የእስራኤል ታሪክ

የቃል ኪዳን ማንነት፣ መንግሥት እና ተልዕኮ

✡️

በቅዱሳት መጻሕፍት ቀኖና ውስጥ እንደ እስራኤል ታሪክ፣ ምርጫዋ፣ የቃል ኪዳን ማንነቷ፣ አሳዛኙ ምርኮዋ፣ እና ተስፋ የተሰጠው የተሃድሶዋ ታሪክ፣ ያለ ሥነ-መለኮታዊ ስፋት፣ ታሪካዊ ጥልቀት እና የቤዛነት አጣዳፊነት ያላቸው ጭብጦች የሉም። በዘፍጥረት 12 ከአብርሃም ጥሪ ጀምሮ በራእይ 21–22 እስከ አዲሲቷ ኢየሩሳሌም ራእይ ድረስ፣ የእስራኤል ታሪክ እስከ አዲስ ፍጥረት ያለውን የቤዛነት ታሪክ እንቅስቃሴ በማዋቀር የመጽሐፍ ቅዱስ ራእይ ዋንኛ ሆኖ ያገለግላል። የእስራኤልን መንግሥት ማጥናት ማለት፣ በመሠረቱ፣ እግዚአብሔር በዓለም ውስጥ ያለውን አዳኝ ዓላማዎች ትክክለኛ ቅርጽ ማጥናት ማለት ነው።

ይህ ጽሑፍ ይህንን ውይይት በአራት አበይት ጥያቄዎች አማካኝነት ይዳስሳል፡ (1) የቃል ኪዳን ሕዝብ እንደመሆኗ የእስራኤል ማንነት ምንድን ነው? (2) በዳዊት ሥርወ መንግሥት የተቋቋመው እና በነቢያት ራእይ የታሰበው የመንግሥቱ ባሕርይ ምንድን ነው? (3) በእግዚአብሔር ዓለም አቀፋዊ የቤዛነት ዕቅድ ውስጥ ለእስራኤል የተሰጠው ተልዕኮ ምንድን ነው? (4) እግዚአብሔር በእስራኤል ውስጥ እና በእሷ በኩል የሠራው ሥራ፣ የምርኮን ሥቃይ እና የመመለስን ተስፋ ጨምሮ በኢየሱስ ክርስቶስ እና የእርሱን ስም በሚሸከመው ማኅበረሰብ ውስጥ የመጨረሻ ፍጻሜውን የሚያገኘው እንዴት ነው? እነዚህ ጥያቄዎች በመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ፣ በታሪካዊ ሥነ-መለኮት፣ እና በቀኖናዊ ውህደት የጥናት ዘርፎች በኩል ይመለሳሉ።

የቃል ኪዳን ሕዝብ ማንነት

ምርጫ እና አብርሃማዊው መሠረት

የእስራኤል ማንነት ከማንኛውም ታሪካዊ እድገት በፊት በእግዚአብሔር ሉዓላዊ የመምረጥ ጸጋ ላይ የተመሠረተ ነው። እግዚአብሔር አብራምን ከከለዳውያን ዑር በሦስትዮሽ ተስፋ (ምድር፣ ዘር፣ እና ዓለም አቀፋዊ በረከት) የጠራበት ዘፍጥረት 12፡1–3 ነው። "ታላቅ ሕዝብም አደርግሃለሁ፥ እባርክሃለሁ፥ ስምህንም አከብረዋለሁ፤ ለበረከትም ሁን... የምድር ነገዶችም ሁሉ በአንተ ይባረካሉ" (ዘፍ. 12፡2–3)። በዘፍጥረት 15 አስደናቂ የቃል ኪዳን ሥነ-ሥርዓት የጸደቀው እና በዘፍጥረት 17 በግዝረት የተረጋገጠው ይህ የአብርሃም ቃል ኪዳን፣ ተከታዩ የእስራኤላውያን ማንነት ሁሉ ሊተረጎምበት የሚገባውን የሥነ-መለኮት ሰዋሰው (መሠረት) ይዘረጋል። እስራኤል የምትኖረው ራሷን እንደፈጠረች ብሔራዊ ወይም ፖለቲካዊ አካል ሳይሆን፣ የቤዛነት አድማሱ የምድርን አሕዛብ ሁሉ በሚያጠቃልል አምላክ የተመረጠች መሣሪያ ሆና ነው።

የአብርሃም ቃል ኪዳን ቅድመ-ሁኔታ የሌለው ባሕርይ መሠረታዊ ነው። ላለመታዘዝ ግልጽ የሆኑ ቅጣቶችን ከያዘው የሙሴ አስተዳደር በተለየ፣ የአብርሃም ቃል ኪዳን የተቋቋመው በአንድዮሽ መለኮታዊ መሐላ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ በገላትያ 3፡15–18 ላይ ፣ ሕግ ከመሰጠቱ አራት መቶ ሠላሳ ዓመታት በፊት የተረጋገጠው ከአብርሃም ጋር የተደረገው ቃል ኪዳን በሕግ ሊሻር አይችልም። ተስፋው በእግዚአብሔር በማይለወጥ ባሕርይ የተረጋገጠ ነው። ይህ ሥነ-መለኮታዊ ነጥብ ምርኮን እና ተሃድሶን ለመተርጎም ትልቅ ጠቀሜታ አለው፡ የአሦር እና የባቢሎን ወረራ አደጋ የእስራኤልን መለኮታዊ ምርጫ አያሳጣም ሊያሳጣም አይችልም፤ ምክንያቱም ያ ምርጫ የተመሠረተው በእስራኤል ብቃት ላይ ሳይሆን ቃል ኪዳን በገባው አምላክ ቅድመ-ሁኔታ የሌለው ታማኝነት ላይ ነው።

የሙሴ ቃል ኪዳን እና ብሔራዊ ሕገ-መንግሥት

የእስራኤል ማንነት በሲና በተደረገው የሙሴ ቃል ኪዳን አማካኝነት ይበልጥ ተገልጿል እና ተቋማዊ ሆኗል። ዘጸአት 19፡5–6 የፕሮግራሙን (የመተዳደሪያውን) መግለጫ ይዟል፡ "አሁንም ቃሌን በእውነት ብትሰሙ ኪዳኔንም ብትጠብቁ፥ ምድር ሁሉ የእኔ ናትና ከአሕዛብ ሁሉ የተመረጠ ርስት ትሆኑልኛላችሁ፤ እናንተም የካህናት መንግሥት የተቀደሰችም ሕዝብ ትሆኑልኛላችሁ።" ይህ ክፍል የእስራኤልን ማንነት በሦስት ተደራራቢ መዝገቦች ይለያል፡ ግንኙነታዊ ("የተመረጠ ርስት)፣ ፖለቲካዊ ("መንግሥት")፣ እና ክህነታዊ ("የካህናት")። እስራኤል በአሕዛብ መካከል ያለች ብሔር ስትሆን፣ በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ በዙሪያዋ ባሉት አሕዛብ ፊት የቃል ኪዳን ቅድስናን በሚታይ ሁኔታ እንድታሳይ በኦሪት የተለየች፣ ከሌላ ከማንም የማትመሳሰል ብሔር ነች።

ሆኖም፣ የዘጸአት 19፡5 የመግቢያ ሐረግ ግልጽ እንደሚያደርገው የሙሴ ቃል ኪዳን በግልጽ ቅድመ-ሁኔታዊ ነው፡ "ቃሌን በእውነት ብትሰሙ"። ይህ ሁኔታዊነት በእስራኤል ማንነት ውስጥ መዋቅራዊ ውጥረት ያስተዋውቃል፤ ይህም የብሔሩን ታሪክ ታላላቅ ቀውሶች ያስከትላል። የዘዳግም መጽሐፍ፣ በምዕራፍ 27–30 ላይ ባለው ሰፊ የበረከት እና የእርግማን ክፍል፣ የቃል ኪዳን ታማኝነትን እና አለመታመንን ውጤቶች ግልጽ በማድረግ የምርኮን የነቢያት ትርጓሜ አስቀድሞ ያሳያል። ዘዳግም 28፡63–68 እስራኤል በአሕዛብ መካከል መበተኗን እንደ መጨረሻ የቃል ኪዳን እርግማን በአስደንጋጭ ትክክለኛነት ይገልጻል። ሰሜናዊው መንግሥት በ722 ዓ.ዓ. በአሦር ሲወድቅ እና ደቡባዊው መንግሥት በ586 ዓ.ዓ. ወደ ባቢሎን ተግዟል።

የዳዊት ቃል ኪዳን እና ንጉሣዊ ማንነት

ሦስተኛው የቃል ኪዳን ገጽታ የእስራኤልን ማንነት ያበለጽጋል፡ በ2ኛ ሳሙኤል 7 ላይ ያለው የዳዊት ቃል ኪዳን። ንጉሥ ዳዊት ለያህዌ ቤት (ቤተ መቅደስ) ለመሥራት ሐሳብ ሲያቀርብ፣ እግዚአብሔር ሐሳቡን በመገልበጥ በምትኩ ለዳዊት ቤት (ሥርወ መንግሥት) እንደሚሠራለት ቃል ገባ። "ቤትህና መንግሥትህም በፊቴ ለዘላለም የጸና ይሆናል፤ ዙፋንህም ለዘላለም ይጸናል" (2 ሳሙ. 7፡16)። ይህ ተስፋ የዳዊትን ንጉሥ የእስራኤል ቃል ኪዳናዊ ማንነት ምሰሶ እና የእግዚአብሔር በረከት ለብሔሩ መካከለኛ አድርጎ ያስተዋውቃል። መዝሙር 72፣ መዝሙር 89፣ እና ንጉሣዊ መዝሙሮች በጋራ የሚያቀርቡት የሥነ-መለኮት ትምህርት፣ ግዛቱ እስከ ምድር ዳርቻ የሚደርስ እና ፍትሑ ለድሆች እና ለተጠቁት ሰላምን (ሻሎም) የሚያሰፍን ንጉሥን ነው።

የዳዊት ቃል ኪዳን የሙሴን ቃል ኪዳን አይሽረውም፣ ነገር ግን እሱን መሠረት አድርጎ ዘላለማዊ የዳዊት ግዛት የሚለውን የፍጻሜ ዘመን (ኤስካቶሎጂያዊ) አድማስ ይጨምርበታል። ነቢያት ኢሳይያስ፣ ኤርምያስ፣ እና ሕዝቅኤል በተሃድሶ ራእዮቻቸው ወደዚህ ተስፋ በተደጋጋሚ ይመለሳሉ፤ ከእሴይ ግንድ የሚወጣውን ቁጥቋጦ (ኢሳ. 11፡1)፣ ለዳዊት የሚነሳውን ጻድቅ ቅርንጫፍ (ኤር. 23፡5)፣ እና የተመለሱትን የእግዚአብሔር ሕዝብ የሚጠብቀውን ዳዊታዊ ልዑል (ሕዝ. 34፡23–24) ይጠባበቃሉ። ስለዚህ፣ የእስራኤል ማንነት የማይንቀሳቀስ ሳይሆን በተፈጥሮው የፍጻሜ ዘመን ነው፡ በቃል ኪዳን ተስፋ አቅጣጫ በኩል፣ በብሉይ ኪዳን ውስጥ ገና ወደ ያልተረጋገጠ ፍጻሜ ወደ ፊት ይዘረጋል።

የእስራኤል መንግሥት ባሕርይ

ቲኦክራሲያዊ ምኞት እና ሰብዓዊ ውስንነት

በእስራኤል ውስጥ ያለው የዘውዳዊ ሥርዓት ዘመን የብሔሩን የፖለቲካ ማንነት በጣም የተጠናከረ መግለጫ እና በመለኮታዊ ንግሥና እና በሰብዓዊ ውክልና መካከል ያለውን ከፍተኛ የሥነ-መለኮት ውጥረት ያሳያል። በ1ኛ ሳሙኤል 8 ላይ ንጉሥ እንዲነግሥ የቀረበው ጥያቄ በራሱ አሻሚ ነው፡ ያህዌ የራሱን ንግሥና እንደመቃወም ይተረጉመዋል (1 ሳሙ. 8፡7)፣ ሆኖም ግን በተመሳሳይ ጊዜ ጥያቄውን ያስተናግዳል እና በሉዓላዊ ዓላማው ውስጥ አቅጣጫ ያስይዘዋል። ሳሙኤል ስለ "ንጉሡ ልማድ" የሰጠው ማስጠንቀቂያ (1 ሳሙ. 8፡11–18) በእስራኤል ውስጥ ያለው ሰብዓዊ ንግሥና በመጨረሻ መለኮታዊ ፍርድን ወደሚያመጣ ብዝበዛ እና ክህደት የሚያዘነብል ተፈጥሯዊ አዝማሚያ እንዳለው ከመነሻው ያረጋግጣል።

የሳኦል፣ የዳዊት፣ እና የሰሎሞን የንግሥና ዘመናት ውስብስብ የሆነ የታሪክ ቅስት ይከተላሉ። የሳኦል ንግሥና ባለመታዘዙ ሸክም ሥር ይወድቃል (1 ሳሙ. 13፣ 15)፤ ይህ የቃል ኪዳን በረከት ከቃል ኪዳን ታማኝነት ሊለይ የማይችል መሆኑን የሙሴን መርህ ያሳያል። ዳዊት በ2ኛ ሳሙኤል 11–12 ላይ ከፍተኛ የሥነ-ምግባር ውድቀት ቢያጋጥመውም፣ ውድቀቱ በልብ ጥንካሬ ሳይሆን በእውነተኛ ንስሐ (መዝ. 51) ስለተመለሰ፣ እርሱ ግን የእስራኤል ተምሳሌታዊ ንጉሥ "እንደ ልቡ የሆነ ሰው" (1 ሳሙ. 13፡14) ነው።

ወደር በሌለው ጥበብ እና መለኮታዊ ሞገስ የጀመረው የሰሎሞን ንግሥና (1 ነገ. 3–10) በመጨረሻ የሀብትን፣ የባዕድ ጋብቻን፣ እና የቅልቅል ሃይማኖታዊ ልምምድን አጥፊ ውጤቶች ያሳያል፤ በ1ኛ ነገሥት 12 ላይ ያለው የመንግሥት መከፋፈል በሰሎሞን ክህደት ላይ እንደተላለፈ መለኮታዊ ፍርድ በትረካው ውስጥ በግልጽ ተተርጉሟል (1 ነገ. 11፡9–13)።

የተከፋፈለው መንግሥት

የተባበረው መንግሥት ወደ ሰሜናዊው የእስራኤል መንግሥት (ኤፍሬም) እና ደቡባዊው የይሁዳ መንግሥት (931 ዓ.ዓ.) መከፋፈል የፖለቲካ መለያየትን ብቻ ሳይሆን ጥልቅ የቃል ኪዳን አንድምታ ያለው ሥነ-መለኮታዊ ስብራት ነው። የነገሥታት መጻሕፍት የተከፋፈለውን መንግሥት ሙሉ ጊዜ ወጥ በሆነ ሥነ-መለኮታዊ መነጽር ይተረጉሙታል፡ እያንዳንዱ ንጉሥ የሚገመገመው በወታደራዊ ወይም በኢኮኖሚ ስኬት ሳይሆን ለቃል ኪዳኑ ባለው ታማኝነት ነው፤ በተለይም "በእግዚአብሔር ፊት ቅን የሆነውን አደረገ" ወይስ "በእግዚአብሔር ፊት ክፉ የሆነውን አደረገ" በሚለው መመዘኛ ነው። በ1ኛ እና 2ኛ ነገሥታት መጻሕፍት ውስጥ የሚደጋገመው ይህ የግምገማ ቀመር፣ የፊተኛው ነቢያት ጽሑፎችን የሚያዋቅረውን የዘዳግም አመለካከት ያንጸባርቃል።

ሰሜናዊው መንግሥት ኢዮርብዓም በቤቴል እና በዳን አማራጭ የአምልኮ ማዕከላትን በማቋቋሙ ወዲያውኑ ይበላሻል (1 ነገ. 12፡26–33)፤ ይህ ድርጊት ተራኪው "የኢዮርብዓም ኃጢአት" ብሎ የሚገልጸው እና ከእያንዳንዱ ተከታይ የሰሜን ንጉሥ ጋር የተያያዘ ተደጋጋሚ አዝማች ይሆናል። በዘዳግማዊው ግምገማ መሠረት ምንም ዓይነት የሰሜን ንጉሥ ቅድመ-ሁኔታ የሌለው መለኮታዊ ማጽደቂያ አላገኘም።

ነቢያት ኤልያስ፣ ኤልሳዕ፣ አሞጽ፣ እና ሆሴዕ በሰሜን በማገልገል መንግሥቱን ወደ ቃል ኪዳን ንስሐ ይጠራሉ፣ ነገር ግን የነቢያቱ ቃል በተከታታይ ውድቅ ይደረጋል። የሆሴዕ የጋብቻ ዘይቤ (ሆሴዕ 1–3) እስራኤልን እንደ ታማኝ ያልሆነች ሚስት አድርጎ ያሳያል፤ ይህም መለኮታዊ ባላቸውን ትተው በኣልን የተከተሉትን ሕዝብ መንፈሳዊ ዝሙት በሕይወት ታሪክ መልክ ይገልጻል። በ722 ዓ.ዓ. በቴልጌልቴልፌልሶር እና በሳርጎን 2ኛ ሥር በነበረችው አሦር የሰሜናዊው መንግሥት መጥፋት፣ በ2ኛ ነገሥት 17 ላይ የቃል ኪዳን ጥሰት ቀጥተኛ ውጤት ነው፡ "የእስራኤል ልጆች አምላካቸውን እግዚአብሔርን ስለ በደሉ... ይህ ሆነ" (2 ነገ. 17፡7)።

የእስራኤል ተልዕኮ፡ ለአሕዛብ ብርሃን

የክህነት አስታራቂነት እና የተልዕኮ ጥሪ

እስራኤልን "የካህናት መንግሥት" (ዘጸ. 19፡6) ብሎ መሰየሙ በጥንታዊ የብሉይ ኪዳን ምሁራን ዘንድ ሁልጊዜ በበቂ ሁኔታ ያልተገመገመ ጥልቅ የተልዕኮ አንድምታ አለው። የአንድ ካህን ተግባር በቅዱሱ እና በተራው መካከል፣ በእግዚአብሔር እና ወደ እርሱ በሚቀርቡት ሰዎች መካከል ማስታረቅ ከሆነ፣ እስራኤል በአሕዛብ ዓለም ውስጥ ያላት የክህነት ማንነት የአስታራቂነት ጥሪን ያመለክታል፡- እስራኤል የያህዌ እውቀት ለአሕዛብ ዓለም የሚተላለፍባት ሕዝብ ሆና ኖራለች። ይህ የተልዕኮ ገጽታ በአብርሃም ተስፋ ውስጥ ተካትቷል "የምድር ነገዶችም ሁሉ በአንተ ይባረካሉ" (ዘፍ. 12፡3)፤ እንዲሁም መዝሙረ ዳዊት አሕዛብ ያህዌን እንዲያውቁ በሚያደርገው ተደጋጋሚ ጥሪ (መዝ. 47፣ 67፣ 96፣ 117) ሥርዓተ አምልኮአዊ መግለጫን አግኝቷል።

ኦሪት (Torah) ራሱ ለእስራኤል የቃል ኪዳን ሕይወት የተልዕኮ ተግባርን አስቀድሞ ይጠብቃል። ዘዳግም 4፡5–8 አሕዛብ የእስራኤልን ጥበብ እና ፍትሕ ሲመለከቱ እና "በእውነት ይህ ታላቅ ሕዝብ ጠቢብና አስተዋይ ነው" ብለው ሲደመድሙ በራእይ ያያል። ይህ አንድምታ የእስራኤል የቃል ኪዳን ፍትሕ እና ጽድቅ መገለጫ መሆን የምስክርነት ዓይነት ነው። የሰሎሞን ቤተ መቅደስ ግንባታ እና ምረቃ፣ "ከሕዝብህ ከእስራኤል ወገን ላልሆነ ለእንግዳ" (1 ነገ. 8፡41–43) ባለው ግልጽ ዝግጅት፣ የእስራኤል አምልኮ በብሔር ወይም በዘር ብቻ የተወሰነ እንዲሆን ታስቦ እንዳልነበር በተመሳሳይ ሁኔታ ያሳያል።

የዓለም አቀፋዊ በረከት የነቢያት ራእይ

የነቢያት ጽሑፎች በእስራኤል የቃል ኪዳን ጥሪ ውስጥ የተካተተውን የተልዕኮ አድማስ በከፍተኛ ሁኔታ ያሰፋሉ። የኢሳይያስ አገልጋይ መዝሙሮች (ኢሳ. 42፡1–4፤ 49፡1–6፤ 50፡4–9፤ 52፡13–53፡12) ተልዕኮው በግልጽ ወደ አሕዛብ የሚዘረጋን ግለሰብ፣ ማኅበረሰብ፣ ወይም ሁለቱንም ያቀርባሉ። ሁለተኛው የአገልጋይ መዝሙር በተለይ አስደናቂ ነው፡ "ማዳኔም እስከ ምድር ዳርቻ ድረስ ይሆን ዘንድ ለአሕዛብ ብርሃን አድርጌ ሰጥቼሃለሁ" (ኢሳ. 49፡6)። እዚህ ላይ የአገልጋዩ ተልዕኮ ከእስራኤል የራሷ ተሃድሶ ያልፋል፤ ዓለም አቀፋዊ የሆነውን የመለኮታዊ ድነት አዋጅ ያጠቃልላል።

ኢሳይያስ 56፡6–8 የውጭ ዜጎች ራሳቸውን ከያህዌ ጋር ሲያቀላቅሉ እና "ለአሕዛብ ሁሉ" በተባለው የጸሎት ቤት ውስጥ ሲቀበሉ በራእይ ያያል፤ ይህ ጽሑፍ ኢየሱስ ቤተ መቅደሱን ሲያነጻ በግልጽ ጠቅሶታል (ማርቆስ 11፡17)። የዘካርያስ አሕዛብ ወደ ኢየሩሳሌም የሚጎርፉበት ራእይ (ዘካ. 8፡20–23)፣ እና የሚልክያስ ከፀሐይ መውጫ ጀምሮ እስከ መግቢያዋ ድረስ የያህዌ ስም በአሕዛብ ዘንድ ታላቅ ይሆናል (ሚል. 1፡11) የሚለው አዋጅ፣ የእስራኤል የተልዕኮ ጥሪ በስፋቱ ዓለም አቀፋዊ እና በፍጻሜው ኤስካቶሎጂያዊ ነው። አሕዛብ እስራኤልን ከርቀት መመልከት ብቻ ሳይሆን በእስራኤል አምላክ አምልኮ ውስጥ ይሳተፋሉ።

ይህ የተልዕኮ አቅጣጫ፣ ከምርጫ ጀምሮ በቃል ኪዳን ማኅበረሰብ በኩል እስከ ዓለም አቀፋዊ በረከት፣ የአዲስ ኪዳን የተልዕኮ ትረካዎች (ማቴ. 28፡18–20፤ ሥራ 1፡8) በተሻለ ሁኔታ የሚረዱበትን መሠረታዊ ማዕቀፍ ይሰጣል፡ ታላቁ ተልዕኮ የእስራኤል ተልዕኮ መተኪያ ሳይሆን የእስራኤል ተልዕኮ ኤስካቶሎጂያዊ ቅጥያ እና ፍጻሜ ነው።

ታሪካዊ ማጣቀሻዎች እና የጊዜ ሰሌዳ

የጥንቷ እስራኤል ካርታ

ይህ ካርታ የተባበሩት መንግሥት ግዛት ግምታዊ የጂኦግራፊያዊ ስፋት ያሳያል።

የተባበሩት እስራኤል ግዛት

የታሪክ የጊዜ ሰሌዳ

1050 ዓ.ዓ. (BCE)

የሳኦል ንግሥና መጀመር (የተባበሩት መንግሥት ጅማሬ)

1010 ዓ.ዓ. (BCE)

የዳዊት ንግሥና መጀመር እና የኢየሩሳሌም መዲና መሆን

970 ዓ.ዓ. (BCE)

የሰሎሞን ንግሥና እና የመጀመሪያው ቤተ መቅደስ ግንባታ

930 ዓ.ዓ. (BCE)

የመንግሥቱ መከፋፈል (ወደ ሰሜን እስራኤል እና ደቡብ ይሁዳ)

722 ዓ.ዓ. (BCE)

የሰሜኑ መንግሥት (እስራኤል) ውድቀት በአሦራውያን እጅ

586 ዓ.ዓ. (BCE)

የደቡቡ መንግሥት (ይሁዳ) ውድቀት፣ የቤተ መቅደሱ መፍረስ እና የባቢሎን ምርኮ

የእግዚአብሔር ሥራ በእስራኤል በኩል

📜

ቶራ (ሕግ)፣ ጥበብ፣ እና የቃል ኪዳን ሕይወት ማሳያ

በእስራኤል የቤዛነት ታሪክ ውስጥ የእስራኤል ሥራ በዋነኝነት መለኮታዊ መገለጥን መቀበል፣ መተግበር እና ማስተላለፍ ነው። ጳውሎስ በሮሜ 3፡2 ላይ እንዳብራራው፣ በሲና ተራራ የቶራ (የሕግ) መሰጠት የእስራኤል ታላቅ ክብር (መብት) ነው፡ "የእግዚአብሔር ቃላት አደራ ተሰጥቷቸዋል።" ቶራ (ሕጉ) የሕግ ስብስብ ብቻ ሳይሆን አጠቃላይ የቃል ኪዳን ሰነድ ነው፤ ትረካን፣ ሕግን፣ ሥርዓተ አምልኮን፣ እና ሥነ ምግባርን ያካተተ፣ በአሕዛብ መካከል የያህዌን (የእግዚአብሔርን) ባሕርይ የሚያንጸባርቅ ማኅበረሰብ ለመቅረጽ የተዘጋጀ ነው። የእስራኤል የጥበብ ሥነ ጽሑፍ (ምሳሌ፣ መክብብ፣ ኢዮብ፣ እና የጥበብ መዝሙራት) ይህንን የቃል ኪዳን መገለጥ ወደ ዕለታዊ ሕይወት ተሞክሮ በማስፋት፣ ያህዌን በመፍራት የሚመራ የሰውን ልጅ ብልጽግና ራዕይ በግልጽ ያሳያል።

ሌዋዊው ክህነት እና የመሥዋዕት ሥርዓቱ የእስራኤል የቤዛነት ሥራ ሌላኛው ገጽታ ነው። ውስብስብ የሆነው የመሥዋዕት፣ የመንጻት ሥርዓቶች፣ እና ዓመታዊ በዓላት፣ በስርየት ቀን (ዘሌዋውያን 16) የሚደመደመው፣ በቅዱስ አምላክ እና ኃጢአተኛ በሆነ ሕዝብ መካከል ያለውን የቃል ኪዳን ኅብረት ጠብቆ አቆይቷል። ወደ ዕብራውያን የተጻፈው መልእክት በሰፊው እንደሚያብራራው፣ ይህ አጠቃላይ የአምልኮ ሥርዓት ተምሳሌታዊ ሆኖ ያገለግላል፤ የኢየሱስ ክርስቶስን ወሳኝ የክህነት ሥራ አስቀድሞ የሚያሳይ ነው። የእርሱ አንድ ጊዜ ራሱን መሥዋዕት አድርጎ ማቅረቡ፣ ተደጋጋሚዎቹ ሌዋውያን መሥዋዕቶች ሊያሳዩት የሞከሩትን በተሟላ ሁኔታ አከናውኗል (ዕብ. 9፡11–14፤ 10፡1–18)። በመሆኑም የእስራኤል የክህነት ሥራ በአዲስ ኪዳን የድነት ትምህርት (ሶቴሪዮሎጂ) ውስጥ በጥልቀት የተሳሰረ ነው።

ትንቢት እና የፍጻሜ ዘመን (ኤስካቶሎጂያዊ) ተስፋ

ምናልባትም እስራኤል ለቤዛዊ ታሪክ ካበረከተቻቸው ዘላቂ አስተዋጽዖዎች አንዱ የትንቢት እንቅስቃሴ ሊሆን ይችላል። በዚህ እንቅስቃሴ በኩል እግዚአብሔር፣ በእስራኤል ታላቅ ውድቀት ወቅት፣ በመላው የመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖና ውስጥ እጅግ የሚያበሩ የፍጻሜ ዘመን ተስፋ ራእዮችን ገልጿል። በተቃረበውና በተጨባጩ የምርኮ (የስደት) አውድ ውስጥ ነው የትንቢት መጻሕፍት እጅግ አስደናቂ ተስፋዎችን ያስገኙት፡ የኤርምያስ 31፡31–34 አዲሱ ቃል ኪዳን፣ የሕዝቅኤል 37 የደረቁ አጥንቶች ሸለቆ፣ የኢሳይያስ 52–53 መከራን የሚቀበለው አገልጋይ፣ የኢሳይያስ 40–55 ተስፋ የተሰጠበት አዲሱ ዘጸአት፣ እና የዳንኤል አራቱ መንግሥታት እና የሚመጣው የሰው ልጅ የአፖካሊፕቲክ ራዕይ (ዳን. 7) ናቸው። እነዚህ ጽሑፎች ለመጽሐፍ ቅዱስ ታሪክ ዳርቻ ላይ ያሉ ጌጦች ሳይሆኑ፣ የአዲስ ኪዳን ጸሐፊዎች የኢየሱስ ክርስቶስን ማንነት እና ሥራ ለመተርጎም የተጠቀሙበትን ሥነ-መለኮታዊ ቃላት እና ጽንሰ-ሐሳባዊ ማዕቀፍ የሚያቀርቡ መዋቅራዊ ምሰሶዎች ናቸው።

የትንቢት አስተሳሰብ የሚሠራው አሁን ያለውን ሥርዓት ትችት እና አማራጭ ዕድሎችን የማነቃቃት ሥራን አንድ ላይ በማጣመር ነው ። በእስራኤል የምርኮ (ስደት) አውድ ውስጥ፣ ይህ የትንቢት ዲያሌክቲክ አስደናቂ ሥነ-መለኮታዊ ፈጠራን አስገኝቷል፡ የቀውሱ ጥልቀት የእግዚአብሔር ታማኝነት፣ የቃል ኪዳን መታደስ እና የፍጻሜ ዘመን ለውጥ እጅግ ጥልቅ መግለጫ ምክንያት ሆኗል። ስለዚህ፣ በእስራኤል የቤዛነት ታሪክ ውስጥ ያለው ሥራ፣ ዘወትር በከፊል የነበረውንና አብዛኛውን ጊዜ የጠፋውን መታዘዝን ብቻ ሳይሆን፤ ውድቀቷንም ያካትታል፤ ይህም በሰብዓዊ ጥረት ሳይሆን በሉዓላዊ መለኮታዊ ጸጋ የተፈጸመ አዲስ እና የተሻለ ቃል ኪዳን መለኮታዊ ተስፋ ምክንያት ሆኗል።

የሰሜኑ መንግሥት የአሦር ምርኮ (722 ዓ.ዓ.)

በ722 ዓ.ዓ. በሳርጎን 2ኛ (እና በቅድመ-አያቱ በሽልማናሶር 5ኛ) ሥር የሰሜናዊው የእስራኤል መንግሥት (ኤፍሬም) በአሦር ግዛት እጅ መውደቅ በእስራኤላውያን ብሔራዊና ሃይማኖታዊ ታሪክ ውስጥ የመጀመሪያውን ታላቅ መዋቅራዊ ጥፋት ነው። ይህ ክስተት ተራ ወታደራዊ ሽንፈት ወይም የጂኦፖለቲካዊ ኃይል ሚዛን መዛባት ውጤት ብቻ አልነበረም፤ ይልቁንም በጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ መነጽር የሚቃኝ መለኮታዊ ፍርድ እንጂ። 2ኛ ነገሥት 17 ላይ የሚገኘው ዋነኛው የታሪክ ዘገባ፣ የሰሜኑን መንግሥት የሁለት መቶ ዓመታት የቃል ኪዳን ጥሰቶች፣ ስልታዊ የአምልኮ ባዕድነትን እና ማኅበራዊ ፍትሕ ማጣትን በዝርዝር በማቅረብ ሥነ-መለኮታዊ ድርሳን ይተነትናል። ታሪኩን ሲያጠቃልልም፡ "እግዚአብሔርም በባሪያዎቹ በነቢያቱ ሁሉ አፍ እንደ ተናገረው እስራኤልን ከፊቱ እስኪያወጣ ድረስ ከእርስዋ አልራቁም። እስራኤልም እስከ ዛሬ ድረስ ከምድሩ ወደ አሦር ፈለሰ።" (2 ነገ. 17፡23) በማለት ለክስተቱ ቀጣይነት ያለውና ከታሪክ በላይ የሆነ ሥነ-መለኮታዊ ትርጓሜ ይሰጣል። በመሆኑም ምርኮው እንደ አጋጣሚ ወታደራዊ ወይም ፖለቲካዊ አደጋ ሳይሆን፣ በዘዳግም 28–30 በረከቶችና እርግማኖች ላይ እንደተደነገገው፣ ሕዝቡ ከቃል ኪዳኑ ማዕቀፍ ውጭ ሲወጣ የሚከተለው የያህዌ የቃል ኪዳን ፍርድ ቀጥተኛ፣ ታሪካዊ እና ሆን ተብሎ የተደረገ እርምጃ ነበር። ይህ ዓይነቱ አቀራረብ በብሉይ ኪዳን የታሪክ አጻጻፍ ስልት ውስጥ መሠረታዊው ነው።

ወደ አሦር የተወሰዱትና በቀሪው የእስራኤል ሕዝብ ውስጥ ተደባልቀው ሳምራውያንን (2 ነገ. 17፡24–41) ባፈሩ የባዕድ ሕዝቦች የተተኩት የሰሜኑ ነገዶች ዕጣ ፈንታ፣ የቃል ኪዳን ምርጫን ወሰን፣ አጠቃላይነትን እና ቋሚነትን በተመለከተ እጅግ አሳሳቢ የሆኑ የሥነ-መለኮት ጥያቄዎችን ያስነሳል። ያህዌ ሕዝቡን ሙሉ በሙሉ ትቷቸዋልን? የሚለው ጥያቄ የኅሊና ቀውስ ፈጥሮ ነበር። ይሁን እንጂ ነቢያት የሰሜኑ ነገዶች ለእግዚአብሔር የመዳንና የተሃድሶ ዓላማዎች በዘላቂነት እንደጠፉ አድርገው በጭራሽ አይቀበሉም። ከውድቀቱ በፊት በሰሜን ሲያገለግል የነበረው ሆሴዕ፣ የመለኮታዊ ፍርድን የማይቀሬነት እውነታ እና የመለኮታዊ ፍቅርን ተሃድሶ ዕድልን በአስገራሚ ሁኔታ አንድ ላይ በማጣመር፣ ትንቢቱን ሲያጠቃልል፡ "ክህደታቸውን እፈውሳለሁ፣ ቁጣዬ ከእነርሱ ተመልሷልና በነፃ እወዳቸዋለሁ" (ሆሴዕ 14፡4) የሚለውን የሉዓላዊ ጸጋ ተስፋ ይሰጣል። ይህ ተስፋ ከታሪክ አድማስ ባሻገር የሚመለከት ሲሆን፣ የሕዝቅኤል ይሁዳን እና ኤፍሬምን የሚወክሉ ሁለት የተለያዩ እንጨቶች በእግዚአብሔር እጅ አንድ የመሆን ራዕይ (ሕዝ. 37፡15–23) በተመሳሳይ መንገድ የተከፋፈለውና የተበተነው ሕዝብ በአንድ የዳዊት እረኛ ሥር እንደገና መዋሃዱንና መንፈሳዊ ዕርቅ ማግኘቱን በጽኑ ይጠባበቃል።

የባቢሎን ምርኮ (586 ዓ.ዓ.)፡ ሥነ-መለኮታዊ ስፋቱ

በ586 ዓ.ዓ. በናቡከደነፆር ኢየሩሳሌም እና የሰሎሞን ቤተ መቅደስ በመፍረሳቸው የተደመደመው የደቡባዊው መንግሥት (የይሁዳ) የባቢሎን ምርኮ፣ በመላው የብሉይ ኪዳን ታሪክ ውስጥ እጅግ ከፍተኛ ሥነ-መለኮታዊ ክብደት ያለውና የማንነት ቀውስ የፈጠረ ማዕከላዊ ክስተት ነው። የያህዌ መገኘት ማደሪያ፣ የእስራኤል የቃል ኪዳን ማንነትና ደኅንነት ማዕከል የሆነው የቤተ መቅደሱ መፍረስ፣ የእስራኤላውያንን የሥነ-መለኮት መሠረት (በተለይም የጽዮንን የማይደፈር የመሆን እምነት) የሚያናጋ ታላቅ ቀውስ ፈጥሯል። ያህዌ የምድሪቱ አምላክ፣ በጽዮን ቅድስተ ቅዱሳን ውስጥ የሚያድርና ከተማዋን የሚጠብቅ ሉዓላዊ አምላክ ከሆነ፣ የቤተ መቅደሱ መቃጠልና የዳዊት ሥርወ-መንግሥት መፈራረስ ምን ትርጉም ነበረው? ያህዌ በባቢሎን አማልክት (በማርዱክ) ተሸንፎ ነበር? ሕዝቡን በዘላቂነት ትቶታል? ቃል ኪዳኑ አብቅቶለታል? እነዚህ ጥያቄዎች የታሪክና የእምነት መጋጨት ያስከተሉ ጥልቅ ጥያቄዎች ነበሩ።

የሰቆቃወ ኤርምያስ መጽሐፍ እምብዛም አቻ በሌለው የቅኔ ኃይልና የሙሾ መዋቅር የእነዚህን ሥነ-መለኮታዊ ጥያቄዎች ጥሬ ሥቃይና ብሔራዊ ድንጋጤ ያሰማል፡- "እናንተ በመንገድ የምታልፉ ሁሉ፣ ይህ በእናንተ ዘንድ ምንም አይደለምን? ተመልከቱ፣ ... እንደ ኀዘኔ ያለ ኀዘን ካለ እዩ" (ሰቆ. 1፡12)። ሆኖም፣ በዚህ እጅግ ባድማ በሆነውና ተስፋ በቆረጠው የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል ውስጥ እንኳ፣ እምነት በድርሰቱ መዋቅራዊ ማዕከል ላይ ራሱን ዳግም ያረጋግጣል፡- "ያልጠፋነው ከእግዚአብሔር ምሕረት የተነሣ ነው፤ ርኅራኄው አያልቅምና። ማለዳ ማለዳ አዲስ ነው፤ ታማኝነትህ ብዙ ነው።" (ሰቆ. 3፡22–23)። ይህ ዲያሌክቲክ ፣ ማለትም አደጋውን ሙሉ በሙሉ የመቀበል ሐዘን እና በዚያው ልክ የያህዌን የቃል ኪዳን ታማኝነት (የመለኮት ፍትሐዊነት) በጽናት ማረጋገጥ፣ የምርኮ እና ከምርኮ በኋላ ያሉ ጽሑፎችን በአጠቃላይ የሚገልጽ መሠረታዊ ባሕርይ ነው።

በባቢሎን በኮባር ወንዝ አጠገብ በምርኮኞቹ መካከል ሲያገለግል የነበረው ካህኑና ነቢዩ ሕዝቅኤል፣ የእግዚአብሔር ክብር ከኢየሩሳሌም ቤተ መቅደሱ ወጥቶ ወደ ምሥራቅ ሲሄድ ባየው ራዕይ (ሕዝ. 10–11) እጅግ አስገራሚና አብዮታዊ መገለጥን ይቀበላል። የሸኪናህ (የመለኮታዊ ክብር) መውጣት መለኮታዊ ሽንፈት ሳይሆን፣ ሕዝቡ በአምልኮ ባዕድነት ስላረከሱት መቅደሱን ለፍርድ አሳልፎ የሰጠ መለኮታዊ መራቅና ሉዓላዊ ነፃነት ነው። ይህም የተሃድሶን ዕድል በተቃራኒው የሚጠብቅ የቃል ኪዳን የፍርድ እርምጃ ነው። በተመሳሳይ መልኩ የሕዝቅኤል እግዚአብሔር በባቢሎን ላሉት ምርኮኞች ለአጭር ጊዜ "መቅደስ" የመሆኑ ራዕይ (ሕዝ. 11፡16)፣ እግዚአብሔር በጂኦግራፊያዊ ቅጥርና በሕንፃ ውስጥ ሳይሆን በተሰበሰቡት፣ በተቀደሱትና በተሰበሩት ሕዝቦቹ መካከል እንደሚያድር የሚገልጸውን የአዲስ ኪዳን መገለጥ (ዮሐ. 1፡14፤ 1 ቆሮ. 3፡16፤ ራእይ 21፡22) በታይፖሎጂያዊ መንገድ አስቀድሞ ያሳያል።

የኢሳይያስ የምርኮ እና አዲሱ ዘጸአት

የምርኮ ትንቢታዊ ሥነ-መለኮት በባቢሎን ለሚገኘውና ተስፋ ለቆረጠው የምርኮ ማኅበረሰብ በተጻፈው በኢሳይያስ 40–55 ክፍል ከፍተኛና ማራኪ ደረጃ ላይ ይደርሳል። የመክፈቻው አዋጅ "አጽናኑ ሕዝቤን፣ አጽናኑ ይላል አምላካችሁ" (ኢሳ. 40፡1)፤ የመለኮታዊ ፍርድን ጊዜ ማብቃትና ፍጹም መለኮታዊ ምሕረትን ያበስራል። ቀጣዮቹ ምዕራፎችም የቀድሞውን የግብፅ ዘጸአት ሥነ-መለኮት ለሚጠበቀው ታላቅ ብሔራዊና መንፈሳዊ ተሃድሶ እንደ ታይፖሎጂያዊ ማዕቀፍ ይጠቀሙበታል። ያህዌ በጥንት ዘመን በታላቅ የመዳን ሥራዎች እስራኤልን ከግብፅ ባርነት እንደቤዠ፣ አሁንም ከዚያ የላቀ አዲስ ዘጸአት ያደርጋል፤ ሕዝቡን በተለወጠ ምድረ በዳ ይመራል፣ በበረሃም መለኮታዊ ጎዳና ያዘጋጃል፣ እንዲሁም ክብሩን በአሕዛብ ሁሉ ፊት በዓለም አቀፍ ደረጃ ይገልጻል (ኢሳ. 40፡3–5፤ 43፡14–21)። ይህ አዲስ ዘጸአት የፍጥረት አዲስ መገለጫም ጭምር ነው።

በዚህ የኢሳይያስ ድርሳን ውስጥ በተለዩ ክፍሎች የተካተቱት አራቱ የአገልጋይ መዝሙሮች ፣ መከራው እና ሞቱ የሕዝቡ የቤዛዊ ተሃድሶ ዘዴ የሆነን ሚስጥራዊ አካል ያስተዋውቃሉ። የኢሳይያስ 53፣ በምርኮ ሁኔታ ቀኖናዊና ታሪካዊ አውድ ውስጥ ሲነበብ፣ የቃል ኪዳን ማኅበረሰቡ እውነተኛ ተሃድሶ በፖለቲካዊና በጂኦፖለቲካዊ ነፃነት ብቻ ሳይሆን፣ በውክልና በሚደረግ መለኮታዊ ስርየት እንደሚመጣ ይጠቁማል። አገልጋዩ "ስለ መተላለፋችን ቆሰለ፣ ስለ በደላችንም ደቀቀ፤ የደኅንነታችንም ተግሣጽ በእርሱ ላይ ነበረ" (ኢሳ. 53፡5)። ይህ ትንተና የእስራኤልን ታሪካዊ ውድቀት የሚፈውስ መለኮታዊ ምስጢር ነው። የአዲስ ኪዳን ማኅበረሰብ ከጥንታዊው የክርስቶስ ትውፊት መስመሩ ጀምሮ፣ ይህንን መከራን የሚቀበለውን አገልጋይ ከናዝሬቱ ኢየሱስ ማንነትና መስቀላዊ ሞት ጋር ማለቱ እና መከራውን በዚህ የኢሳይያስ ፍጻሜ መነጽር መተርጎሙ የአጋጣሚ ሳይሆን፣ የብሉይ ኪዳን ትረካ የደረሰበትን ከፍተኛ የስርየት ሥነ-መለኮት መሠረት በማድረግ ነው (ሉቃስ 22፡37፤ የሐዋርያት ሥራ 8፡32–35፤ 1 ጴጥሮስ 2፡22–25)።

ከምርኮ መመለስ

ተሃድሶ እና የፍጻሜ ዘመን ተስፋ

🕊️

በቂሮስ ሥር የተደረገው ታሪካዊ መመለስ

ከባቢሎን ምርኮ ታሪካዊው መመለስ የተጀመረው በ538 ዓ.ዓ. በአሐሜኒድ (ፋርስ) ግዛት መስራች በታላቁ ቂሮስ አዋጅ አማካይነት ሲሆን፣ ይህም የኒኦ-ባቢሎንን መንግሥት ድል ካደረገ በኋላ የተከናወነ ኢምፓየራዊ ፖለቲካዊ ለውጥ ነው። በእዝራ 1፡2-4 ላይ ተጠብቆ የሚገኘውና በቁፋሮ በተገኘው የቂሮስ ሲሊንደር በአሁኑ ጊዜ በብሪቲሽ ሙዚየም በሚገኘው የሸክላ ሰነድ) ላይ በተዘገበው መርህ የተረጋገጠው ይህ አዋጅ፣ በባቢሎን ምርኮ ላይ የነበሩ ልዩ ልዩ ሕዝቦች ወደየሀገራቸው እንዲመለሱ እና የየአማልክቶቻቸውን ቤተ መቅደሶች መልሰው እንዲገነቡ ፈቅዷል። ነቢዩ ኢሳይያስ እጅግ በሚያስደንቅ ትክክለኛነትና ሥነ-መለኮታዊ ድፍረት ቂሮስን የያህዌ "መሲሕ" (በዕብራይስጥ መሺያክ - የተቀባው፣ ኢሳ. 45፡1) እና የመለኮትን የተሃድሶና የታሪክ ዓላማ የሚፈጽም "እረኛ" (ኢሳ. 44፡28) ብሎ ጠርቶት ነበር፤ ይህም በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ስለ ታሪክ ጌትነትና ስለ ወደፊቱ ጊዜ ትንቢት በሚደረጉ ውይይቶች ላይ እንደ ዋና ማዕከል ሆኖ ሲያገለግል የቆየ የታሪክና የትንቢት ፍጻሜ መጋጠሚያ ነው።

በእዝራ፣ በነህምያ፣ እና ከምርኮ በኋላ በነበሩት ነቢያት በሐጌ፣ በዘካርያስ እና በሚልክያስ መጻሕፍት የተተረከው ይህ ታሪካዊ መመለስ፣ ታላቅ ሥነ-መለኮታዊ ክብደትና የምስጋና ምዕራፍ የነበረው ቢሆንም፣ በውስጣዊ ይዘቱና በውጫዊው ገጽታው ግን በመጨረሻ "ያልተሟላ ተሃድሶ" ነበር። በዳዊት ዘር በዘሩባቤል፣ በሊቀ ካህናቱ በኢያሱ፣ በእዝራ እና በነህምያ መሪነት የተመለሰውና በይሁዳ ግዛት የሰፈረው ማኅበረሰብ ብዙ መንፈሳዊና መዋቅራዊ ነገሮችን አከናውኗል፡ ቤተ መቅደሱ እንደገና ተገነባ (በ516 ዓ.ዓ. ተጠናቀቀ)፣ ኦሪት በአደባባይ ንባብና ትርጓሜ ታደሰ (ነህ. 8)፣ እና የቃል ኪዳኑ ውል እንደገና በምልአት ጸደቀ (ነህ. 9-10)።

ይሁን እንጂ የትንቢታዊውና የፍጻሜ ዘመን የተሃድሶ ራዕይ በርካታ ማዕከላዊ ገጽታዎች ሳይፈጸሙ ቀርተዋል። በይሁዳ ላይ የሚነግሥ ሉዓላዊ የዳዊት ወራሽ ንጉሥ አልነበረም (ዘሩባቤል ገዥ እንጂ ንጉሥ አልነበረም)፤ አሕዛብ በትንቢቱ መሠረት የያህዌን ክብር ፍለጋ ወደ ጽዮን አልጎረፉም፤ በኢዩኤል 2 እና በሕዝቅኤል 36-37 ላይ በተገለጸውና ልብን በሚለውጠው ታላቅ መለኮታዊ መንገድ መንፈስ ቅዱስ አልፈሰሰም፤ እንዲሁም እጅግ በጣም ብዙ የሆነው የተበተነው አይሁዳዊ ሕዝብ አሁንም በዲያስፖራ (በዓለም ስደት) ቀርቶ ነበር። የሁለተኛው ቤተ መቅደስ ይሁዲነት አስተሳሰብና መንፈሳዊ ድባብ፣ ምርኮው በጥልቀትና በትንቢታዊ ምልአት ሲታይ "ገና አላበቃም" በሚል አጠቃላይ የናፍቆትና የጭንቀት ስሜት የሚታወቅ ነበር። በነቢያት የተገባው ሙሉ የቃል ኪዳንና የጽዮን ተሃድሶ ገና ያልተከፈለ የፍጻሜ ዘመን ዕዳ ሆኖ ለዘመናት ቆይቷል። ሕዝቡ በገዛ ምድራቸው ላይ ሳሉ እንኳ የፋርስ፣ ከዚያም የግሪክና የሮማ ተገዢዎች ነበሩ።

የታሪካዊው መመለስ አለመሟላት እና የትንቢታዊ ተስፋ ጽናት

ከምርኮ በኋላ ያሉት ቀኖናዊ ጽሑፎች ራሳቸው በዚህ በታሪካዊው መመለስ ጥሬ እውነታ እና በታላቁ ትንቢታዊ ፍጻሜ መካከል ያለውን ሰፊ ክፍተት በግልጽ ይመሰክራሉ። የሐጌ ማኅበረሰብ እንደገና የተገነባው የሁለተኛው ቤተ መቅደስ ከቀደመው ከሰሎሞን ቤተ መቅደስ ታላቅነትና ውበት ጋር ሲነጻጸር ክብሩና መለኮታዊ መገለጡ በማነሱ ምክንያት ክፉኛ ተስፋ ቆርጦ ነበር (ሐጌ 2፡3)፤ ነቢዩም ወደፊት ለሚመጣው የጠፈርና የታሪክ መናወጥ ቃል ኪዳን በመስጠት ምላሽ ሰጠ፡- "ከፊተኛው ይልቅ .. የኋለኛው ቤት ክብር ይበልጣል" (ሐጌ 2፡9)። ይህ ክብር በሕንፃው ድንጋይ ሳይሆን፣ ወደ መቅደሱ በሚመጣው መለኮታዊ አካል የሚፈጸም ነው። የዘካርያስ አስደናቂ የሌሊት ራእዮችም ከፋርስ ዘመን ተሃድሶ የቅርብ ታሪካዊ አድማስ እጅግ በሚበልጡና ታሪክን በሚቀይሩ የፍጻሜ ዘመን ምስሎች የተሞሉ ናቸው። በተመሳሳይ ጊዜ ፍጹም ንጉሥ እና ፍጹም ካህን የሆነውን የ"ቁጥቋጦ" (ቅርንጫፍ - ጸማሕ) መሲሐዊ ራዕይ (ዘካ. 6፡9-15) ጨምሮ፣ ይህ ምስል በታሪክ ሂደት ውስጥ በኤስካቶሎጂያዊ መንገድ ብቻ ሊረዳ የሚችል መለኮታዊ ምስጢር ነው።

በዕብራይስጥ ቀኖና (Tanakh) ውስጥ የመጨረሻው የትንቢት ድምፅ የሆነው የሚልክያስ መጽሐፍ፣ ማኅበረሰቡ ከምርኮ ከተመለሰ በኋላ እንደገና በሥነ-ምግባርና በአምልኮ መበላሸቱን እያሳየ፣ ታላቁና የሚያስፈራው የእግዚአብሔር ቀን ከመምጣቱ በፊት የነቢዩ ኤልያስን መመለስና የቃል ኪዳኑን መልእክተኛ መምጣት ተስፋ በመስጠት በናፍቆት ይዘጋል (ሚል. 4፡5-6)፤ ይህም አዲስ ኪዳን በመጥምቁ ዮሐንስ አገልግሎትና ማንነት (ማቴ. 11፡14፤ ማር. 9፡13) የፈጸመው ታላቅ ተስፋ ሲሆን፣ ለረጅም ጊዜ ሲጠበቅ የነበረው የፍጻሜ ዘመን ተሃድሶ በመጨረሻ በናዝሬቱ ኢየሱስ ክርስቶስ መምጣት ወደ ታሪክ መጋረጃ እየገባ መሆኑን ያመለክታል።

ወደ ኢየሩሳሌም በዓመታዊ በዓላት በሚወጡ መንገደኞች እንዲዘመሩ የተዘጋጁትና ብዙዎቹ ከምርኮ በኋላ ባለው ጊዜ የቀኖና ቅርጻቸውን የያዙት የመዓርገ መዝሙራት (መዝ. 120-134)፣ ለተሟላ ብሔራዊና መንፈሳዊ ተሃድሶ ያላቸውን ቀጣይ ናፍቆት በግልጽ ይዘምራሉ፡- "አቤቱ፣ በደቡብ እንዳሉ ፈሳሾች ምርኮአችንን መልስ" (መዝ. 126፡4)። ምንም እንኳ ሕዝቡ በምድሪቱ ላይ ቢኖሩም፣ የተሃድሶው ቋንቋ አሁንም ወደፊቱን ያማከለ ነው፤ ታሪካዊውና ፖለቲካዊው መመለስ የመለኮታዊውን የተስፋ ቃል ምልአት አላሟጠጠውም።

በተለይም በዳንኤል ምዕራፍ 9 ላይ ያለው ጥልቅ የንሰሐና የኑዛዜ ጸሎት፣ በኤርምያስ ትንቢት በተነገረው የሰባ ዓመታት ምርኮ ላይ በማሰላሰልና በማጥናት አውድ ውስጥ የቀረበ ሲሆን፣ ምርኮውንና የመጨረሻውን የኃጢአት ስርየት ተሃድሶ ወደ "ሰባ ሱባዔ" (490 ዓመታት) የሚያሰፋ የመጽሐፍ ቅዱስን የትርጓሜ መስመር እና የመላእክት መግለጫ ያገኛል (ዳን. 9፡24-27)። ይህ የትንቢታዊ የጊዜ ሰሌዳ የሚያሳየው፣ እውነተኛው የተሃድሶ ወሳኝ ጊዜ ከፋርስ ዘመን መመለስ እጅግ በራቀ፣ የኃጢአት መደምሰስና የቅድስተ ቅዱሳኑ መቀባት በሚከናወንበት ማዕከላዊ የታሪክ ነጥብ ላይ የተቀመጠ መሆኑን ነው። እነዚህ ሁሉ ጽሑፎች በአንድነትና በስልታዊ ትስስር የሚያሳዩት የብሉይ ኪዳን የራሱ የውስጥ ቀኖናዊ ምስክርነት፣ የእስራኤልን ሙሉ ተሃድሶ ከስድስተኛው ክፍለ ዘመን ታሪካዊ መመለስ አድማስ ባሻገር አውጥቶ፣ ቅርጹና ፍጻሜው በአዲስ ኪዳን በክርስቶስ የመጀመሪያና ሁለተኛ መምጣት መነጽር ብቻ ሊታይ ወደሚችል የፍጻሜ ዘመን የወደፊት እውነታ የሚገፋው መሆኑን ነው።

የአዲስ ኪዳን ፍጻሜ፡- እስራኤል፣ ምርኮ እና በክርስቶስ መመለስ

ኢየሱስ - እውነተኛው እስራኤል

አዲስ ኪዳን ከእስራኤል ብሔራዊ ማንነት፣ ከምርኮ ሥቃይ እና ከተስፋ መመለስ ጭብጦች ጋር ያለው ግንኙነት ላይ ላዩን የሚታይ ሳይሆን ሰፊ፣ መዋቅራዊ እና ኦርጋኒክ ነው። የወንጌል ጸሐፊዎች፣ በተለይም ማቴዎስ፣ ክርስቶሳዊ ትምህርታቸውን የሚገነቡት በብሉይ ኪዳን ታይፖሎጂያዊ (ጥላ እና አካል) ጥቅጥቅ ያለ መዋቅር ላይ በመመርኮዝ ነው። የናዝሬቱ ኢየሱስ ታሪካዊ ግለሰብ ብቻ ሳይሆን፣ አጠቃላዩ የእስራኤል ታሪክና ጥሪ በኪነ-ጥበብ የተጠቃለለበት እና ቴሌኦሎጂያዊ ፍጻሜውን ያገኘበት እውነተኛው መለኮታዊ እስራኤል ነው።

ወደ ግብፅ መውረድ እና ከዚያ የመመለሱ ታሪክ (ማቴ. 2፡13-15) የነቢዩ ሆሴዕን 11፡1—"ልጄንም ከግብፅ ጠራሁት"—በግልጽ በመጥቀስ፣ በጥንት ዘመን የነበረውን የብሔሩን የዘጸአት ታሪክ ወደ መሲሑ የግል የሕይወት ምሕዋር ያዛውረዋል። ይህም እስራኤል ያሳለፈችውን የታሪክ መስመር ኢየሱስ እንደ አዲስ እየኖረውና እየቀደሰው እንደሆነ ያሳያል። በተጨማሪም፣ በምድረ በዳ ውስጥ የነበረው የአርባ ቀን ፈተና (ማቴ. 4፡1-11) የእስራኤልን አርባ ዓመታት ታሪካዊ ጉዞና ውድቀት በአምሳያነት ያጠቃልላል። ኢየሱስ በምድረ በዳ ለፈታኙ ያቀረባቸው ሦስቱም ጥቅሶች ሙሉ በሙሉ የተወሰዱት እስራኤል በተስፋይቱ ምድር ድንበር ላይ ሳለች በተደጋጋሚ የወደቀችባቸውን ፈተናዎች ከሚያትተው ከዘዳግም መጽሐፍ (ዘዳ. 8፡3፤ 6፡16፤ 6፡13) መሆኑ፣ ይህንን ታይፖሎጂያዊ ትይዩነት ይበልጥ ያጠነክረዋል። እስራኤል በቃል ኪዳን ታማኝነት በወደቀችበት እና ምርኮን በጋበዘችበት በዚያው ሥፍራ፣ ኢየሱስ እንደ ታማኝ ልጅ ሙሉ በሙሉ ተሳክቶለታል፤ በዚህም ቃል ኪዳኑ በጥብቅ የሚጠይቀውን ፍጹም መታዘዝ በተወካይነት ፈጽሟል።

መስቀል ፡ ምርኮ እና ትንሣኤ እንደ መመለስ

በአዲስ ኪዳን ሥነ-መለኮት ውስጥ የምርኮ እና የመመለስ ጭብጥ እጅግ ወደላቀና ወደረቀቀ መግለጫ የሚሸጋገረው፣ የኢየሱስ ክርስቶስ መስቀላዊ ሞት እና ትንሣኤ ከእስራኤል ብሔራዊ ታሪክ አውድ ወጥቶ ዓለም አቀፋዊ የድነት ማዕቀፍ ሲይዝ ነው። የኢየሱስ ሞትና ትንሣኤ የእስራኤልን (በተዘዋዋሪም የሰውን ልጅ በሙሉ) የታሪክ ምርኮ በውክልና የመሸከም እና የፍጻሜውን ዘመን እውነተኛ መመለስ የማስጀመር ታላቅ መለኮታዊ ድርጊት ነው።

ኢየሱስ የራሱን ስቅለትና መከራ፣ እስራኤል በሕግ ጥሰቷ ምክንያት የተቀበለችውን ታሪካዊና መንፈሳዊ የቃል ኪዳን እርግማን የመጨረሻ ምዕራፍ በራሱ ላይ እንደመቀበል ተረድቶታል። እስራኤል ለዘመናት ስትናፍቀው የኖረችውን እውነተኛ የኃጢአት ይቅርታና ከምርኮ መመለስ እንድትቀበል፣ የምርኮን የመጨረሻ የፍርድ ጽዋ (የእግዚአብሔርን መራቅና መተው) በራሱ አካል ላይ ፈጽሟል። ይህ ምስጢር በሐዋርያው ጳውሎስ የነገረ-መለኮት ድርሳን ውስጥ በገላትያ 3፡13 ላይ በግልጽ ተብራርቷል፡- "በእንጨት የሚሰቀል ሁሉ የተረገመ ነው ተብሎ ተጽፏልና ክርስቶስ ስለ እኛ እርግማን ሆኖ ከሕግ እርግማን ዋጀን።" ይህ የእርግማን መሸከም ቋንቋ የዘዳግም 27–28 የቃል ኪዳን ፍርዶችን በቀጥታ የሚጠራ ሲሆን፣ በጎልጎታ ስቅለት ውስጥ፣ እስራኤል ቃል ኪዳኑን ባለመጠበቋ የተከማቸውና ውጤቱም ዘላቂ ምርኮ፣ መገለልና መንፈሳዊ ሞት የሆነው የመለኮት ቁጣ ክብደት በመሲሑ ሰብዕና ውስጥ ሙሉ በሙሉ እንደተዋጠ ያረጋግጣል።

በተመሳሳይ ሁኔታ፣ የክርስቶስ ከሙታን መነሳት በጳውሎስ ሥነ-መለኮት ውስጥ የታሪክ መቋጫ ሳይሆን፣ የፍጻሜው ዘመን አዲስ ፍጥረት ማለዳና ጅማሬ ነው። ይህ ትንሣኤ የሁሉንም ነገር የመጨረሻ መለኮታዊ ተሃድሶ የሚወክለው የዓለም አቀፉ አጠቃላይ ትንሣኤ የመጀመሪያ ፍሬ ወይም "በኩራት" ነው (1 ቆሮ. 15：20-28)። በጥንት ዘመን ነቢዩ ሕዝቅኤል የእስራኤልን ብሔራዊ፣ ፖለቲካዊና መንፈሳዊ ተሃድሶ ለመግለጽ የትንሣኤን ምስላዊ ቋንቋ የተጠቀመበት ታዋቂው የደረቁ አጥንቶች ሸለቆ ራዕይ (ሕዝ. 37፡1-14)፣ በክርስቶስ ታሪካዊና አካላዊ ትንሣኤ ምህዋር ውስጥ ፍጹም ፍጻሜውን አግኝቷል። ሕዝቅኤል ለብሔሩ መታደስና ከምርኮ መመለስ ምልክት አድርጎ የጠበቀው የፍጻሜው ዘመን መንፈሳዊ ክስተት፣ አስቀድሞ እና በአርአያነት በመሲሑ ራሱ አካል ላይ ተከስቷል። በሕዝቅኤል ራዕይ መሠረት በደረቁ አጥንቶች ላይ ሕይወትን ለመዝራት የፈሰሰው መለኮታዊ እስትንፋስ ፣ በበዓለ ኀምሳ ዕለት (የሐዋርያት ሥራ 2) በደቀ መዛሙርቱ ማኅበረሰብ ላይ ከፈሰሰው የቅዱስ መንፈስ እውነታ ጋር ፍጹም ይመሳሰላል። ሐዋርያው ጴጥሮስም በመጀመሪያው ስብከቱ ላይ ይህንን ታላቅ ክስተት የነቢዩ ኢዩኤል የፍጻሜ ዘመን የተስፋ ምልአት ፍጻሜ አድርጎ በጥልቀትና በስልጣን ሰብኮታል (ኢዩ. 2፡28-32፤ የሐዋ. 2፡17-21)። ስለዚህ መመለስ ማለት ከጂኦግራፊያዊ ባቢሎን መውጣት ብቻ ሳይሆን፣ ከኃጢአትና ከሞት ግዞት ወጥቶ ወደ አዲሱ መለኮታዊ ሕይወት መግባት ማለት ነው።

የተጣበቁት (የገቡት) አሕዛብ

ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 9-11 ባቀረበው ሰፊና ስልታዊ ትምህርት ውስጥ፣ ስለ ታሪካዊቷ እስራኤል ዕጣ ፈንታ፣ ስለ አሕዛብ ጥሪ እና እግዚአብሔር ለቃል ኪዳኑ ተስፋ ስላለው ዘላለማዊ ታማኝነት በአዲስ ኪዳን ውስጥ የሚገኘውን እጅግ ጥልቅና ረቂቅ ማብራሪያ አስቀምጧል። አብዛኛው ዘር-ተኮር እስራኤል የገዛ መሲሑን አለመቀበሉን የሚመስለውን ታሪካዊ ተቃርኖ በመጋፈጥ፣ ጳውሎስ ይህ ሁኔታ የእግዚአብሔር ቃል ወይም ታማኝነት መውደቅን በጭራሽ እንደማያመለክት በጽኑ ይከራከራል (ሮሜ 9፡6)። ምክንያቱም የእውነተኛው የቃል ኪዳን እስራኤል ማንነት መቼም ቢሆን በሥጋዊ የዘር ሐረግና በብሔረሰብ ድንበር ብቻ ሳይሆን፣ ሁልጊዜም በሉዓላዊ መለኮታዊ ምርጫና በጸጋ መርህ የሚወሰን ስለሆነ ነው (ሮሜ 9፡6-18)። ብሔሩ በአጠቃላይ ሲያምፅና ሲወድቅ እንኳ የታማኝ ቅሬታዎች ተጠብቀው እንደሚቀሩ የሚገልጸው የብሉይ ኪዳን ሥነ-መለኮት (ለምሳሌ በኤልያስና በኢሳይያስ ዘመን የታየው)፣ የናዝሬቱ ኢየሱስን እንደ መሲሕ በተቀበሉት የአይሁድ ቅሬታዎች (የመጀመሪያዎቹ ሐዋርያትና አማኞች) ውስጥ አዲስ ኪዳናዊና ቤተ ክርስቲያናዊ መግለጫውን አግኝቷል።

በመሆኑም ወደ አሕዛብ ዓለም የተደረገው የሐዋርያት የወንጌል ተልእኮ ታሪካዊቷን እስራኤል ሙሉ በሙሉ ከመተካት ይልቅ፣ ጳውሎስ በሮሜ 11፡17-24 ባለው ውብ ዘይቤ እንደሚተረጉመው "የማጣበቅና የማካተት ሥነ-መለኮት" ነው። አሕዛብ አማኞች በአብርሃም የተስፋ ቃል ባለጸጋ ሥርና በረከት ላይ በነፃነት እንዲካፈሉ፣ ከተፈጥሮ ውጪ በሆነ መለኮታዊ ጸጋ በለማውና በተቀደሰው የእስራኤል እውነተኛ የወይራ ዛፍ ላይ በዕምነት የተጣበቁ (የገቡ) የበረሃ ወይራ ቅርንጫፎች ናቸው። ይህ መዋቅር የብሉይ ኪዳንን መሠረት የሚንቅ የመተካት ሥነ-መለኮት ሳይሆን፣ አሕዛብን ወደ እስራኤል የቃል ኪዳን ተስፋ የሚያስገባቸው ሰፊ የጸጋ ሥነ-መለኮት ነው። ይህም ለዘመናዊቷ ቤተ ክርስቲያን ራስን መረዳት እና ለአይሁድና ክርስቲያን ሥነ-መለኮታዊ ውይይት እጅግ መሠረታዊና ወሳኝ የሆነ ልዩነት ነው።

ጳውሎስ በሮሜ 11፡25-36 ባለው ታላቅ ማጠቃለያ ላይ፣ የወደፊቱን የታሪካዊቷን እስራኤል መዳን "ሙላት" በታላቅ ተስፋ ይጠብቃል። የእስራኤል ልብ መደንደን ከፊልና ጊዜያዊ የሆነበትን ያንን ታላቅ መለኮታዊ ምስጢር ሲገልጽ፣ ይህ ጊዜያዊ መደንደን የአሕዛብ ሙላት ወደ እግዚአብሔር መንግሥት እንዲገባና ለዓለም አቀፍ መዳን ዓላማ እንዲያገለግል የተደረገ መለኮታዊ ጥበብ እንደሆነ ያሳያል። በዚህም መሠረት "እስራኤል ሁሉ ይድናል" (ሮሜ 11፡26) የሚለው ዓረፍተ ነገር ትክክለኛ ፍቺና የትርጓሜ አቅጣጫ (በዘር ሐረግ የታደሱ አይሁድ ወይስ የአይሁድና አሕዛብ ጥምረት የሆነችው መላዋ ቤተ ክርስቲያን?) በምሁራን ዘንድ እስከ ዛሬ ድረስ በሰፊው አከራካሪ ሆኖ ቢቀጥልም፣ ቀኖናዊ ተግባሩ ግን ፍጹም ግልጽ ነው፡- በአሕዛብ ክርስትና በኩል ሊነሳ የሚችለውን ማንኛውንም ዓይነት መንፈሳዊ ትዕቢትና ድል አድራጊነትን በጥብቅ ይዘጋል፤ እንዲሁም እግዚአብሔር ለአባቶች በገባው ቃል መሠረት ለታሪካዊው የአይሁድ ሕዝብ ያለውን የማይሻር የቃል ኪዳን ቁርጠኝነትና ታማኝነት በከፍተኛ ደረጃ ያረጋግጣል። በመጨረሻም ይህንን ጥልቅ ምስጢር በጥናት መርምሮ መጨረስ ያልቻለው ሐዋርያው፣ ድንቅ በሆነ ዶክሶሎጂያዊ ውዳሴና አምልኮ ትንተናውን ይዘጋል፡- "የእግዚአብሔር ባለ ጠግነትና ጥበብ እውቀቱም እንዴት ጥልቅ ነው፤ ፍርዱ እንዴት የማይመረመር ነው፥ ለመንገዱም ፍለጋ የለውም።" (ሮሜ 11፡33)።

የቤተ ክርስቲያን አንድምታዎች

በቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት ውስጥ ያለው ቀጣይነት እና መቋረጥ

በእስራኤል እና በቤተ ክርስቲያን መካከል ያለው ግንኙነት በክርስቲያን ሥነ-መለኮት ውስጥ እጅግ በጣም አከራካሪ ከሆኑት ጥያቄዎች አንዱ ነው፣ ይህም የሁለቱን ማኅበረሰቦች ጥብቅ የዘመን-ክፍፍል እስከ ቤተ ክርስቲያን የእስራኤል ሙሉ ምትክ ናት ወደሚለው የመተካት አመለካከት ይደርሳል። በቀደሙት ክፍሎች የተደረገው ሥነ-ጽሑፋዊ እና ሥነ-መለኮታዊ ትንታኔ ይህንን መንገድን ይጠቁማል፡ ቤተ ክርስቲያን ከተነሳው መሲሕ መንፈስ የተቋቋመች እና ከአይሁድና ከአሕዛብ አማኞች የተዋቀረች በመሆኗ፣ ከእስራኤል ጋር ኦርጋኒክ የሆነ ቀጣይነት ባለው ግንኙነት ውስጥ ትቆማለች፣ ይህ በክርስቶስ በተገኘው ፍጻሜ አማካይነት የቃል ኪዳኑ ማኅበረሰብ የፍጻሜ ዘመን ለውጥን ይወክላል።

ጴጥሮስ የዘጸአት 19፡6 ቃልን በ1ኛ ጴጥሮስ 2፡9 ላይ ለቤተ ክርስቲያን መጠቀሙ፤ "እናንተ ግን... የተመረጠ ትውልድ፣ የንጉሥ ካህናት፣ ቅዱስ ሕዝብ፣ ለርስቱ የተለየ ወገን ናችሁ"፤ እስራኤልን መተካትን ሳይሆን፣ የእስራኤልን የክህነት ጥሪ አሁን አሕዛብን ወደሚያካትተው ወደ ሰፋው የቃል ኪዳን ማኅበረሰብ ማራዘምን ይወክላል። የ"የተመረጠ ትውልድ" እና "ቅዱስ ሕዝብ" ቋንቋ የሲናን ቃል ኪዳን ሆን ብሎ የሚያስተጋባ ሲሆን፣ የማኅበረሰቡ የዘር እና የፖለቲካ አወቃቀር ሥር ነቀል በሆነ ሁኔታ ቢለወጥም የጥሪውን ቀጣይነት ያሳያል። ቤተ ክርስቲያን የእስራኤልን የተልእኮ ትእዛዝ ትወርሳለች። ለአሕዛብ ብርሃን መሆን፣ የቃል ኪዳን ፍትሕን መተግበር፣ የእግዚአብሔርን ታላላቅ ሥራዎች ማወጅ (1 ጴጥ. 2፡9-10) እና ይህንን ትእዛዝ እስከ ምድር ዳርቻ ድረስ እንድትፈጽም ተሰጥቷታል።

በምርኮ ሕይወት ውስጥ ያለች የፍጻሜ ዘመን ማኅበረሰብ

ምናልባትም ለቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ (ኤክሌሲዮሎጂ) የምርኮ እና የመመለስ ማዕቀፍ እጅግ የሥነ-መለኮት አቅም ያለው ገጽታ፣ ቤተ ክርስቲያንን በምርኮ እና ሙሉ ተሃድሶ መካከል የምትኖር ማኅበረሰብ አድርጎ የመመልከቱ ጽንሰ-ሐሳብ ነው። ጴጥሮስ አንባቢዎቹን "በተበተኑበት ለሚኖሩ... ለተመረጡት" (1 ጴጥ. 1፡1) በማለት ያነጋግራቸዋል፣ ይህም አማኞች የፍጻሜ ዘመን ተሃድሶን ሙላት ገና ባልተለማመደ ዓለም ውስጥ ያላቸውን ሁኔታ ለመግለጽ የአይሁድን የምርኮ ዲያስፖራ ቋንቋ ይጠቀማል። በተመሳሳይ፣ የዕብራውያን መልእክት አባቶችን ፣ እና በተዘዋዋሪም የእምነት ማኅበረሰብን፣ የተሻለች አገር እና ሰማያዊት ከተማ የሚፈልጉ "በምድር ላይ እንግዶችና መጻተኞች" (ዕብ. 11፡13-16) በማለት ይገልጻቸዋል።

ይህ የፍጻሜ ዘመን መረዳት፣ ቤተ ክርስቲያን የመጨረሻ ቤቷ በአዲሱ ፍጥረት ውስጥ የሆነ የነዋሪ መጻተኞች ማኅበረሰብ መሆኗ፣ ለክርስቲያናዊ ሥነ ምግባር፣ ለፖለቲካ ሥነ-መለኮት እና ለቤተ ክርስቲያን አሠራር ጥልቅ አንድምታዎችን ይይዛል። "ከሥጋ ምኞት እንድትርቁ" እና "በአሕዛብ መካከል ኑሯችሁን መልካም እንድታደርጉ" (1 ጴጥ. 2፡11-12) ተብሎ የቀረበው ጥሪ፣ እስራኤል በዙሪያዋ ላሉት አሕዛብ ምስክር እንድትሆን የቃል ኪዳን ቅድስናን እንድትላበስ የተደረገውን ጥሪ ያስተጋባል። ቤተ ክርስቲያን፣ ከእርሷ በፊት እንደነበረችው እስራኤል፣ ለራሷ ብቻ ሳይሆን እንደ እግዚአብሔር ተልእኮ መሣሪያ ሆና ትኖራለች።ይህም "የእግዚአብሔር ድንኳን በሰዎች መካከል ነው" (ራእይ 21፡3) የሚለውን የመጨረሻውን ተሃድሶ በመጠባበቅ፣ ሕዝቦችን ሁሉ ወደ ታደሰው ቃል ኪዳን የፍጻሜ ዘመን ማኅበረሰብ የመሰብሰብ መለኮታዊ ተልእኮ ነው።

አዲሲቷ ኢየሩሳሌም

የእስራኤል ምርኮ እና መመለስ የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪክ የመጨረሻ የፍጻሜ ዘመን መፍትሄውን የሚያገኘው በማንኛውም ጊዜያዊ ታሪካዊ ተሃድሶ ውስጥ አይደለም። በፋርስ ዘመን መመለስም ሆነ በዘመናዊቷ የእስራኤል መንግሥት አሊያም በማናቸውም የወደፊት ብሔራዊ መነቃቃት ውስጥ አይደለም። ነገር ግን በራእይ 21-22 ውስጥ ባለው የአዲሲቷ ኢየሩሳሌም ራዕይ ውስጥ ነው። የዮሐንስ አፖካሊፕቲክ ራዕይ የመላው መጽሐፍ ቅዱስ ታሪክ ክሮችን አንድ ላይ ያሰባስባል፡ ከሰማይ የምትወርደው ከተማ በተመሳሳይ ጊዜ የሕዝቅኤል ቤተ መቅደስ ራዕይ (ሕዝ. 40-48)፣ የኢሳይያስ አዲስ ፍጥረት (ኢሳ. 65፡17-25)፣ እና የዳዊት የእግዚአብሔር ከተማ (መዝ. 46፣ 48፣ 87) ፍጻሜ ናት። መጠኖቿ የቅድስተ ቅዱሳኑን ፍጹም ኪዩብ፣ ራእይ 21፡16፤ ከ 1 ነገ. 6፡20 ያስታውሳሉ፣ ሆኖም ግን በሚያስገርም ሁኔታ ምንም ቤተ መቅደስ አልነበራትም፣ "ሁሉን የሚገዛ ጌታ አምላክና በጉ መቅደስዋ ናቸውና" (ራእይ 21፡22)።

የከተማይቱ አሥራ ሁለት በሮች የአሥራ ሁለቱን የእስራኤል ነገዶች ስም ይዘዋል፣ አሥራ ሁለቱ መሠረቶቿም የአሥራ ሁለቱን የበጉ ሐዋርያት ስም ይዘዋል (ራእይ 21፡12-14)። ይህ ዝርዝር የብሉይ እና የአዲስ ኪዳን ቃል ኪዳኖች ቀጣይነት በሥነ-ሕንፃ መልክ በፍጻሜው ዘመን ከተማ መዋቅር ውስጥ መጻፉን ያሳያል። አሕዛብ ክብራቸውን ወደ ከተማይቱ ያመጣሉ (ራእይ 21፡26)፣ የሕይወት ዛፍ ቅጠሎችም "ለአሕዛብ መፈወሻ" ናቸው (ራእይ 22፡2)።የአብርሃም ቃል ኪዳን ዓለም አቀፋዊ የተልእኮ አድማስ በመጨረሻ ሙሉ በሙሉ ተሳክቷል። ከእግዚአብሔርና ከበጉ ዙፋን የሚወጣው የሕይወት ወንዝ (ራእይ 22፡1) የሕዝቅኤልን ሕይወት ሰጪ ወንዝ (ሕዝ. 47፡1-12) እና ኢየሱስ የገባውን የሕይወት ውሃ ወንዞች ተስፋ (ዮሐ. 7፡38) ያስተጋባል። ምርኮው ሙሉ በሙሉ አብቅቷል፤ መመለሱ ተጠናቋል፤ እግዚአብሔር በተሃድሶው ፍጥረት ሙላት ከሕዝቡ ጋር ይኖራል።

ማጠቃለያ

ይህ ጽሑፍ ስለ እስራኤል መንግሥት፣ ምርኮ እና መመለስ ሰፊ መጽሐፍ ቅዱሳዊ-ሥነ-መለኮታዊ ምርመራ አድርጓል፣ የእነዚህን ጭብጦች ሥነ-መለኮታዊ ቅስት ከአብርሃም ቃል ኪዳን አንሥቶ እስከ ራእይ የፍጻሜ ዘመን ራዕይ ድረስ በመከታተል ነው። ትንታኔው እንዳሳየው የእስራኤል ማንነት በማይቀነስ ሁኔታ የቃል ኪዳን እና የፍጻሜ ዘመን (ኤስካቶሎጂያዊ) ነው፣ በመለኮታዊ ምርጫ የተቋቋመ እና በብሉይ ኪዳን ዘመን ውስጥ ካለ ከማንኛውም ልዩ ታሪካዊ ጊዜ በላይ ወደ ሆነ ፍጻሜ ያቀና ነው። የተባበሩት መንግሥት ቲኦክራሲያዊ ምኞትን፣ የተከፋፈለውን መንግሥት ሥነ-መለኮታዊ ቀውስ፣ እና የጥፋት ምርኮ ፍርድን ያካተተው የእስራኤል መንግሥት ተፈጥሮ፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ጸሐፊዎች ዘንድ በቋሚነት በቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት መነጽር፣ በተለይም በዘዳግም በረከትና እርግማን ማዕቀፍ ይተረጎማል።

የእስራኤል ተልእኮ፣ የያህዌን እውቀት በዙሪያዋ ላሉት አሕዛብ የምትሸከም የካህናት ብሔር እንደመሆኗ፣ በምርኮ ያልተሰረዘ ነገር ግን በምርኮ ጥልቅ የሆነና በመጨረሻም ፍጻሜውን ያገኘ የተልእኮ ጥሪን ይወክላል፤ ምክንያቱም እስራኤል እጅግ በወደቀችበት በዚያው ቅጽበት፣ ነቢያት እጅግ በጣም ብሩህ የሆኑ የዓለም አቀፍ ተሃድሶ ራእዮችን አስተጋብተዋል። ምርኮው ራሱ የእግዚአብሔር የቤዛነት ዓላማ ማብቂያ ከመሆን ይልቅ፣ በትንቢታዊው አስተሳሰብ ውስጥ እንደ ሥነ-መለኮታዊ ማጥሪያ (መፈተኛ) ሆኖ አገልግሏል፣ ይህም የአዲስ ኪዳን አዋጅን አስፈላጊ መዝገበ ቃላት የሚፈጥሩትን የአዲስ ኪዳን፣ የአዲስ ፍጥረት እና የአዲስ ዳዊትን ተስፋዎች ያመነጫል።

በዚህ ቀኖናዊ መነጽር ሲነበብ፣ አዲስ ኪዳን የእስራኤልን ታሪክ መቃወም ሳይሆን በኢየሱስ ክርስቶስ ውስጥ ያለው የፍጻሜ ዘመን ፍጻሜ ነው። የብሔሩን ታሪክ የሚያጠቃልለው፣ በመስቀሉ ላይ የምርኮውን እርግማን የተሸከመው፣ እና በትንሣኤው እና በመንፈስ ቅዱስ ስጦታ ተሃድሶውን ያስጀመረው እውነተኛው እስራኤል እርሱ ነው። በዚህ መንፈስ የተቋቋመችው እና ከአይሁድና ከአሕዛብ አማኞች የተዋቀረችው ቤተ ክርስቲያን፣ የእስራኤልን የተልእኮ ጥሪ እንደ የምርኮ እና የተስፋ ማኅበረሰብ ትወርሳለች እና ታስፋፋለች፣ በክርስቶስ አስቀድሞ በተፈጸመው የተሃድሶ በኩራት እና ገና ሊጠናቀቅ ባለው አዲስ ፍጥረት ሙላት መካከል ትኖራለች። የሙሉው ታሪክ የመጨረሻው የፍጻሜ ዘመን መዳረሻ አዲሲቷ ኢየሩሳሌም፣ የእግዚአብሔር ማደሪያ ከሕዝቡ ጋር፣ የአሕዛብ መፈወስ፣ የቃል ኪዳን ዓላማው መቼም ቢሆን ያልከሸፈውን እና ሊከሽፍም የማይችለውን የአብርሃም፣ የይስሐቅ እና የያዕቆብ አምላክ ታማኝነት ያውጃል። በዚህ ጽሑፍ ውስጥ የተዳሰሰው የመጽሐፍ ቅዱስ የታሪክ ብልጽግና አያልቅም፣ እና እያንዳንዱ የእምነት ማኅበረሰብ ትውልድ ይህንን ታሪክ፣ የእስራኤል፣ የምርኮ፣ እና የመመለስ ታሪክ፣ የራሱ አድርጎ እንዲያነበው እና ደጋግሞ እንዲያነበው ተጠርቷል፣ ምክንያቱም የሚቤዠው አምላክ እውነተኛ እና የዘላለም ህይወት ነውና።

ታሪካዊ ማጣቀሻዎች እና የጊዜ ሰሌዳ

የምርኮ መመለስ ዘመን

በፋርስ ዘመን እና በሁለተኛው ቤተ መቅደስ ወቅት ታሪካዊ ክስተቶች።

ከባቢሎን ወደ ይሁዳ መመለስ

የታሪክ የጊዜ ሰሌዳ

538 ዓ.ዓ. (BCE)

የታላቁ ቂሮስ አዋጅ፡ ምርኮኞች ወደ አገራቸው እንዲመለሱ ተፈቀደ።

516 ዓ.ዓ. (BCE)

የሁለተኛው ቤተ መቅደስ ግንባታ በዘሩባቤል ተጠናቀቀ።

1ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም. (CE)

የኢየሱስ ክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ፡ የፍጻሜ ዘመን ተሃድሶ ጅማሬ።

በዓለ ኀምሳ (~30 ዓ.ም.)

መንፈስ ቅዱስ ፈሰሰ፤ አዲሱ የቃል ኪዳን ማኅበረሰብ (ቤተ ክርስቲያን) ተመሠረተ።

የወደፊቱ ተስፋ

አዲሲቷ ኢየሩሳሌም፡ የእግዚአብሔር ማደሪያ ከሕዝቡ ጋር ለዘላለም ይሆናል።