነ ምግባር ግልጽነት ብዙውን ጊዜ በሚጋጩ ሥጋዊ ፍላጎቶች፣ በተወሰነ የሰው ልጅ እውቀት፣ እና በከባድ ማኅበራዊ ጫናዎች ይደበዝዛል። መጽሐፍ ቅዱስ ደጋግሞ ጥበብን ፤ ደንብን በደካማነት ከመጠበቅ ያለፈ የላቀ በጎነት አድርጎ የሚጠራው ለዚህ ነው። ጥበብ፣ የማይለወጠውን መለኮታዊ እውነት ከሰው ልጅ ሕይወት ውጣ ውረድና ውስብስብነቶች ጋር በማገናዘብ ትክክለኛውን ውሳኔ እንድናደርግ በመንፈስ ቅዱስ የምትሰጥ ጸጋ ናት። የመጽሐፈ ምሳሌ መጽሐፍ ይህችን ጥበብ፣ እግዚአብሔርን በመፍራት ላይ የተመሠረተ የሥነ ምግባር ግንዛቤ ብቸኛ መንገድ እንደሆነች ይገልጻል (ምሳሌ 9:10)።
የሥነ ምግባር አጣብቂኝ ሁኔታዎች ኃጢአት በገባበትና በወደቀ ዓለም ውስጥ አማኞች ከሚገጥሟቸው እጅግ ፈታኝና አሳሳቢ እውነታዎች መካከል ናቸው። እነዚህ ውስብስብ ሁኔታዎች የሚከሰቱት አንድ ሰው ተፎካካሪ የሆኑ የሥነ ምግባር ግዴታዎች እርስ በርስ በሚጋጩበትና አንዱን መምረጥ ሌላውን መጣስ በሚመስልበት ጊዜ ነው፤ በአንድ በኩል ትክክል የሆነን ነገር ማድረግ በሌላ በኩል ስህተት የሆነን ነገር መፈጸምን የሚጠይቅ በሚመስልበት ጭንቅ ውስጥ ሲገባ ነው። እንዲህ ያሉ የሕሊና ግጭቶች ብዙውን ጊዜ በሰው ልጅ ውሱን አመክንዮ፣ በባሕላዊና ማኅበራዊ ግምቶች፣ እንዲሁም ፍጹም በሆነው መለኮታዊ መገለጥ መካከል ያለውን ጥልቅ ውጥረት ያጋልጣሉ።
ከመጽሐፍ ቅዱስ የመጀመሪያዎቹ ገጾች ጀምሮ እስከ ዛሬው ዘመናዊ የሥነ ምግባር ክርክሮች ድረስ፣ የእግዚአብሔር ሕዝብ ከሕሊና፣ ከግዴታ እና ከታዛዥነት ከባድ ጥያቄዎች ጋር ታግለዋል፦ ለምሳሌ፣ የዕብራውያን አዋላጆች ሕፃናትን ለማዳን ለፈርዖን ሲዋሹ፣ ወይም ረዓብ ሰላዮችን ለመደበቅ እውነትን ስትደብቅ፣ ሕይወትን ማዳን ወይስ እውነትን መናገር የሚለው አጣብቂኝ ጎልቶ ይታያል። በተመሳሳይ፣ ሐዋርያት "ከሰው ይልቅ ለእግዚአብሔር ልንታዘዝ ይገባል" (ሐዋ 5:29) እንዳሉ፣ ለአንድ አማኝ ለሲቪል ባለሥልጣን መታዘዝ ከእግዚአብሔር ታማኝነት ጋር የሚጋጭ በሚመስልበት ጊዜ እንዴት መሆን አለበት? እነዚህ የንድፈ ሐሳብ እንቆቅልሾች ብቻ ሳይሆኑ፣ የክርስቲያኑን እውነተኛ የእምነት፣ የባሕርይና በመንፈሳዊ መርህ የመጽናት ፈተናዎች ናቸው።
በክርስቲያናዊ የሥነ ምግባር አስተሳሰብ እምብርት ላይ ያለው ጽኑ እምነት፣ ሥነ ምግባር የሰው ልጆች በዘፈቀደ የፈጠሩት ማኅበራዊ ስምምነት ሳይሆን፣ በማይለወጠው በእግዚአብሔር ዘላለማዊ ባሕርይ ላይ የተመሠረተ መሆኑ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ሥነ ምግባርን እንደ አየር ንብረት በየጊዜው እንደሚለዋወጡ ማኅበራዊ ልማዶች አድርጎ ሳይሆን፣ እንደ መለኮታዊ ቅድስና፣ ፍቅር እና ፍትሕ ቀጥተኛ መግለጫ አድርጎ ያቀርባል።
"የእግዚአብሔር ሕግ ፍጹም ነው፤ ነፍስን ይመልሳል" (መዝሙር 19:7)
ይህም የማይነዋወጥ የሥነ ምግባር እውነት፣ የሰውን ሕይወት ለጽድቅና ለስምምነት ከፈጠረው ከእውነተኛው ፈጣሪ እንደሚፈስ ያረጋግጣል። ስለዚህ የሥነ ምግባር አጣብቂኝ ጉዳዮችን ለመመርመር ብቸኛው አስተማማኝ መነሻችን ሥነ-መለኮት ሊሆን ይገባል፤ ምክንያቱም "ትክክል" እና "ስህተት" የሚለዩት ከእግዚአብሔር ማንነትና ባሕርይ አንጻር በመሆኑ፣ ከባሕርዩ ተነጥለው በሰውኛ ፍልስፍና ብቻ ሊታወቁም ሆነ መፍትሔ ሊያገኙ አይችሉም።
ሆኖም፣ የሰው ልጅ የሥነ ምግባር ልምድ በአዳም የኃጢአት ውድቀት እና በተፈጥሮ ውሱንነት እጅግ የተወሳሰበ ነው። ከውድቀት ጀምሮ፣ የሰው ልጅ የሥነ ምግባር ግንዛቤ በጨለማ ተጋርዷል፣ ልብም ራስን ለማታለልና የገዛ ኃጢአቱን ለማጽደቅ የተጋለጠ ሆኗል። ነቢዩ ኤርምያስ በሐዘን እንዳለቀሰው፣ "ልብ ከሁሉ ይልቅ ተንኰለኛ እጅግም ክፉ ነው፤ ማንስ ያውቀዋል?" (ኤርምያስ 17:9)። የዚህ መንፈሳዊ ክፋት ውጤት፣ የሥነ ምግባር ግልጽነት ብዙውን ጊዜ በሚጋጩ ሥጋዊ ፍላጎቶች፣ በተወሰነ የሰው ልጅ እውቀት፣ እና በከባድ ማኅበራዊ ጫናዎች ይደበዝዛል። መጽሐፍ ቅዱስ ደጋግሞ ጥበብን ፤ ደንብን በደካማነት ከመጠበቅ ያለፈ የላቀ በጎነት አድርጎ የሚጠራው ለዚህ ነው። ጥበብ፣ የማይለወጠውን መለኮታዊ እውነት ከሰው ልጅ ሕይወት ውጣ ውረድና ውስብስብነቶች ጋር በማገናዘብ ትክክለኛውን ውሳኔ እንድናደርግ በመንፈስ ቅዱስ የምትሰጥ ጸጋ ናት። የመጽሐፈ ምሳሌ መጽሐፍ ይህችን ጥበብ፣ እግዚአብሔርን በመፍራት ላይ የተመሠረተ የሥነ ምግባር ግንዛቤ ብቸኛ መንገድ እንደሆነች ይገልጻል (ምሳሌ 9:10)።
ሥነ ምግባር፣ ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ እይታ አንጻር ሲታይ፣ የሰው ልጆች ከዘመን ዘመን ያዳበሩት ረቂቅ ፍልስፍናዊ ሥርዓት ወይም ማኅበራዊ ስምምነት ሳይሆን፣ ፍጹም የሆነው የእግዚአብሔር የራሱ ባሕርይ ቀጥተኛ ነጸብራቅ ነው። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ፣ የሥነ ምግባር መለኪያ በሰው ባሕል፣ በብዙኃኑ ድምፅ፣ ወይም በሥጋዊ አመክንዮ ላይ የተገነባ አይደለም፤ ይልቁንም በቀጥታ ከፈጣሪው ዘላለማዊ ቅድስና፣ ፍትሕ፣ እና አጋፔ ፍቅር ይፈስሳል። ስለዚህ የሥነ ምግባር ሕይወት በመሠረቱ ሕግን ከመጠበቅ ያለፈ ግንኙነታዊ ነው፤ እርሱም ከእግዚአብሔር ባሕርይና ዘላለማዊ ዐላማዎች ጋር ተስማምቶ መኖርን ያመለክታል። መጽሐፍ ቅዱስ ሥነ ምግባርን ፍጹማዊ ፣ ንኛውም ዘመን የማይለወጥ እንዲሁም ግላዊ ፣ ከእግዚአብሔር ጋር በሚኖር ሕያው ግንኙነት የሚገለጥ እንደሆነ በግልጽ ያሳያል።
የመጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ ምግባር መሠረት ሥነ-መለኮታዊ ነው እንጂ ከፈጣሪ ተነጥሎ ራሱን የቻለ ሥርዓት አይደለም። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የተገለጠው የመጀመሪያውና ዋነኛው የሥነ ምግባር እውነት እግዚአብሔር ብቻውን በተፈጥሮው መልካም መሆኑ ነው (ማርቆስ 10:18)። የእርሱ መልካምነት ከብዙ ባሕርያቱ አንዱ ሆኖ የሚታይ ሳይሆን፣ ሁሉም የሥነ ምግባር መመዘኛዎች ፣ጽድቅ፣ እውነት፣ ፍቅር የሚመነጩበት የእርሱ ሕልውና ፍሬ ነገር ነው። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ያለው ሥነ ምግባር፣ አምባገነን ገዥ በመለኮታዊ ኃይል በሰው ላይ የጫናቸው የዘፈቀደ ትእዛዛት ዝርዝር ሳይሆን፣ ፈጣሪ ከሰው ልጆች ጋር ሊጋራው የፈለገው የራሱ መለኮታዊ ባሕርይ መግለጫ ነው።
በእግዚአብሔር መልክና አምሳል የተፈጠሩት የሰው ልጆች፣ ከሌሎች ፍጥረታት በተለየ መልኩ የሥነ ምግባር ግንዛቤ ፣ ሕሊና እና ኃላፊነት ተሰጥቷቸዋል። ፍጥረት ራሱ ዓለም አቀፋዊ የሆነ የሥነ ምግባር መዋቅር ሲፈጥር፣ እግዚአብሔር ከሕዝቡ ጋር ያደረገው ቃል ኪዳን ደግሞ ይህንን የሥነ ምግባር ግንኙነት ይበልጥ ያጠናክረዋል። በእስራኤል ታሪክና ሕይወት ውስጥ፣ የሥነ ምግባር ታዛዥነት ከጎረቤት ጋር አብሮ ለመኖር የሚደረግ ማኅበራዊ ግዴታ ብቻ ሳይሆን፣ ለእግዚአብሔር የሚቀርብ የፍቅርና የአምልኮም ተግባር ነበር። በመሆኑም፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ ምግባር ሰውን አስሮ የሚያሰቃይ ገዳቢ ሕግ ሳይሆን፣ የሰውን ልጅ ወደ እውነተኛ ነጻነትና በረከት የሚመራ የሕይወት ጎዳና ነው (ዘዳግም 10:12–13)።
ኢየሱስ ክርስቶስ ወደ ምድር ሲመጣ የብሉይ ኪዳንን ሕግ ለመፈጸም እንጂ ለመሻር አልመጣም (ማቴዎስ 5:17)፤ ይህንንም ያደረገው ሥነ ምግባርን ከውጫዊ ደንብ ተገዥነት ወደ ውስጣዊ የመንፈስ ቅዱስ የልብ ለውጥ በማሸጋገር ነው። ሕሊና በእያንዳንዱ ሰው ውስጥ ያለ የእግዚአብሔር ድምፅና ዋጋ ያለው የሥነ ምግባር ጠቋሚ ቢሆንም፣ በኃጢአት ምክንያት ስለተበላሸ በማያወላዳ ሁኔታ የማይሳሳት አይደለም፤ ስለዚህ ሁልጊዜ በእግዚአብሔር ቃል ፣ በመለኮታዊ መገለጥ መታነጽና መመራት አለበት። ጸጋ ደግሞ የሥነ ምግባር ግዴታን አሽቀንጥሮ ከመጣል ይልቅ፣ ኃጢአትን ለማሸነፍ አቅም በመስጠት እውነተኛ ታዛዥነትን ያበረታታል። ሐዋርያው ጳውሎስ እንዳለው፣ "የሚያድን የእግዚአብሔር ጸጋ... ኃጢአተኝነትንና ዓለማዊን ምኞት ክደን... ራሳችንን በመግዛትና በጽድቅ እግዚአብሔርንም በመምሰል በአሁኑ ዘመን እንድንኖር ያስተምረናል።" (ቲቶ 2:11–12)
መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ ምግባር አማኞችን ከዓለም ርኵሰት ተለይተው በእግዚአብሔር ዘላለማዊ ቅድስና እንዲካፈሉ ይጋብዛል። "እኔ ቅዱስ ነኝና ቅዱሳን ሁኑ" (1 ጴጥሮስ 1:16) የሚለው ጥሪ የክርስትና ሕይወት ማጠቃለያ ነው። የክርስቲያን ሥነ ምግባር ጥብቅ ደንቦችን በመፍራት ስለመጠበቅ ሳይሆን፣ መለኮታዊ መልካምነትን በሥጋ ፍጹም በሆነ መንገድ ስለገለጸውና አርዓያ ስለሆነው ስለ ክርስቶስ መምሰልና ወደ እርሱ መልክ ስለመለወጥ ነው። ይህ የፈጣሪ የሥነ ምግባር ሥርዓት ነጸብራቅ፣ በተጻፈው ቃሉ የተገለጠና በመስቀሉ ላይ በፈሰሰው ጸጋው ፍጹም የሆነ ነው።
"አቤቱ፥ ቃልህ በሰማይ ለዘላለም ይኖራል። እውነትህ ለልጅ ልጅ ናት፤ ምድርን መሠረትሃት እርስዋም ትኖራለች። ሁሉም ባሪያዎችህ ናቸውና ቀኑ በትእዛዝህ ይኖራል።"
መዝሙር 119:89–91
የእግዚአብሔር የሥነ ምግባር ሕግ በአንድ የተወሰነ የሰው ማኅበረሰብ፣ ባህል ወይም ዘመን ብቻ የተወሰነ ሳይሆን መላውን ፍጥረት የሚገዛ ነው። የሰው ልጆች ባህል እንደ ባሕር አሸዋ ሲለዋወጥ፣ የእግዚአብሔር ሕግ ግን እንደማይናወጥ ዓለት ጸንቶ ይኖራል። ይህ የሥነ ምግባር ሕግ ዓለም አቀፋዊነት የሥነ ምግባር እውነት ተጨባጭ መሆኑን ያረጋግጣል፤ በእግዚአብሔር በማይለወጥ ፈቃድ ላይ የተመሠረተ እንጂ ለማኅበራዊ ግፊት ወይም ለግለሰቦች አንጻራዊ ምርጫ ፈጽሞ የማይገዛ ነው።
የሥነ ምግባር አጣብቂኝ በባህላዊ ትርጉሙ፣ ሁለት ወይም ከዚያ በላይ የሆኑ የሥነ ምግባር ግዴታዎች እርስ በርስ በሚጋጩበትና አንዱን ለመፈጸም ሌላውን መጣስ ግድ በሚሆንበት ጊዜ የሚፈጠር አስጨናቂ ሁኔታ ነው። ኃጢአት በገባበትና በተሰበረው ዓለማችን ውስጥ፣ አንድ ሰው ምንም ቢያደርግ ስህተት የሚሠራ ይመስላል ፣ አንዳንዴም "ከሁለት ክፉዎች ያነሰውን ክፉ መምረጥ" በሚመስል ውሳኔ ውስጥ ይገባል። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ እንዲህ ያሉ አጣብቂኝ ሁኔታዎች አልፎ አልፎ የሚከሰቱ ቢሆኑም፣ እግዚአብሔር በውድቀት ዓለም ውስጥ ሕዝቡን እንዴት በጥበብ እንደሚመራ የሚያሳዩ እጅግ ጥልቅ ትምህርት ሰጪ ክስተቶች ናቸው።
ዓለማዊ የሥነ-ምግባር ፈላስፎች እነዚህን አጣብቂኝ ሁኔታዎች ለመፍታት የተለያዩ የንድፈ-ሐሳብ ማዕቀፎችን ቢያቀርቡም፣ መጽሐፍ ቅዱስ መለኮታዊ ከሆነው ባሕርዩ በመነሳት የራሱ የሆነ የላቀ ምላሽ ይሰጣል፦
የዕብራውያን አዋላጆች (ዘጸአት 1:15-21) እና የረዓብ (ኢያሱ 2) ታሪኮች ይህንን የካንትን የደረቅ ሕግ ፍልስፍና ፊት ለፊት ይቃረናሉ። አዋላጆቹ ንጹሐን ሕፃናትን ለማዳን ፈርዖንን ዋሹ፤ ረዓብም ሰላዮቹን ደብቃ ዋሸች። ሥነ-መለኮታዊ ምሁራን ይህንን "የተዋረደ/የደረጃ ፍጹምነት" ይሉታል። እግዚአብሔር ደንብን ፣ ሕግን ለሕግነቱ ከማምለክ ይልቅ፣ ንጹሕ የሰውን ሕይወት ማዳንና ለእግዚአብሔር ታማኝ መሆን ፣ ፍቅርን ከፍተኛው የሥነ-ምግባር ግዴታ መሆኑን በማሳየት፣ ዝቅተኛውን ሕግ ጥሰው ከፍተኛውን በማስቀደማቸው እምነታቸውን አጽድቆላቸዋል (ዕብራውያን 11:31)።
የሊቀ ካህናቱ የቀያፋ "ሕዝቡ ሁሉ ከሚጠፋ አንድ ሰው ስለ ሕዝቡ ቢሞት ይሻለናል" (ዮሐንስ 11:50) የሚለው ክፉ የፖለቲካ ምክር የዚህ ፍልስፍና ትክክለኛ መገለጫ ነው፤ ይህ አመክንዮ በታሪክ እጅግ የከፋውን ኢ-ፍትሐዊ ፍርድ ፣ የክርስቶስን ስቅለት አስከትሏል። እግዚአብሔር ግን ውጤቱ ምንም ይሁን ምን ንጹሕ ደም ማፍሰስን ያወግዛል። በተጨማሪም፣ ሐዋርያው ጳውሎስ "መልካም እንዲመጣ ክፉ እናድርግ" (ሮሜ 3:8) የሚለውን የዩቲሊታሪያን አስተሳሰብ በጥብቅ ይቃወማል። የዳዊት ሳኦልን አለመግደል (1 ሳሙ 24) ግቡ (ዙፋን ማግኘትና አገር ማረጋጋት) መንገዱን (የተቀባውን ንጹሕ ደም ማፍሰስን) ፈጽሞ እንደማያጸድቅ ያሳያል።
የግብጽ ንጉሥ ፣ ፈርዖን በዘመኑ እንደ አምላክ የሚቆጠር ኃያል ገዥ ቢሆንም፣ ዕብራውያን አዋላጆችን ወንድ ልጅ ሲወለድ እንዲገድሉ አዘዛቸው። አዋላጆቹ ግን ከምድራዊ ንጉሥ ይልቅ የሰማዩን አምላክ ስለፈሩ ትእዛዙን ጥሰው ሕፃናቱን አዳኑ። ፈርዖን ሲጠይቃቸውም "የዕብራውያን ሴቶች እንደ ግብፃውያን አይደሉም... አዋላጅ ሳትደርስባቸው ይወልዳሉ" በማለት ሸሽገው ዋሹት። እግዚአብሔር ያከበራቸውና የባረካቸው ፣ ቤቶችንም የሠራላቸው፣ ውሸታቸውን ሳይሆን፣ ከፈርዖን አዋጅ በላይ የሰውን ሕይወት ለማዳን ያሳዩትን የሞራል ድፍረትና እግዚአብሔርን መፍራት በመመልከት ነው።
እግዚአብሔር አብርሃምን የተስፋ ልጁን ፣ ይስሐቅን እንዲሠዋ አዘዘው። ይህ ትእዛዝ "የሰውን ደም አታፍስስ" ከሚለው የራሱ የእግዚአብሔር መርሕ እና "በይስሐቅ ዘር ይጠራልሃል" ከተባለው መለኮታዊ ተስፋ ጋር በእጅጉ የሚጋጭ ይመስላል። የአብርሃም መፍትሔ ሥጋዊ አመክንዮ አልነበረም፤ ከሁኔታው በላይ በሆነው በእግዚአብሔር ሉዓላዊ ቃል ኪዳን ላይ መታመንና እርሱ ከሞት እንኳ ሊያስነሣው እንደሚችል ማመን ነበር። እግዚአብሔር ራሱ ምትክ በግ በማቅረብ ታማኝነቱን ሲያሳይ፣ የአብርሃምም እምነት ጸደቀ (ዕብ. 11:17-19)። ይህ ክስተት እግዚአብሔር የገዛ ልጁን ለዓለም ቤዛ አድርጎ እንደሚሰጥ የሚያሳይ ጥልቅ ትንቢታዊ ጥላ ነበረው።
አረማዊትና ዘማዊት የነበረችው ረዓብ፣ የኢያሪኮ ንጉሥ ወታደሮችን "ሰዎቹ ወጥተዋል" በማለት ዋሽታ የእስራኤልን ሰላዮች ሕይወት አተረፈች። እዚህ ጋር ግጭቱ የከረረ ነበር፡- ለገዛ ከተማዋ ታማኝ መሆን ፣ 'እውነትን መናገር/ክህደት አለመፈጸም' እና ሰማይና ምድርን በፈጠረው በእውነተኛው አምላክ ማመን ፣ 'የሰዎቹን ሕይወት ማዳን' መካከል ነበር። አዲስ ኪዳን በጀግኖች መዝገብ የሚያመሰግነው ውሸቷን ሳይሆን፣ በመፍረስ ላይ ካለች ከተማ ይልቅ ከእግዚአብሔር ሕዝብ ጋር ለመወገን የወሰነችበትን አስደናቂ እምነቷን ነው (ዕብ. 11:31፤ ያዕቆብ 2:25)።
በግዞት የነበረው ዳንኤል፣ ንጉሥ ዳርዮስ ማንም ሰው ከእርሱ በቀር ወደ ሌላ አምላክ እንዳይጸልይ አዋጅ ቢያወጣም፣ ወደ እውነተኛው አምላክ የመጸለይን መለኮታዊ ግዴታ መፈጸሙን አልተወም። እዚህ ግጭቱ ግልጽ ነው፤ የማይሻረውን የሜዶንና የፋርስን ሕግ ማክበር ወይስ የነገሥታት ንጉሥ ለሆነው ለእግዚአብሔር መታዘዝ? ዳንኤል ከፍ ያለውን ሥልጣን መረጠ፤ በአንበሶች ጉድጓድ ውስጥ ቢጣልም እግዚአብሔር አዳነው።
ሐዋርያት በኢየሱስ ስም ማስተማር እንዲያቆሙ በወቅቱ ከፍተኛ ሥልጣን በነበረው የሃይማኖት ሸንጎ ፣ ሳንሄድሪን ሲታዘዙ፣ ለምድራዊ ሥልጣን ከመገዛትና ወንጌልን ከመስበክ መካከል መምረጥ ነበረባቸው። ጴጥሮስና ሌሎቹ ሐዋርያት፣ "ከሰው ይልቅ ለእግዚአብሔር ልንታዘዝ ይገባል" በማለት ለዘመናት ሁሉ የሚያገለግል የሥነ ምግባር ምርጫ ወሳኝ መርሕ አስቀመጡ።
በእነዚህ ታሪኮች ውስጥ፣ ጻድቃን ሰዎች እንኳ በወደቀው ዓለም ውስጥ የማይቻሉ የሚመስሉ ምርጫዎችን ሊያጋጥሟቸው እንደሚችሉ እናያለን። በተለይ በ'እውነትን መናገር' እና የንጹሐንን 'ሕይወት መጠበቅ' መካከል ግጭት በስፋት ይስተዋላል። ጠላት እውነትን የሚፈልገው ለመግደልና ለማጥፋት በሆነበት ሁኔታ፣ የእግዚአብሔር ሕዝብ እንደ እባብ ልባሞች እንደ ርግብም የዋሆች በመሆን መለኮታዊ ጥበብን እንዲጠቀሙ ይገደዳሉ።
የሥነ ምግባር ግጭቶችን ለመፍታት ዋነኛው ቁልፍ መርሕ፣ በድርጊቱ ጀርባ ያለው ዐላማ እና የልብ ዝንባሌ ነው። ክርስቲያናዊ ሥነ ምግባር፣ አንድ ሰው ‘ሊያደርግ በክፋት ካሰበው’ ነገር እና ክፉን ለመከላከል ሲል ‘ሊፈጠር እንደሚችል ከሚያውቀው’ ፣ የጎንዮሽ ጉዳት ይለያል። ለምሳሌ፣ በረዓብ ጉዳይ፣ ዋና ዝንባሌዋ ክፋት፣ ማታለል፣ ወይም የግል ጥቅም ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ተስፋ ላይ የተመሠረተ ጽኑ እምነትና ሰላዮቹን ማዳን ነበር። ለእግዚአብሔር ቃል ኪዳን መታመን ፣ እንደ አብርሃም ወይም ባልንጀራን መውደድ ፣እንደ ረዓብ፤ ከፍ ያለውን ሕግ በመፈጸም፣ በሌላ መልኩ ዝቅተኛ ግዴታዎችን የሚጥሱ የሚመስሉ ድርጊቶችን ሊያጸድቅ ይችላል። በመጨረሻም ፍርድ በልብ ላይ ነው፡
"ሰው እንዲያይ እግዚአብሔር አያይምና ...፤ ሰው ፊትን ያያል፥ እግዚአብሔር ግን ልብን ያያል።"
1 ሳሙኤል 16:7
በክርስትና ሥነ-መለኮት ውስጥ፣ የክርስቲያን ሥነ-ምግባር ማለት የተጻፉ ደንቦችን፣ የሙሴን ሕግጋት ወይም ማኅበራዊ ወጎችን በደረቁ መጠበቅ ብቻ ሳይሆን፣ "ኢሚታቲዮ ክሪስቲ"፣ ክርስቶስን መምሰል በሚለው ጥልቅ ጽንሰ-ሐሳብ ላይ ያተኩራል። የክርስቲያን ሥነ-ምግባር በመሠረቱ ስለ "ትክክልና ስህተት" ፍልስፍናዊ ትንታኔ ማወቅ ሳይሆን፣ ራሱ "መንገድ፣ እውነትና ሕይወት" ስለሆነው ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ ማንነት ማወቅና እርሱን መከተል ነው። ኢየሱስ ክርስቶስ ረቂቅ የሆነው የእግዚአብሔር የቅድስና ፈቃድ በሥጋ ፣ሰው ሆኖ የተገለጠበት ፍጹም የሥነ ምግባር አብነት ነው። እርሱ ራሱ ሥነ ምግባር ነው።
ኢየሱስ ክርስቶስ የጽድቅ ፍጹም መገለጫና ለሰው ልጆች ሁሉ የማያወላውል አርአያ ነው። እርሱ በምድር ላይ በተመላለሰበት ዘመን ሁሉ፣ ኃጢአት የሌለበት (ዕብራውያን 4:15) ንጹሕና ምሳሌያዊ ሕይወት ኖሯል፤ ያጋጠሙትንም የሰውን ልጅ ፈተናዎች ሁሉ በአሸናፊነትና በጽናት ተቋቁሟል። አገልግሎቱን ከመጀመሩ በፊት በምድረ በዳ በነበሩት ሦስት ታላላቅ ፈተናዎች (ማቴዎስ 4:1-11)፣ ኢየሱስ የሰው ልጅ ሊወድቅባቸው የሚችሉ ጥልቅ የሥነ ምግባር ፈተናዎችን ፊት ለፊት ተጋፍጧል፤ እነርሱም፡- የተሰጠውን መለኮታዊ ኃይል ለሥጋዊ ፣ለራስ ወዳድነት ፍላጎት ስለመጠቀም፣ የእግዚአብሔርን ጥበቃና ተስፋ ለታይታ ስለመፈተን፣ እና የዓለምን ሥልጣንና ክብር በአቋራጭ ለማግኘት ሲል ለሰይጣን ስለመገዛት ነበሩ ፈተናዎቹ። በእያንዳንዱ አስጨናቂ ጊዜ፣ የተጻፈውን ቃሉን በትክክል በመጥቀስ እና በአብ ዘላለማዊ ፈቃድ ላይ ሙሉ በሙሉ በመታመን ሳይወድቅ ጸንቶ ቆሟል።
ፈሪሳውያንና ጻፎች አንዲት ሴት በዝሙት ስትሠራ ይዘው ወደ ኢየሱስ አምጥተው፣ ሊከሱት ፈልገው ከፍተኛ የሥነ-ምግባርና የሕግ አጣብቂኝ አዘጋጁለት፡ "ሙሴ በሕጉ እንደነዚህ ያሉት እንዲወገሩ አዟል፤ አንተስ ምን ትላለህ?" አሉት። ይህ ቀላል ጥያቄ አልነበረም፤ የሙሴን ሕግ መፈጸም ከተፈለገ ሴቲቱ በድንጋይ ተወግራ መገደል አለባት ፤ ነገር ግን ይህን ቢያዝ የሮማውያንን የሞት ቅጣት ሕግ መጣስ ይሆንበታል፣ የፍቅርና የምሕረት ስብከቱም ከንቱ ይሆናል፤ በሌላ በኩል ደግሞ እንድትለቀቅ ቢናገር የሙሴን ሕግ የሻረና ኃጢአትን የሚያበረታታ ሐሰተኛ ነቢይ ተብሎ በይፋ ይከሰሳል።
ኢየሱስ ግን የሰዎችን ግብዝነት በሚያጋልጥ ፍጹም መለኮታዊ ጥበብ አጣብቂኙን ሰበረው፡ "ከእናንተ ኃጢአት የሌለበት አስቀድሞ በድንጋይ ይውገራት"። በዚህ አስደናቂ ምላሹ የእግዚአብሔርን ፍትሕና የሕጉን ቅድስና አላጎደለም ፣ ኃጢአት መሆኑን አላስተባበለም፣ ነገር ግን ፈራጆቹ ራሳቸው ኃጢአተኞች መሆናቸውን በማሳየት ለሴቲቱ ጸጋን፣ ምሕረትንና አዲስ ሕይወትን ሰጣት። በመጨረሻም "እኔም አልፈርድብሽም፤ ሂጂ ከእንግዲህም ወዲህ ኃጢአት አትሥሪ" በማለት፣ ፍጹም እውነትንና ፣ኃጢአትን መጥላትን፤ ፍጹም ፍቅርን ፣ ኃጢአተኛን ማዳንን በአንድ ላይ ገለጸ።
በትምህርት አገልግሎቱም፣ ኢየሱስ የሙሴን ሕግ ውጫዊ ፊደል ብቻ ሳይሆን መንፈሱን በጥልቀት በመተርጎም፣ የሕጉን እውነተኛ መለኮታዊ ዐላማ ገልጧል። በታላቁ የተራራው ስብከት (ማቴዎስ 5–7)፣ ሥነ ምግባርን ከውጫዊ የሰዎች ዕይታና ድርጊት ወደ ውስጣዊ የልብ ዝንባሌ፣ አስተሳሰብና ሞቲቭ ያሸጋግረዋል፦ "... ለቀደሙት እንደ ተባለ ሰምታችኋል... እኔ ግን እላችኋለሁ..." (ማቴ 5:21-22, 27-28) በማለት ከግድያ ጀርባ ያለውን ቁጣን፣ ከዝሙት ጀርባ ያለውንም ምኞትን በማውገዝ የሥነ-ምግባርን መለኪያ ወደ ፍጹምነት ከፍ አደረገው።
ኢየሱስ 613 የነበሩትን የአይሁድ ሕግጋት በማጠቃለል፣ መለኮታዊ "አጋፔ" ፍቅር የሕግ ሁሉ ማሰሪያና ፍጻሜ መሆኑን አውጇል። በማቴዎስ 22:37-40 ላይ፣ ሁሉንም ትእዛዛት በሁለቱ ታላላቅ ትእዛዛት ሥር ያጠቃልላቸዋል፦ እግዚአብሔርን በፍጹም ልብ፣ ነፍስና አሳብ መውደድ፣ እና ባልንጀራን እንደ ራስ መውደድ። "በእነዚህ በሁለቱ ትእዛዛት ሕግም ሁሉ ነቢያትም ተሰቅለዋል" በማለት አስተማረ። ሐዋርያው ጳውሎስ እንዳብራራው (ሮሜ 13:10)፣ ግድያን ወይም ስርቆትን ስናስወግድ፣ ሕጉን በከፊል ፣ በአሉታዊ መልኩ እንፈጽማለን፤ ስንወድ ግን፣ ባልንጀራችንን ስለማንጎዳ ሕግን ሙሉ በሙሉ አሟልተን እንፈጽመዋለን።
በማቴዎስ 5:17-20 እንደተገለጸው፣ ኢየሱስ ሕግንና ነቢያትን ለመፈጸም እንጂ ለመሻር አሊያም ለማፍረስ አልመጣም። የሰው ልጆች በድካማቸው ምክንያት ሊጠብቁት ያልቻሉትን የእግዚአብሔርን ሕግ፣ እርሱ በፍጹም ታዛዥነቱና ኃጢአት በሌለበት ንጹሕ ሕይወቱ የእግዚአብሔርን የጽድቅ መስፈርቶች ሙሉ በሙሉ አሟልቷል። በእያንዳንዱ ፈተና ለእግዚአብሔር ታማኝ ሆኖ በመቆም፣ እንዲሁም በመስቀል ላይ የሕጉን እርግማን ተሸክሞ በመሞት ሕግንና ነቢያትን አሳርፎ ፈጽሟል።
የክርስቲያን ሥነ ምግባር አንዱ ቁልፍና መሠረታዊ ገጽታ፣ መንፈስ ቅዱስ የሰው ልጆችን የሥነ ምግባር ስሜት በማደስ፣ በማንጻትና የተበላሸውን ሕሊናችንን በመምራት የሚጫወተው ማዕከላዊ ሚና ነው። መጽሐፍ ቅዱስ፣ በአዳም ውድቀት ምክንያት የሰው ልጅ ጠቅላላ ተፈጥሮ ፣አእምሮ፣ ፈቃድ፣ እና ስሜት በኃጢአት እንደተበከለና፣ ያለ መለኮታዊ ፣ የመንፈስ ቅዱስ ጣልቃ ገብነት የእግዚአብሔርን ፍጹም ፈቃድ በራሱ ጥረት በትክክል መረዳትም ሆነ መፈጸም እንደማይችል ያስተምራል።
በመካከለኛው ዘመን የነበረው ታላቅ የካቶሊክ ምሁር ቶማስ አኩይናስ የሰውን የሥነ-ምግባር ግንዛቤ በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች ይከፍለዋል፡ ሲንደሬሲስ (Synderesis) - ይህም ማለት የሰው ልጅ በተፈጥሮው የተሰጠው ክፉና በጎን ፣ትክክልና ስህተትን የመለየት አጠቃላይና ውስጣዊ እውቀት ሲሆን፣ ሁለተኛው ኮንሴንቲያ (Conscientia) - ያንን አጠቃላይ እውቀት በተወሰኑ የሕይወት ውሳኔዎች ላይ በተግባር ማዋል ፣ ሕሊና ነው። አኩይናስ "የሰው ልጅ ሲንደሬሲስ ፣ መሠረታዊ የሞራል ዕውቀቱ በኃጢአት ውድቀት ምክንያት ሙሉ በሙሉ አልተበላሸም፤ አሁንም መልካሙን ይፈልጋል" ብሎ ያምን ነበር።
ነገር ግን በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የተነሱት የፕሮቴስታንት ተሃድሶ ሥነ-መለኮት አባቶች ፣ እንደ ማርቲን ሉተር እና ጆን ካልቪን ይህንን የአኩይናስን ፍልስፍና አጥብቀው ተቃውመዋል። እነርሱ ጳውሎስን ጠቅሰው "ፍጹም ብልሹነት" በሚለው ትምህርታቸው መሠረት፣ በውድቀት ምክንያት የሰው ልጅ አካሉና ስሜቱ ብቻ ሳይሆን አእምሮውና ሕሊናውም ጭምር በኃጢአት ጨለማ እንደተበላሸ፣ እንደረከሰና እንደታወረ (ቲቶ 1:15) ያስተምራሉ። የሰው ሕሊና በተፈጥሮው ብቻውን ፣ በተወለደበት ሁኔታ አስተማማኝ የሥነ ምግባር መሪ ሊሆን ፈጽሞ አይችልም፤ ትክክለኛ መሪ ሊሆን የሚችለው በመንፈስ ቅዱስ ዳግም ሲወለድና በእግዚአብሔር ቃል ፣ ሲቀረጽና ብርሃን ሲበራለት ብቻ ነው ብለው አረጋገጡ።
ያልታደሰ አእምሮ፦ ሐዋርያው ጳውሎስ፣ ይህ ያልታደሰ ሥጋዊ አእምሮ ከእግዚአብሔር ቅዱስ ሕግ ጋር ያለውን ዘላለማዊ ግጭት በግልጽ ያሳያል። "የሥጋ አሳብ ለእግዚአብሔር ጥል ነውና... የእግዚአብሔርን ሕግ አይገዛምና... በሥጋ ያሉትም እግዚአብሔርን ደስ ሊያሰኙት አይችሉም።" (ሮሜ 8:7-8)። ስለዚህ የክርስቲያናዊ ሥነ ምግባር ለውጥ የሚጀምረው ሕግን በማንበብ ሳይሆን፣ ከዚህ "የሥጋ አሳብ" ባርነት ነጻ በሚያወጣን፣ የድንጋዩን ልብ አውጥቶ የሥጋን ልብ በሚሰጠን፣ በመንፈስ ቅዱስ አዲስ የፍጥረት ሥራ (ዳግም ልደት - Regeneration) ነው።
ዳግም በመወለድ በአማኙ ውስጥ ማደሪያ ያደረገው መንፈስ ቅዱስ፣ የአማኙን ሕሊና በየዕለቱ እያጠራና እያስተካከለ ይመራዋል። ጌታ ኢየሱስ "እርሱ፥ የእውነት መንፈስ፥ በመጣ ጊዜ ወደ እውነት ሁሉ ይመራችኋል" እንዳለ (ዮሐንስ 16:13)። ይህ መንፈስ ቅዱስ ወደ እውነት መምራት የሚከናወነው በዕለታዊ የአእምሮ መታደስ ሂደት ነው (ሮሜ 12:2)። ሕሊናችን አስተማማኝና ስህተት የሌለበት መሪ እንዲሆን ዘወትር በመንፈስ ቅዱስ ድምፅና በመጽሐፍ ቅዱስ ቃል መመዘን፣ መታነጽና መብራት አለበት። መንፈስ ቅዱስ ፍሬዎቹን በማፍራት ቅድስናን በውስጣችን ይሠራል። "በመንፈስ ተመላለሱ፥ የሥጋንም ምኞት ከቶ አትፈጽሙ" (ገላትያ 5:16)።
በጥንቷ ቆሮንቶስ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ትልቅ የሥነ-ምግባር አጣብቂኝና የሕሊና ክርክር ተፈጠረ። በመንፈሳዊ ዕውቀት የጎለመሱ አንዳንድ ክርስቲያኖች "በዓለም ላይ ጣዖት ከንቱ ነው፣ ለጣዖት የታረደውም ሥጋ ተራ ሥጋ ነው" ብለው እውቀታቸውን ተጠቅመው ለጣዖት የተሠዋውን ሥጋ በነጻነት ይበሉ ነበር። ነገር ግን ገና ከጣዖት አምልኮ የወጡ ሌሎች ፣ ደካማ ሕሊና ያላቸው አማኞች ይህንን ሲያዩ ይሰናከሉና ሕሊናቸው ይቆስል ነበር። ሐዋርያው ጳውሎስ እዚህ ላይ የክርስቲያን ነጻነት እና የላቀውን የፍቅርን ሕግ ያስተምራል። በመንፈስ ቅዱስ የዳበረና የታደሰ ሕሊና፣ መብትና እውቀት ስላለው ብቻ ራስ ወዳድ ሆኖ አያደርግም፤ ይልቁንም "እውቀት ያስታብያል፣ ፍቅር ግን ያንጻል። ይህ መብቴ ወንድሜን የሚያሰናክል ከሆነ፣ ወንድሜ እንዳይጠፋ ለዘላለም ሥጋ አልበላም" በማለት፣ የሌላውን ደህንነት ከግል ነጻነቱ ፣ መብቱ ያስበልጣል።
የክርስቲያን ነጻነት ፦ እውነተኛ የክርስቲያን ነጻነት ማለት ሕግን ጥሶ የፈለጉትን ኃጢአት የመሥራት አሊያም ሥጋዊ ምኞትን የማርካት ፈቃድ ሳይሆን፣ ከኃጢአት ባርነት አምልጦ በጸጋ ሥር የመኖር፣ እና እግዚአብሔርን በፈቃደኝነት የማገልገል ክቡር ነጻነት ነው። "ነገር ግን በፍቅር እርስ በርሳችሁ ተገዙ" (ገላትያ 5:13)። በመንፈስ ቅዱስ ሙሉ በሙሉ የታደሰና የተማረከ ሕሊና፣ እግዚአብሔር የሚወደውን ይወዳል፣ የሚደሰትበትን ያደርጋል፤ እንዲሁም እርሱ የሚጠላውን ክፋት አጥብቆ ይጠላል።
በእነዚህ ሁሉ እጅግ ፈታኝ ጉዳዮች፣ ክርስቲያኖች በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በተቀመጠው እሴታዊ ተዋረድ ይመራሉ፦ አጋፔ ፍቅር እና ለእግዚአብሔር የበላይ ትእዛዛት መታዘዝ ምንጊዜም ከፍተኛውን ደረጃ ይይዛሉ። በመንፈስ ቅዱስ የዳበረውና ቃሉን ያጠናው ሕሊናችን፣ መጽሐፍ ቅዱስ በቀጥታ ዝም ባለባቸው ዘመናዊና ዝርዝር ጉዳዮች (እንደ ቴክኖሎጂና ሕክምና ሥነ-ምግባር) ክፍተቶችን በጥበብ እንድንሞላ ይረዳናል፤ ነገር ግን ውሳኔያችን ሁልጊዜ ከእግዚአብሔር ከተገለጠው የቅድስና ፈቃድ ጋር ፍጹም መጣጣም አለበት።