መንፈሳዊ ስጦታዎች

የሐዋርያዊት ቤተ ክርስቲያን

በሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ውስጥ በግልጽ እንደሚታየው፣ በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ምድራዊ አገልግሎት የተጀመረው ተአምራዊ እና መንግሥታዊ እንቅስቃሴ፣ በሐዋርያትና በቀደመችው ቤተ ክርስቲያን አማኞች ሕይወት ውስጥ ያለምንም መቆራረጥ ቀጥሏል። ይህ ታሪካዊ ቀጣይነት በአጋጣሚ የተፈጠረ ሳይሆን፣ በበዓለ ሃምሳ ቀን በታላቅ ኃይል በፈሰሰው የመንፈስ ቅዱስ ሉዓላዊ አሠራር የተረጋገጠ ነው (ሐዋ. 2፥1-4)። ይህ ክስተት በድነት ታሪክ ውስጥ ወሳኝ የሽግግር ምዕራፍ ሲሆን፣ የክርስቶስ መሲሐዊ ተልዕኮ በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት ወደ ቤተ ክርስቲያን ዓለም አቀፋዊ ተልዕኮ የተሸጋገረበት ማዕከላዊ ነጥብ ነው።

ሐዋርያው ጴጥሮስ ይህንን ታላቅ ክስተት ሲያብራራ፣ በብሉይ ኪዳን የተነገረው የነቢዩ ኢዩኤል ትንቢት ፍጻሜ መሆኑን በይፋ አውጇል። መንፈስ ቅዱስ "በሥጋ ለባሽ ሁሉ ላይ" መፍሰሱ፣ በአዲሱ ኪዳን የትንቢት፣ የራእይና የሕልም መንፈሳዊ መገለጫዎች (ሐዋ. 2፥17-18) ከጾታ፣ ከዕድሜ ወይም ከማኅበራዊ መደብ ልዩነት ነጻ በሆነ መንገድ መሰጠታቸውን ያረጋግጣል። ይህ ደግሞ በብሉይ ኪዳን ለተወሰኑ ነቢያት፣ ካህናትና ነገሥታት ብቻ ተወስኖ የነበረው የመንፈስ ቅዱስ ቅባት፣ አሁን በአዲሱ ኪዳን ሥርዓት ሙሉ በሙሉ ለመላው የክርስቶስ አካል መታደሉን የሚያሳይ ጥልቅ መለኮታዊ አሠራር ነው።

እነዚህ መንፈሳዊ ስጦታዎች (ካሪስማታ) ለጥቂት ሃይማኖታዊ ልሂቃን ብቻ የተሰጡ የሥልጣን መወጣጫዎች ሳይሆኑ፣ መላዋን ቤተ ክርስቲያን ለማነጽና ለወንጌሉ ምስክርነት ኃይልን ለመስጠት የታደሉ የጸጋ መሣሪያዎች ናቸው። ከሥነ-ፍጻሜ አኳያ ሲታይም፣ እነዚህ ስጦታዎች በዕብራውያን 6፥5 ላይ እንደተገለጸው "የሚመጣው ዓለም ኃይሎች" ናቸው። ይኸውም፣ አማኞች ወደፊት በክብር በሚገለጠው የእግዚአብሔር መንግሥት ፍጹምነት ውስጥ የሚኖረውን መለኮታዊ ኃይል፣ ፈውስና ነጻነት፣ አሁን በዚህ ምድራዊ ዘመን በከፊል ቀምሰው ለዓለም እንዲመሰክሩ የተሰጡ ስጦታዎች ናችው።

ቀሌምንጦስ ዘሮም

በመጀመሪያው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ የሮም ኤጲስ ቆጶስ የነበረው ቀሌምንጦስ፣ ከሐዋርያት ዘመን ባሻገር በነበረችው የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የነገረ-መለኮት እና የአመራር ታሪክ ውስጥ እጅግ ጉልህ ስፍራን ይይዛል። በ96 ዓ.ም. ገደማ በቆሮንቶስ ቤተ ክርስቲያን ተከስቶ የነበረውን የአመራር ሽኩቻ እና መከፋፈል ለማስቆም የጻፈውና "1ኛ ቀሌምንጦስ" በመባል የሚታወቀው መልእክቱ፣ ከአዲስ ኪዳን ቀኖና ውጭ ከሚገኙት የጥንት ክርስቲያናዊ ድርሳናት መካከል ቀዳሚውና ታላቁ ነው። ቀሌምንጦስ በዚህ ታሪካዊ ድርሳኑ ውስጥ፣ መንፈስ ቅዱስ በቤተ ክርስቲያን ማኅበረሰብ ውስጥ ስላለው ሕያው አሠራር፣ እንዲሁም አማኞች ስለ መንፈሳዊ የጸጋ ስጦታዎች (ካሪስማታ) ሊኖራቸው ስለሚገባው ሥነ-መለኮታዊ እና ሥነ-ምግባራዊ ግንዛቤ እጅግ ጥልቅ የሆነ ትንታኔን ያቀርባል።

በቀሌምንጦስ እይታ፣ የጸጋ ስጦታ የሰው ልጅ የግል ብቃት ወይም የተወሰኑ ግለሰቦች የባለቤትነት መብት ሳይሆን፣ መላው የክርስቶስ አካል እንደየመጠኑ የሚሳተፍበት መለኮታዊ ሀብት ነው። ይህንንም ሐሳብ በመልእክቱ ምዕራፍ 46፥6 ላይ፡- "በእኛ ላይ የፈሰሰው የእግዚአብሔር ጸጋና መንፈስ ቅዱስ እንዴት ክቡር ነው! እያንዳንዳችንም በልባችን ቅድስና የዚህ ሰማያዊ ስጦታ ተካፋዮች እንድንሆን ተጠርተናል" በማለት ይገልጸዋል። ቀሌምንጦስ መንፈሳዊ ስጦታዎችን ከግለሰባዊ ልዕልና አውጥቶ፣ ሁሉም አማኝ በመንፈስ ቅዱስ ሉዓላዊ አሠራር የሚካፈለው የጋራ ሰማያዊ ጸጋ መሆኑን ይነግረናል።

ቀሌምንጦስ የስጦታዎችን አጠቃቀም ከቤተ ክርስቲያን ሥርዓት እና አንድነት ጋር በጥብቅ ያቆራኘዋል። በቆሮንቶስ ማኅበረሰብ ውስጥ የታየውን የአመጽና የሥልጣን ሽኩቻ ለመፍታት ሲል፣ በመልእክቱ ምዕራፍ 38፥1 ላይ "እያንዳንዱ ሰው እንደተሰጠው የጸጋ ስጦታ ለባልንጀራው ይገዛ" የሚል ጥብቅ ትእዛዝ ያስተላልፋል። እዚህ ላይ "መገዛት" የሚለው ጽንሰ-ሐሳብ ጨቋኝ የሆነን ተዋረዳዊ ሥልጣን ለማሳየት ሳይሆን፣ በክርስቶስ አካል ውስጥ አንዱ ለሌላው የሚያሳየውን መንፈሳዊ ድጋፍና የትሕትና አገልግሎት ለማመልከት የገባ ነው። ይህ አቋሙ በሮሜ 12 እና በ1ኛ ቆሮንቶስ 12 ላይ የሚገኘውን የሐዋርያው ጳውሎስን "የክርስቶስ አካል" ሥነ-መለኮት በግልጽ የሚያስተጋባ ነው። ብርቱው ደካማውን መደገፍ ያለበት በጉልበቱ ሳይሆን በተሰጠው የጸጋ መጠን መሆኑን በማሳሰብ፣ መንፈሳዊ ስጦታዎች መለኮታዊ አደራ መሆናቸውን እና ዋነኛ ግባቸውም ማኅበረሰባዊ መታነጽ እንጂ የግል ዝና እንዳልሆነ አበክሮ ያስተምራል።

የጥበብ፣ የስጦታ እና የሥርዓት ውህደት

በቀሌምንጦስ አስተምህሮ ውስጥ፣ ተግባራዊ ጥበብ (Sophia) እና የክርስቶስ-ማዕከልነት የመንፈሳዊ ስጦታዎች መሠረታዊ መለኪያዎች ናቸው። በመጽሐፍ ቅዱሳዊውም ሆነ በቀሌምንጦስ አገላለጽ፣ "ጥበብ" ማለት ረቂቅ የሆነ የዕውቀት ክምችት ወይም የንግግር ችሎታ ሳይሆን፣ እግዚአብሔርን የመምሰል ሕያው እና ቅዱስ ተግባር ነው። በቆሮንቶስ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ በጥበባቸውና በንግግር ስጦታቸው የሚመኩ ሰዎችን አጥብቆ ሲገስጽ፣ እውነተኛ ጥበብ የሚገለጠው "በቃላት ብዛት ሳይሆን በመልካም ሥራ" (1 ቀሌ. 38፥2) እንደሆነ ይሞግታል። ማንኛውም መንፈሳዊ ስጦታ ትርጉም የሚኖረው ከክርስቶስ አካል (ቤተ ክርስቲያን) ጋር ባለው ሕያው አንድነት ውስጥ ሲተገበር ብቻ በመሆኑ፤ ከማኅበረሰቡ አንድነት እና ፍቅር ውጭ የሚገለጥ የግለሰብ "ጥበብ" ከንቱ እና አጥፊ መሆኑን በጽኑ ያስጠነቅቃል።

በቀሌምንጦስ ትምህርት ውስጥ "ሥርዓት" እና "ስምምነት" የቤተ ክርስቲያን መዋቅር ማዕከላዊ ምሰሶዎች ናቸው። እግዚአብሔር መላውን ፍጥረት በሚደንቅ ሥርዓትና ስምምነት እንዳዋቀረው ሁሉ፣ ቤተ ክርስቲያንም በመንፈሳዊ ስጦታዎች ስምምነት ልትመራ እንደሚገባት ያስተምራል። መንፈሳዊ ስጦታዎች "የፈሰሰው የእግዚአብሔር ጸጋ" (1 ቀሌ. 46፥6) እንጂ የግለሰብ ንብረት ባለመሆናቸው፣ ቤተ ክርስቲያናዊ ሥርዓትን ሊያናጉ አይችሉም። ሐዋርያት መሪዎችን (ኤጲስ ቆጶሳትንና ዲያቆናትን) ሲሾሙ በሥጋዊ መመዘኛ ሳይሆን "በመንፈስ መርምረው" (1 ቀሌ. 42፥4) እንደነበር ያብራራል።

የቤተ ክርስቲያን መዋቅራዊ ሹመት ራሱ የመንፈስ ቅዱስ ሉዓላዊ ሥራ ውጤት ነው። በመንፈስ ቅዱስ መሪነት የተሾሙትን መሪዎች ማመጽ ወይም መቃወም፣ ራሱን ሥርዓቱን የሠራውን መንፈስ ቅዱስን እንደ መቃወም ይቆጠራል። እውነተኛው የጸጋ ስጦታ ሁልጊዜም የሚገለጠው በሰላምና በሥርዓት እንጂ በሁከት ውስጥ አይደለም። በብሉይ ኪዳን የክህነት አገልግሎት ውስጥ ሊቀ ካህናቱ፣ ካህናቱና ሌዋውያኑ እያንዳንዳቸው የየራሳቸው የተወሰነ ድርሻና ሥርዓት እንደነበራቸው ሁሉ፤ በሐዋርያዊት ቤተ ክርስቲያንም እያንዳንዱ አማኝ በተሰጠው የጸጋ መጠን በራሱ ድርሻና መስመር ሊያገለግል ይገባል (1 ቀሌ. 40፥1-5)። ቀሌምንጦስ በተቋማዊ ሥልጣን እና በመንፈሳዊ ስጦታ መካከል ምንም ዓይነት ተቃርኖ እንደሌለ ያረጋግጣል። ተቋማዊ ሥልጣን ራሱ፣ መንፈሳዊ ጸጋን በሥርዓት፣ በሰላምና ለማነጽ በሚጠቅም መልኩ ለማንቀሳቀስ የተሰጠ መለኮታዊ መሣሪያ መሆኑን ያሰምርበታል።

ኢግናጥዮስ ዘአንጾኪያ

በሁለተኛው ክፍለ ዘመን መባቻ (በ107 ዓ.ም. ገደማ) በሮማውያን እጅ የሰማዕትነትን አክሊል የተቀዳጀው የአንጾኪያው ኤጲስ ቆጶስ አግናጥዮስ፣ በቀደመችው ቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ የነገረ-መለኮት እና የመንፈሳዊ ጽናት ተምሳሌት ነው። በሮም አደባባይ ለአንበሶች ሊሰጥ በጉዞ ላይ እያለ ለተለያዩ የክርስቲያን ማኅበረሰቦች የጻፋቸው ታሪካዊ መልእክቶች፣ ቤተ ክርስቲያን በመንፈስ ቅዱስ ሕያው መገኘትና መሪነት የምትመራ መለኮታዊት ተቋም መሆኗን ቁልጭ አድርገው ያሳያሉ። አግናጥዮስ ቤተ ክርስቲያንን ያለ መንፈሳዊ ስጦታዎች (ካሪስማታ) ሊያስባት አይችልም፤ ለዚህም ነው ለሰምርኔስ ቤተ ክርስቲያን በላከው መልእክቱ መግቢያ (ሰምርኔስ 1.0) ላይ፡- "በእያንዳንዱ የጸጋ ስጦታ ለተሞላችው፣ እምነትና ፍቅር ለማይጎድላት፣ ከምንም መንፈሳዊ ስጦታ ኋላ ላልቀረችው..." በማለት፣ እውነተኛይቱ የክርስቶስ አካል በመንፈስ ቅዱስ ስጦታዎች የታጠቀችና የተሟላች መሆኗን በእርግጠኝነት የሚያውጀው።

አግናጥዮስ መንፈሳዊ ስጦታዎችን ከተራ የሥነ-ምግባር ትምህርት ባለፈ፣ ጥልቅ ለሆነ መለኮታዊ እውቀት እና ለሰማያዊ ምስጢራት መገለጫ አድርጎ ይመለከታቸዋል። ለትራሊያን ክርስቲያኖች በላከው መልእክቱ (ትራሊያን 5.2) ላይ፣ "እኔ የታሰርኩ ብሆንም፣ ሰማያዊ ነገሮችን፣ መላእክት የሚቆሙበትን ሥፍራ፣ የሚታዩትንና የማይታዩትን ነገሮች ለመረዳት እችላለሁ" ማለቱ፣ ስለ ሰማያዊ ተዋረድና ምስጢራት ያለው ዕውቀት ከሰው ፍልስፍና ሳይሆን፣ በቀጥታ በመንፈስ ቅዱስ መገለጥ ያገኘው ነው። ለኤፌሶን ሰዎች በላከው መልእክቱ (ኤፌሶን 17.2) ላይ፣ አማኞች መለኮታዊውን የጸጋ ስጦታ ከተቀበሉ በኋላ በቸልተኝነትና በሞኝነት መንፈሳዊ ሕይወታቸውን እንዳያጠፉ አጥብቆ ያስጠነቅቃል። ይህም በጥንታዊያን ክርስቲያን ማኅበረሰቦች ዘንድ መንፈሳዊ ስጦታዎች እና ትንቢታዊ መገለጦች ምን ያህል ከፍ ያለ ተቀባይነት እንደነበራቸው ያሳያል።

የአግናጥዮስ የመንፈስ ቅዱስ አስተምህሮ፣ ሐዋርያው ጳውሎስ በ1ኛ ተሰሎንቄ 5፥19-21 ላይ ካስቀመጠው፣ "መንፈስን አታጥፉ፤ ትንቢትን አትናቁ፤ ሁሉን ፈትኑ መልካሙንም ያዙ" ከሚለው መሠረታዊ የሐዋርያት ትምህርት ጋር ቀጥተኛና ያልተቋረጠ ትይዩነት አለው። አግናጥዮስ ተቋማዊ የቤተ ክርስቲያን መሪ (ኤጲስ ቆጶስ) ቢሆንም፣ በውስጡ የነበረው የትንቢትና የመገለጥ ጸጋ ግን እጅግ የነቃ ነበር። አልፎ አልፎም ስለ ራሱ ሁኔታና ተልእኮ በትንቢታዊ ቋንቋ ይናገር ነበር። ለፊላደልፊያ ሰዎች በጻፈው ደብዳቤ ላይ በሰው ጥበብ ሳይሆን በመለኮታዊ መነቃቃት በመካከላቸው ቆሞ ትንቢት የተናገረበትን ታሪካዊ ክስተት የሚያብራራበት ክፍል ነው።

ፖሊካርፕ ዘሰምርኔስ

የሰምርኔሱ ኤጲስ ቆጶስና ሰማዕቱ ቅዱስ ፖሊካርፕ (ከ69–155 ዓ.ም. ገደማ)፣ በሐዋርያው ዮሐንስ እግር ሥር የተማረና በቀደመችው ቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ የሐዋርያት ዘመንን ከቀጣዮቹ የቤተ ክርስቲያን አባቶች ጋር በማገናኘት ረገድ ማዕከላዊ ስፍራ የሚይዝ ታላቅ አባት ነው። ፖሊካርፕ ወደ ፊልጵስዩስ ሰዎች በላከው መልእክቱ፣ የጥንቷን ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ በጥልቀት ከማንጸባረቁም ባሻገር፤ ክርስቲያናዊ አገልግሎት፣ እምነትና ጸጋ ያላቸውን ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ቁርኝት አጉልቶ ያሳያል። በተለይም መለኮታዊው የጸጋ ሥራ በአማኞች ሕይወት ውስጥ እንዴት በተግባር እንደሚገለጥና የክርስቶስ አካል የሆነችው ቤተ ክርስቲያን በምን ዓይነት መንፈሳዊ መሠረት ላይ መታነጽ እንዳለባት በማያሻማ ሁኔታ ያስተምራል።

ከእርሱ ጽሑፎች ውስጥ እስከ ዛሬ ድረስ የተረፈው ዋነኛ ሰነድ "ወደ ፊልጵስዩስ ሰዎች የተላከ መልእክት" ነው። በዚህ ጽሑፍ ውስጥ ፖሊካርፕ "መንፈሳዊ ስጦታዎች" የሚለውን ጽንሰ-ሀሳብ የሚገልጸው ከተአምራዊ ችሎታዎች ይልቅ፣ እግዚአብሔር ለቤተ ክርስቲያን ማነጽ በሚሰጣቸው የጸጋ ስጦታዎች (ማለትም እምነት፣ ተስፋ እና ፍቅር) እንዲሁም በአገልግሎት ኃላፊነቶች ላይ በማተኮር ነው።

በፖሊካርፕ እይታ፣ ትልቁ መንፈሳዊ ስጦታ ከእግዚአብሔር ጸጋ የሚመነጨው የጽድቅ እና የፍቅር ሕይወት ነው። መንፈሳዊ ስጦታዎች ለግል ክብር ሳይሆን ሌሎችን ለማገልገል እና በእግዚአብሔር ቃል ለማደግ የተሰጡ እንደሆኑ ያምናል። በመልእክቱ ምዕራፍ 3 ላይ፣ እነዚህን የጸጋ ስጦታዎች እንዴት እንደምናዳብራቸው ሲገልጽ እንዲህ ይላል፦

ፖሊካርፕ የአመራር እና የማገልገል ኃላፊነቶችን (እንደ ሽማግሌዎች እና ዲያቆናት ያሉትን) በመንፈስ ቅዱስ የተሰጡ አደራዎች እንደሆኑ ያስተምራል። እነዚህን ስጦታዎች በትሕትና፣ በምሕረት እና ያለ አድልዎ እንዲወጡ አጥብቆ ያሳስባል። ከምንም በላይ ደግሞ የዘላለም ሕይወት ራሱ ዋነኛው የእግዚአብሔር ነጻ ስጦታ መሆኑን በምዕራፍ 1 ላይ እንዲህ ሲል ያብራራል፦ "በጸጋ እንደዳናችሁ፣ በሥራ ሳይሆን በእግዚአብሔር ፈቃድ በኢየሱስ ክርስቶስ በኩል መሆኑን ታውቃላችሁ።"

ፖሊካርፕ የክርስቲያኖችን ሕይወት የሚያየው በመንፈስ ቅዱስ ኃይልና በማይለወጠው የእግዚአብሔር ጸጋ መነጽር ነው። አማኞች በመንፈስ እንዲመላለሱና (ገላ. 5፥25) መንፈሳዊ ኃይልን እንዲላበሱ ሲመክር፣ ይህ ጸጋ አማኞችን በማይነገር ደስታ የሚሞላ ሕያው ስጦታ መሆኑን ይመሰክራል (ፊልጵ. 1.2-3)። ከጥንት ጀምሮ የታወቀው የጽኑ እምነታቸው ሥር በክርስቶስ ኢየሱስ ፍሬ እንደሚያፈራ በማስታወስ፣ ደኅንነት በምድራዊ ጥረት ሳይሆን በንጹሕ የእግዚአብሔር ጸጋ የሚገኝ መለኮታዊ ሥጦታ መሆኑን ያስተምራል።

ፖሊካርፕ እውነተኛ መንፈሳዊ ማስተዋልና መታነጽ የሚገኘው በሐዋርያት ትምህርት ላይ በጥብቅ በመመሥረት እንደሆነ ያስተምራል። እርሱ ወደ ፊልጵስዩስ ሰዎች የጻፈው በራሱ ተነሳሽነት ወይም ሥልጣን ሳይሆን እነርሱ ራሳቸው ስለጠየቁት እንደሆነ መግለጹ (ፊልጵ. 3.1-2)፣ በቀደመችው ቤተ ክርስቲያን መሪዎች ዘንድ የነበረውን ጥልቅ ትሕትና ያሳያል። በራሱ በፖሊካርፕ መልእክት ውስጥ ስለ ልሳን ወይም ልዩ ተአምራት ብዙም ባይጠቀስም፣ በዘመኑ የነበረችው ቤተ ክርስቲያን ስለ እርሱ ሕይወት እና ሰማዕትነት በጻፈችው ጥንታዊ ሰነድ "የፖሊካርፕ ሰማዕትነት" ላይ፣ ፖሊካርፕ ራሱ የትንቢት እና የራእይ መንፈሳዊ ስጦታ እንደነበረው ተመዝግቧል። ለእምነቱ ተይዞ ከመገደሉ ጥቂት ቀናት በፊት ሲጸልይ፣ የተኛበት ትራስ በእሳት ሲቃጠል በራእይ አይቶ ለደቀ መዛሙርቱ በትንቢት መንፈስ እንዲህ ብሏል፦ "በሕይወቴ እያለሁ በእሳት ልቃጠል ይገባኛል።"

የፖሊካርፕ መልእክት ጥልቅ በሆነ የክርስቶስ ተከታይነት፣ በሐዋርያዊ ትምህርት ታማኝነት እና በጸጋ ላይ በተመሠረተ ጽኑ ሥነ-መለኮት የተቃኘ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ታላቅ መንፈሳዊ ቅርስ ነው።

ዲዳኬ (Didache)

"ዲዳኬ" በመባል የሚታወቀውና "የአሥራ ሁለቱ ሐዋርያት ትምህርት" የሚል ጥንታዊ መጠሪያ ያለው ይህ ሰነድ፣ በመጀመሪያው መቶ ክፍለ ዘመን መገባደጃ ወይም በሁለተኛው መቶ ክፍለ ዘመን መባቻ ላይ እንደተጻፈ የሚገመት የቀዳማዊት ቤተ ክርስቲያን ዋነኛ የሥርዓትና የመመሪያ መጽሐፍ ነው። ይህ ታሪካዊ ሰነድ የጥንቷን ቤተ ክርስቲያን ሥነ-ምግባራዊ ትምህርት ፣ ሥርዓተ-አምልኮ እንዲሁም የቤተ ክርስቲያን አስተዳደርና መዋቅር በተመለከተ ጥልቅ እና ተግባራዊ መመሪያዎችን የያዘ ዓይነተኛ ሥነ-ጽሑፋዊ ቅርስ ነው።

የዲዳኬ ግኝት የመጀመሪያዎቹ ክርስቲያኖች የዕለት ተዕለት መንፈሳዊ ሕይወታቸውን እና ማኅበራዊ መስተጋብራቸውን እንዴት ይመሩ እንደነበር ለመረዳት ትልቅ የታሪክ ሰነድ ነው። የዲዳኬ የጎላ አስተዋጽኦ የሚንጸባረቀው በመንፈሳዊ የጸጋ ስጦታዎች እና በነቢያት አገልግሎት ዙሪያ በሚያቀርበው ትንታኔ ላይ ነው። ሰነዱ በወቅቱ ሰፊ ተቀባይነት የነበረውን የተዘዋዋሪ ነቢያትን አገልግሎት እንደ ትልቅ መንፈሳዊ ተቋም ዕውቅና የሚሰጥ ሲሆን፣ ከዚሁ ጋር ተያይዞ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ እውነተኛ ነቢያትን ከሐሰተኛ የትንቢት አገልጋዮች ለይቶ ለማወቅ የሚያስችሉ ጥብቅ ሥነ-መለኮታዊ እና ሥነ- ምግባራዊ መመዘኛዎችን ያስቀምጣል። ይህ የዲዳኬ አካሄድ ጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የመንፈስ ቅዱስን አሠራር በነጻነት ከማስተናገድ ጎን ለጎን፣ መንፈሳዊ ልምምዶችን በሐዋርያዊ ትምህርት እና በአገልጋዮቹ የሥነ-ምግባር ፍሬ የመመዘን የዳበረ መንፈሳዊ ብስለት እንደነበራት በግልጽ ያሳያል።

የትንቢት ስጦታን ስለማክበር

ዲዳኬ 11.7 "በመንፈስ የሚናገረውን ነቢይ አትመርምሩት" የሚለው ሐሳብ፣ ትንቢት በቀጥታ ከመለኮታዊው ምንጭ የሚመነጭ በመሆኑ፣ ንግግሩ በሚከናወንበት ቅጽበት ያለምክንያት መቃወም "መንፈስ ቅዱስን የመሳደብ" ያህል ከባድ ኃጢአት ተደርጎ ይቆጠር እንደነበር ያመለክታል። ይህ የሚያሳየው፣ የትንቢት ስጦታ በወቅቱ የነበረውን የቤተ ክርስቲያን መንፈሳዊ ሕይወት በመምራት ረገድ የነበረውን የማይተካ ሚና እና ለጸጋ ስጦታው ይሰጥ የነበረውን እጅግ የላቀ ክብር ነው።

የሥነ-ምግባር መመዘኛ

ዲዳኬ በጸጋ ስጦታ ስም የሚመጡ የሐሰት ትምህርቶችን ለመከላከል "የጌታ ጠባይ" የሚለውን መርህ እንደ ዋነኛ መመዘኛ አድርጎ ያቀርባል። በቁጥር 11.8 ላይ የአንድ ነቢይ እውነተኝነት የሚረጋገጠው በሚናገረው ቃል ብቻ ሳይሆን፣ ከቃሉ ጋር አብሮ በሚሄደው የቅድስና ሕይወቱና በተግባራዊ ኑሮው ነው። ይህ አቀራረብ፣ መንፈሳዊ ስጦታ ከባለቤቱ የሥነ-ምግባር ማንነት ጋር የማይነጣጠል መሆኑን የሚያረጋግጥ ሲሆን፤ ይህም የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ለጸጋ ስጦታዎች የነበራት እይታ ሚዛናዊ፣ ማለትም መንፈሳዊ ነጻነትን ከሥነ-ምግባራዊ ተጠያቂነት ጋር ያዋሐደ ነበረ።

ሥርዓተ-አምልኮ፣ ኢስካቶሎጂ እና የጸጋ ተስፋ

በዲዳኬ 10.6 ላይ የሚገኘው የጌታ እራት ጸሎት፣ ጸጋን ከክርስቶስ ዳግም ምጽዓት ጋር በማያያዝ ያቀርባል። "ጸጋ ይምጣ፤ ይህ ዓለምም ያልፍ" የሚለው ልመና እና "ማራናታ" (ጌታ ሆይ ና) የሚለው ጥሪ፣ ጸጋ ለአማኙ የአሁኑን ሕይወት መታደሻ ብቻ ሳይሆን፣ ለሚመጣው ዘላለማዊ መንግሥት ዝግጁ ማድረጊያ ሰማያዊ መሣሪያ መሆኑን ያሳያል። እነዚህ ሥርዓተ-አምልኮአዊ መመሪያዎች ትንቢታዊ እና ካሪዝማቲክ እንቅስቃሴዎች ከሐዋርያት ዘመን በኋላም ቢሆን በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በንቃት ይቀጥሉ እንደነበርና ለአማኞች መንፈሳዊ ማንነት ግንባታ መሠረት ሆነው ያገለግሉ እንደነበር ይመሰክራሉ።

የሄርማስ እረኛ

በሁለተኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ (c. 140-150 CE) የተጻፈው "የሄርማስ እረኛ" ፣ በድኅረ-ሐዋርያት ዘመን ከነበሩት የሥነ-ጽሑፍ ቅርሶች መካከል የላቀ ተቀባይነትና እጅግ ሰፊ ተነባቢነት የነበረው ጥንታዊ ክርስቲያናዊ ድርሳን ነው። ይህ ሰነድ በሥነ-ጽሑፋዊ ዘውጉ "አፖካሊፕቲክ" ባሕሪን የተላበሰ ሲሆን፤ ራእያት ፣ ትእዛዛት ፣ እና ምሳሌያት በሚሉ ሦስት ዐበይት መዋቅራዊ ክፍሎች የተከፋፈለ ጥልቅ ሥነ-ምግባራዊ እና ሥነ-መለኮታዊ ትንታኔዎችን ያቀፈ ነው።

የዚህ ጽሑፍ ትርክታዊ ማዕከል ሄርማስ በተከታታይ የተቀበላቸው እና "እረኛው" (የንስሐ መልአክ) ተብሎ በሚጠራው የተተረጎመለት ራእያዊ መገለጦች ናቸው። በጽሑፉ ውስጥ ጎልቶ የሚንጸባረቀው ይህ "ራእያዊ የዓለም ዕይታ" ፣ የቀዳማዊት ቤተ ክርስቲያን አማኞች ከመለኮታዊው ዓለም ጋር የነበራቸውን ቀጣይነት ያለው መስተጋብር እና ለትንቢታዊ መገለጦች የነበራቸውን ግልጽነት በጉልህ የሚያስገነዝብ ነው።

ጽሑፉ መለኮታዊ መመሪያዎችን፣ ራእዮችንና ትንቢታዊ መገለጦችን እንደ መደበኛ ክርስቲያናዊ ልምምድ አድርጎ በማቅረብ፣ የአማኙ መንፈሳዊ ጉዞ ከእግዚአብሔር ጋር ባለው ኅብረት መጎልበት እንዳለበት አጽንዖት ይሰጣል። ይህ አቀራረብ፣ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ኑማቶሎጂያዊ ልምምድ በተጻፉ ዶግማዎች ላይ ብቻ የታጠረ ሳይሆን፣ በመንፈስ ቅዱስ ተለዋዋጭ መሪነትና በሕያው መገለጥ የሚታደስ ንቁ የካሪዝማቲክ ማኅበረሰብ እንደነበረች የሚያረጋግጥ ጽኑ ታሪካዊና ሥነ-መለኮታዊ ማስረጃ ነው።

ትንቢት በቤተ ክርስቲያን ማኅበር

ትንቢት እንደ ማኅበረሰባዊ እና ተቋማዊ ጸጋ በ"ትእዛዝ 11.9" መሠረት፣ ሄርማስ የትንቢትን አገልግሎት ከግለሰባዊ ክህሎት ይልቅ በቤተ ክርስቲያን የጋራ አምልኮና ጸሎት ውስጥ የሚገለጥ ክስተት አድርጎ ያቀርበዋል። እውነተኛ የትንቢት ጸጋ የሚንቀሳቀሰው ምዕመናን በአንድነት በሚጸልዩበት መንፈሳዊ ድባብ ውስጥ "የመንፈስ ቅዱስ መልእክተኛ" በአገልጋዩ ላይ በሚያድርበት መለኮታዊ ቅጽበት ነው። ትንቢት እንደፈለጉ የሚገለገሉበት የግል ሀብት ሳይሆን፣ ከማኅበረሰቡ መንፈሳዊ አንድነት እና ከእግዚአብሔር ሉዓላዊ ፈቃድ ጋር የተቆራኘ ማኅበረሰባዊ ጸጋ መሆኑን አጽንዖት ይሰጣል።

ትሕትና እና ራስን መግዛት

በቁጥር 11.8 ላይ ሄርማስ እውነተኛውን መለኮታዊ መንፈስ ከሐሰተኛው ለመለየት የሚያስችል ጥብቅ ሥነ-ልቦናዊና ሥነ-ምግባራዊ መለኪያ ያስቀምጣል። መለኮታዊው መንፈስ ራሱን የሚገልጠው በጩኸት ወይም ራስን በማክበር ሳይሆን በትሕትና፣ በጭምትነትና በሰላማዊነት ነው። "በጠየቁት ጊዜ አይናገርም" የሚለው መርሕ፣ እውነተኛ ነቢይ እንደ ጠንቋይ ወይም ምዋርተኛ በሰው ፍላጎትና ግፊት ሳይሆን፣ በመለኮታዊ መነሳሳት ብቻ የሚንቀሳቀስ ነው ይላል።

የልብ ንጽሕና

"ትእዛዝ 10.2" የጸጋ ስጦታዎችን ዕድገት ከአማኙ የውስጥ ሥነ-ምግባራዊ ንጽሕና ጋር በጥብቅ ያቆራኘዋል። ልብ ከጥርጥር እና ከክፋት በነጻ ቁጥር ፣ ጸጋ "የሚያድግና ኃያል የሚያደርግ" ተለዋዋጭ ኃይል ነው። ይህ የቀዳማዊት ቤተ ክርስቲያን አካሄድ፣ የጸጋ ስጦታዎች ከክርስቲያናዊ ሥነ-ምግባርና ከንስሐ ሕይወት ተነጥለው የማይታዩ መሆናቸውን ያሳያል።

በአንደኛው መቶ ክፍለ ዘመን በነበሩት የሐዋርያው ጳውሎስ መልእክቶች ውስጥ ትኩረቱ በስጦታዎቹ "ምንነትና አጠቃቀም" ላይ የነበረ ሲሆን፤ በሁለተኛው ክፍለ ዘመን ግን ቤተ ክርስቲያን በሐሰተኛ ነቢያትና መምህራን በመፈተኗ ምክንያት፣ የሥነ-መለኮት ትኩረቱ ከስጦታው ይዘት ይልቅ ወደ "አገልጋዩ ማንነትና ሥነ-ምግባር" አዘንብሏል። ይህ የትኩረት ለውጥ፣ ቤተ ክርስቲያን ከነጻ የካሪዝማቲክ እንቅስቃሴ ቀስ በቀስ ወደ ተቋማዊ መዋቅር ያደረገችውን ሽግግር በግልጽ ያመላክታል።

በመንፈስ እና በሥርዓት መካከል ያለ ሚዛን

ሄርማስም ሆነ ዲዳኬ የመንፈስ ቅዱስን ስጦታዎች ለማፈን አልሞከሩም፤ ይልቁንም "የጌታ ጠባይ" ያንጸባረቀ እውነተኛ አገልግሎት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በነጻነትና በሥርዓት እንዲቀጥል ጤናማ መንገድ ጠርገዋል። ይህ አካሄድ፣ ቀዳማዊት ቤተ ክርስቲያን ተቋማዊ ሥርዓትን እና የመንፈስ ቅዱስን ሕያውነት ሳይነጣጠሉ ጎን ለጎን ለማስኬድ ያደረገችውን የላቀ ጥረት ያሳያል።

ሰማዕቱ ዮስጢኖስ

በሁለተኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ የነበረው ታላቁ አፖሎጂስት ዮስጢኖስ ሰማዕቱ፣ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የካሪዝማቲክ (የጸጋ) ስጦታዎች ሥነ-መለኮትና ታሪካዊ ቀጣይነት ላይ መሠረታዊ የሆነ አቋም አንጸባርቋል። ዮስጢኖስ «ከአይሁዳዊው ትራይፎ ጋር ባደረገው ውይይት» (Dialogue with Trypho 82.1) ላይ "በእኛ ዘንድ እስከ ዛሬ ድረስ ትንቢታዊ ስጦታዎች አሉ" በማለት ያቀረበው ሞጋች ሐሳብ፣ ታሪካዊ ዘገባ ብቻ ሳይሆን ጥልቅ መከራከሪያ ነው። ይህ አባባሉ፣ አዲሲቱ የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን የብሉይ ኪዳኗ እስራኤል መንፈሳዊ ወራሽ መሆኗን እና በእስራኤል ዘንድ የነበሩት መለኮታዊ የኪዳን ሥልጣኖችና ስጦታዎች ሙሉ በሙሉ ወደ ክርስቲያን ማኅበረሰብ መዛወራቸውን ለማረጋገጥ የተጠቀመበት የድነት ታሪክ ማስረጃ ነው።

ዮስጢኖስ ክርስትናን ከግሪኮ-ሮማውያን ፍልስፍናዎች የላቀ አድርጎ ለማቅረብ የተጠቀመበት አፖሎጂያዊ ስልት፣ አጋንንትን የማውጣት እና የተአምራት ኃይልን እንደ ተጨባጭ ማረጋገጫ አድርጎ ነው ። አጋንንትን በኢየሱስ ስም ማስወጣት ፣ የክርስቶስን ከሞት መነሳትና ሕያውነቱን የሚያሳይ ቀጥተኛ ማስረጃ ነው። በሮም ከተማ እምብርት፣ በታላላቅ ባለሥልጣናት ፊት ይህ መደረጉ፣ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን እምነቷን በጓዳ የምትደብቅ ሳትሆን፣ በአደባባይ ወኪል መሆኗን ያሳያል።

የክርስቶስ ስም ሥልጣን የጨለማውን አሠራር ማሸነፉ ፣ በወቅቱ ለነበሩ አረማውያን ታላቅ የወንጌል ስበት ፈጥሮ ነበር። ዮስጢኖስ "በኢየሱስ ክርስቶስ ስም የሚጸልዩ ብዙ ክርስቲያኖች" ማለቱ፣ የመንፈስ ቅዱስ ስጦታ በጥቂት የቤተ ክርስቲያን መሪዎች (ካህናት ወይም ኤጲስ ቆጶሳት) ላይ ብቻ የተገደበ ሳይሆን፣ በመላው የአማኙ ማኅበረሰብ ውስጥ የሚሠራ መሆኑን መስክሯል። ይህም በሐዋርያት ሥራ የተጀመረው ማኅበረሰባዊ የፈውስና የተአምራት እንቅስቃሴ፣ በ2ኛው ክፍለ ዘመን በሮም ግዛት ውስጥ በንቃት ይቀጥል እንደነበር የሚያረጋግጥ ጽኑ የታሪክ ማስረጃ ነው።

በዚሁ መጽሐፉ (87.5) ላይ "ከክርስቶስ ዘንድ እያንዳንዳችን በተሰጠን ጸጋ መጠን ስጦታዎችን እንቀበላለን፤ አንዱ የማስተዋል መንፈስ፣ ሌላው የምክር፣ ሌላው የኃይል (የፈውስ)፣ ሌላው ደግሞ የትንቢት ስጦታን ይቀበላል" በማለት እንዳብራራው፣ የጸጋ ስጦታዎች መከፋፈል ሥጋ በለበሰው "መለኮታዊ ቃል" አሠራር ላይ የተመሠረተ ነው። ይህ የካሪዝማቲክ ስጦታዎች ስብጥር፣ በ2ኛው ክፍለ ዘመን የነበረችው ቤተ ክርስቲያን ተቋማዊና ምድራዊ ድርጅት ሳትሆን፣ አማኞች ክርስቶስን ለማክበርና የእግዚአብሔርን መንግሥት ለማስፋፋት በመንፈስ ቅዱስ ኃይል የሚንቀሳቀሱባት፣ እንዲሁም ከብሉይ ኪዳን የነቢያት ሥርዓት ጋር ጠንካራ ታሪካዊ ቀጣይነት ያላት ሕያው ሰማያዊት አካል መሆኗን በጉልህ ያትታል።

የሊዮኑ ኢሬኔዎስ (130–202 ዓ.ም.)

ኢሬኔዎስ በዘመኑ የነበሩትን "ኖስቲኮች" ለመቃወም ከተጠቀመባቸው ስልቶች አንዱ፣ በእውነተኛዋ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ የሚታየውን የመንፈስ ቅዱስ ተጨባጭ ሥራ መጥቀስ ነበር። የጸጋ ስጦታዎች በጥቂት ግለሰቦች ዘንድ የታጠሩ ሳይሆኑ፣ በዓለም ዙሪያ ባሉ አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ የሚገለጡ "መለኮታዊ ሀብቶች" ናቸው ይላል። (ኢሬኔዎስ፣ መናፍቃንን መቃወም 5.6.1) በተለያዩ ልሳኖች መናገርን (Glossolalia)፣ ትንቢታዊ መገለጦችንና የወደፊቱን የመተንበይ ጸጋን እንደ ሕያው ክስተት መጥቀሱ፣ በሁለተኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ ቤተ ክርስቲያን በካሪዝማቲክ መንፈስ ትመራ እንደነበር ጽፏል።

ለእርሱ በሐዋርያት ሥራ 2 ላይ የተጀመረው የመንፈስ ቅዱስ ሥራ፣ በሁለተኛው ክፍለ ዘመን ለነበሩት "ፍጹማን" ክርስቲያኖችም የተሰጠ ጸጋ ነው።

የልሳን ዓለም አቀፋዊነት መገለጫ

ኢሬኔዎስ "በሁሉም ዓይነት ልሳኖች" መነገሩን ሲገልጽ፣ ወንጌል በቋንቋና በባሕል ሳይወሰን ለዓለም ሁሉ መድረሱን ለማሳየት ነው። በወቅቱ የነበሩት "ኖስቲኮች" ዕውቀትን በጥቂት ምሁራን ዘንድ ብቻ የተወሰነ ምስጢር አድርገው ሲያቀርቡ፣ ኢሬኔዎስ ግን መንፈስ ቅዱስ በተለያዩ ቋንቋዎች ለሁሉም አማኞች እንደሚናገር በመግለጽ የቤተ ክርስቲያንን አንድነት ያሳያል።

ተርቱሊያን

ተርቱሊያን፣ በቤተ ክርስቲያን ጉባኤያት ውስጥ ስለሚከናወኑ ትንቢታዊ መገለጦች፣ ራእዮችና ልዩ ልዩ መንፈሳዊ ተሞክሮዎች በርካታ ታሪካዊና ኒውማቶሎጂያዊ ዋቢዎችን ያቀርባል። ተርቱሊያን ሲጽፍ አማኞች በአምልኮ ሥነ-ሥርዓት ወቅት የሚቀበሏቸው ትንቢታዊ መገለጦች፣ መንፈስ ቅዱስ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በሕያውነትና በንቃት መገኘቱን የሚያረጋግጡ ምስክሮች ናቸው ይላል። እነዚህ መለኮታዊ ጣልቃ ገብነቶች የቤተ ክርስቲያንን ሰማያዊ መሠረት የሚያጸኑ እንጂ፣ በሐዋርያት ሞት የተገደቡ ክስተቶች አይደሉም።

የሞንታኒዝም ተጽዕኖ

ተርቱሊያን በኋለኛው የሕይወት ዘመኑ "ሞንታኒዝም" (Montanism / New Prophecy) የተሰኘውን እንቅስቃሴ ከተቀበለ በኋላ፣ ትንቢታዊ ስጦታዎች በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ስለመቀጠላቸው ይበልጥ ጠንካራና ሥር ነቀል አቋም ይዞ ወጥቷል። በዚህ ወቅት፣ መንፈስ ቅዱስ በትንቢትና በራእይ አማካኝነት ቤተ ክርስቲያንን ወደ "ፍጹም ብስለት" እንደሚመራ በመከራከር፣ ቀጣይነት ያለው መገለጥ ለአማኙ የቅድስና ሕይወትና ለቤተ ክርስቲያን ተሐድሶ ያለውን የማይተካ ሚና አጉልቶ አሳይቷል።

ስለ ትንቢትና ልሳናት ስጦታ

ተርቱሊያን መንፈሳዊ ስጦታዎችን (ካሪዝማታ) እንደ እውነተኛይቱ ቤተ ክርስቲያን መለያ ምልክት አድርጎ ይወስዳቸዋል። "እነሆ በቤተ ክርስቲያኔ ውስጥ በመንፈስ ተሞልቶ የሚናገር ነቢይ ይኑር፤ እርሱም በልሳን ይናገር፤ የተሰወረውንም ይግለጥ። ማርቅዮን ሆይ! ይህንን የመሰለ ስጦታ በቤተ ክርስቲያንህ ውስጥ ልታሳየኝ ትችላለህ?" (ተርቱሊያን፣ ማርቅዮንን መቃወም 5.8)

ተርቱሊያን እነዚህን ሐሳቦች ሲያቀርብ፣ ቤተ ክርስቲያን በመዋቅርና በሥርዓት የታጠረች ተቋም ብቻ ሳትሆን፣ በመንፈስ ቅዱስ ንቁ ተሳትፎ የምትታደስ "የመንፈስ ማኅበረሰብ" መሆኗን ለማሳየት ነው። ለእርሱ ትንቢትና የጸጋ ስጦታዎች የቤተ ክርስቲያን "መተንፈሻ አካላት" ናቸው። ያለ እነዚህ ስጦታዎች ቤተ ክርስቲያን ሕያውነቷን እንደምታጣ ያምናል፤ አማኞች እነዚህን ስጦታዎች በንቃት እንዲፈልጉና እንዲለማመዱ ያበረታታል።

ተርቱሊያን በDe Anima 9.4 ላይ ትንቢትን ሲተረጉም፣ ግለሰቡ ከመደበኛው ሰብዓዊ ንቃተ-ህሊና ወጥቶ በመለኮታዊ ኃይል የሚሸፈንበትን ሁኔታ ያብራራል። ይህ "ከራሱ በላይ መሆን" የሚለው ጽንሰ-ሐሳብ፣ ነቢዩ የራሱን ሐሳብ ሳይሆን የመለኮታዊው "ቃል" መሣሪያ መሆኑን ያመለክታል። ተርቱሊያን እንደሚከራከረው፣ ትንቢት የሚከናወነው ሰውየው በእግዚአብሔር ክብር ሲዋጥና መንፈስ ቅዱስ በእርሱ በኩል መናገር ሲጀምር ነው። ትንቢት በሰው ጥረት የሚመጣ ሳይሆን፣ መለኮታዊው ዓለም በሰው ሕይወት ውስጥ ጣልቃ የሚገባበት ሱፐርናቹራል ክስተት ነው ብሎ ጽፏል።

ጥምቀትና የካሪዝማቲክ ስጦታዎች

ተርቱሊያን በDe Baptismo 20.5 ላይ የጸጋ ስጦታዎችን ከጥምቀት ሥርዓት ጋር በጥብቅ ያያይዛቸዋል። አዲስ ተጠማቂዎች ከውኃው ሲወጡ "እጆቻቸውን እንዲዘረጉ" እና ከአብ ዘንድ የጸጋ ስጦታዎችን እንዲለምኑ ማሳሰቡ፣ መንፈሳዊ ሀብቶች ለተወሰኑ መሪዎች ብቻ ሳይሆን ለእያንዳንዱ አማኝ የተሰጡ ናችው። ይህም በቀዳማዊት ቤተ ክርስቲያን ዘንድ ጥምቀት የኃጢአት መታጠቢያ ብቻ ሳይሆን፣ ወደ ጸጋ ስጦታዎች መንግሥት መግቢያ በር ተደርጎ ይወሰድ እንደነበር ያሳያል።

ኦሪገን 184–253 ዓ.ም.

የሦስተኛው ክፍለ ዘመን ታላቅ ምሁርና የመጽሐፍ ቅዱስ ተርጓሚ የሆነው ኦሪገን (184–253 ዓ.ም.)፣ ክርስትናን ከተሰነዘረበት ትችት ለመከላከል "በሴልሰስ ላይ" (Against Celsus) የተሰኘውን መከላከያ ጽፏል። በዚህ ድርሳኑ ውስጥ፣ ኦሪገን የተአምራትና የጸጋ ስጦታዎች አገልግሎት በዘመኑ በነበረችው ቤተ ክርስቲያን ውስጥ በንቃት እንደሚቀጥሉ የሚያሳይ ጠንካራ ትንታኔን አቅርቧል።

ተአምራት "የመንፈስና የኃይል መገለጫ" ነው

ኦሪገን የክርስትናን እውነትነት ለማረጋገጥ የሚጠቀመው ዋነኛ መከራከሪያ፣ ወንጌል በቃላት ድርድር ሳይሆን በተጨባጭ ኃይል መሰራጨቱን ነው። ሴልሰስ ለሰነዘረው ትችት ምላሽ ሲሰጥ፣ ሐዋርያው ጳውሎስ "በመንፈስና በኃይል መግለጥ" (1 ቆሮ. 2:4) ያለውን ሐሳብ በመጥቀስ፣ ይህ "ኃይል" በዘመኑ ባሉ ክርስቲያኖች ሕይወት ውስጥ እንደሚታይ መሰክሯል።

የአጋንንት መውጣትና የክርስቶስ ስም የበላይነት

ኦሪገን አጋንንትን ማስወጣትን በተመለከተ የሚሰጠው ትንታኔ በጣም አስደናቂ ነው። እርሱ እንደሚለው፣ አጋንንት የሚወጡት በጠንቋዮች እንደሚደረገው ውስብስብ በሆነ አስማት ሳይሆን፣ ተራ በሚመስሉ ክርስቲያኖች ቀጥተኛ ጸሎትና በኢየሱስ ስም ብቻ ነው። ይህ መለኮታዊ ኃይል ከየትኛውም ሰብዓዊ ጥበብ በላይ መሆኑንና የክርስቶስ ስም በአጋንንታዊው ዓለም ላይ ያለውን ፍጹም የበላይነት እንደሚያረጋግጥ ይከራከራል።

ለኦሪገን፣ ተአምራት የአካል ፈውስን ብቻ ሳይሆን የሰውነትንና የነፍስን መለወጥ ያካትታሉ። ክርስቲያኖች የሚያደርጉት ፈውስ ግለሰቡን ከበሽታ ከመገላገል ባለፈ፣ ወደ እግዚአብሔር መንግሥትና ወደ ቅድስና ሕይወት የሚመራ ነው ብሎ ተከራክሯል።

በ313 ዓ.ም. የወጣው የሚላን አዋጅ ለክርስትና ሃይማኖት ሕጋዊ ነፃነትን መስጠቱ፣ ቤተ ክርስቲያንን ከስደት ሕይወት ወደ መንግሥታዊ ተቋምነት አሸጋግሯታል። ይህ ሽግግር በቤተ ክርስቲያን አስተዳደር ላይ መሠረታዊ ለውጥ አስከትሏል። ቀደም ሲል በሐዋርያትና በሐዋርያዊ አባቶች ዘመን ይታይ የነበረው፣ በመንፈስ ቅዱስ ድንገተኛ መገለጥ ላይ የተመሠረተ ካሪዝማቲክ አመራር፣ ቦታውን ለተዋረድ እና ለሕጋዊ ቀኖናዊ አስተዳደር ሰጠ። በዚህ ወቅት የመንፈስ ቅዱስ ስጦታዎች ከማኅበረሰባዊና ድንገተኛ መገለጥ ይልቅ፣ በሥርዓተ-አምልኮ እና በቅዱሳን ምስጢራት ውስጥ ተጠቃልለው እንዲታዩ ሆነ። መንፈሳዊ ጸጋዎች የሚሰጡትና የሚገለጡት በቤተ ክርስቲያን ኦፊሴላዊ መዋቅርና በክህነት ሥልጣን አማካኝነት ብቻ እንደሆነ የሚታመንበት ተቋማዊ ኑማቶሎጂ እንዲጎለብት አድርጓል።

ምንኩስና፡ የካሪዝማቲክ ሕይወት ዳግም ፍለጋ

ቤተ ክርስቲያን ከመንግሥት ጋር መጣመሯና ዓለማዊ መሆን መጀመሯ፣ በብዙ አማኞች ዘንድ መንፈሳዊ ስጋትን ፈጠረ። ይህም በ4ኛው ክፍለ ዘመን ለታየው ለታላቁ የምንኩስና እንቅስቃሴ መነሳሳት ዋነኛ ምክንያት ሆነ። መነኮሳቱ ዓለማዊውን ክብርና የከተማውን ቤተ ክርስቲያን ድሎት በመተው ወደ በረሃ መገስገሳቸው፣ በሐዋርያዊ ዘመን የነበረውን "ንጹሕና ያልተበረዘ" መንፈሳዊነት ፍለጋ ነበር። በ2ኛውና በ3ኛው ክፍለ ዘመን በሰፊው ይገለጡ የነበሩት ካሪዝማቲክ ስጦታዎች (ትንቢት፣ ፈውስ፣ ተአምራት) አልጠፉም፤ ነገር ግን አውዳቸውን ቀየሩ። ቀደም ሲል በጠቅላላው አማኝ ዘንድ ይታዩ የነበሩት ስጦታዎች፣ አሁን "በበረሃ አባቶች" ዘንድ ብቻ ተወስነው መታየት ጀመሩ።

ቀደም ሲል ክርስቲያኖች ለክርስቶስ ሲሉ ደማቸውን በማፍሰስ "ቀይ ሰማዕትነትን" ይቀበሉ ነበር። አሁን ግን ስደት በመቆሙ፣ ሰማዕትነት መልኩን ቀይሮ ራስን በመካድ፣ በጾምና በጸሎት ሥጋን ለፈቃደ እግዚአብሔር በማስገዛት የሚገኝ "የነጭ ሰማዕትነት" ሆነ። በዚህ አዲስ አውድ ውስጥ፣ ትንቢትና ተአምራት ለቤተክርስቲያን አገልግሎት ሳይሆን፣ እንደ "ግላዊ ቅድስና ፍሬዎች" መታየት ጀመሩ። አንድ መነኩሴ ተአምር ሲያደርግ፣ ይህም የእርሱ ተጋድሎና ለክርስቶስ ያለው ፍጹም ታማኝነት ውጤት ተደርጎ ተወሰደ።

የሂፖው አውግስጢኖስ (354–430 ዓ.ም)

"የእግዚአብሔር ከተማ" (The City of God)

አውግስጢኖስ በሕይወቱ መገባደጃ አካባቢ፣ በተለይም በሰሜን አፍሪካ በሂፖና በአካባቢው በዓይኑ ያያቸውና የመሰከራቸው ተአምራት የቀድሞ አቋሙን እንዲመረምር አስገደዱት። The City of God (Book XXII, Chapter 8) በተሰኘው ስራው ላይ፣ በሐዋርያት ዘመን ይደረጉ የነበሩት ተአምራት አሁንም በቤተ ክርስቲያን ውስጥ እንደቀጠሉ በዝርዝር መስክሯል:: በሰሜን አፍሪካ የተከናወኑ የዓይነ ስውራን መፈወስን፣ ሽባ የነበሩ ሰዎች መራመዳቸውንና ገዳይ በሽታዎች መወገዳቸውን በዝርዝር አስፍሯል። በኢየሱስ ስም አጋንንት ሲወጡና በአንዳንድ አጋጣሚዎችም ሙታን ተነስተው ለቤተ ክርስቲያን ምስክር እንደሆኑ ገልጿል።

አውግስጢኖስ በጥንት ዘመን በነበሩት ድርሳናቱ (De Vera Religione) ላይ፣ ተአምራት በሐዋርያት ዘመን ወንጌልን ለማስፋፋትና ቤተ ክርስቲያንን ለመትከል እንደ መሠረት ያገለገሉ ጊዜያዊ መሣሪያዎች እንደሆኑ ይከራከር ነበር። በእርሱ እይታ፣ ቤተ ክርስቲያን አንዴ በዓለም ላይ ከታወቀች በኋላ "ተአምራት አያስፈልጉም" የሚል ዝንባሌ ነበረው። ይህ አቋሙ የመነጨው በወቅቱ ከነበሩት Donatists ጋር ከነበረው ክርክርና ተአምራት ለስሜታዊነት መነሳሳት ሊዳርጉ ይችላሉ ከሚል ሥጋት ነበር።

በተለይም የቅዱስ እስጢፋኖስ አጽም ወደ ሰሜን አፍሪካ ከመጣ በኋላ የተከናወኑትን ተአምራት እንደ ዋና ማስረጃ አቅርቧቸዋል። አውግስጢኖስ አመለካከቱን ሲቀይር የሰጠው ሥነ- መለኮታዊ ምክንያት "ተአምራት ለምን አይታወቁም?" ለሚለው ጥያቄ ፦ ተአምራት መቆማቸው ሳይሆን፣ የተደረጉት ተአምራት እንደ ቀድሞው በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ስላልተመዘገቡና በሰፊው ስላልታወጁ እንጂ፣ መንፈስ ቅዱስ አሁንም በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በኃይል እንደሚሠራ ይከራከራል። ተአምራት የሚደረጉት እምነትን ለማጽናት እንጂ፣ እምነት በተአምራት ላይ እንዲመሰረት እንዳልሆነ አበክሮ ገልጿል።

አውግስጢኖስ ተአምራት በሐዋርያት ዘመን ብቻ እንዳልቆሙና በራሱ ዘመን (በ4ኛው እና 5ኛው ክፍለ ዘመን) በስፋት እንደቀጠሉ አረጋግጧል።

ስለ ልሳናት ስጦታና ስለ ቤተ ክርስቲያን አንድነት

"በበዓለ ሃምሳ ወቅት በመንፈስ ቅዱስ ተሞልተው በልሳን መናገራቸው፣ ቤተ ክርስቲያን በሁሉም ቋንቋዎች ለሚናገሩ ሕዝቦች ሁሉ እንደምትደርስ ምልክት ነበር። ዛሬም ቢሆን ቤተ ክርስቲያን በሁሉም ልሳናት ትናገራለች፤ ምክንያቱም በሁሉም ቋንቋዎች ውስጥ ትገኛለችና።" (አውግስጢኖስ፣ በዮሐንስ መልእክት ላይ የተሰጠ ትምህርት 6.10)

"መንፈሳዊ ስጦታዎች ሁሉ ሊኖሩህ ይችላሉ፤ ትንቢት፣ ልሳንና ዕውቀት ቢኖርህም ፍቅር ከሌለህ ግን ምንም አይደለህም። መንፈስ ቅዱስን ተቀብያለሁ የምትለው፣ ለቤተ ክርስቲያን አንድነትና ለወንድሞችህ ፍቅር ሲኖርህ ብቻ ነው።" (አውግስጢኖስ፣ ስብከት 267.4) አውግስጢኖስ ለስጦታዎች አጠቃቀም ፍቅርንና አንድነትን እንደ ዋነኛ መለኪያ ማድረጉን ያሳያል።

የክላሲካል ጴንጤቆስጤ ንቅናቄ ሥነ-መለኮት

ክላሲካል ጴንጤቆስጤ ንቅናቄ ሥር የሰደደው ከ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ ከነበረው የዌስሊያን-ቅድስና ንቅናቄ ውስጥ ነው። ይህ ንቅናቄ "ሁለተኛው የጸጋ ሥራ" ተብሎ የሚታወቀውን የቅድስና ትምህርት ወስዶ ወደ ኒውማቶሎጂያዊ አቅጣጫ አሸጋገረው። ቻርልስ ፓርሃም በ1901 ዓ.ም. በቶፒካ፣ ካንሳስ በሚገኘው በቤቴል መጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት ቤት ውስጥ ካስተማራቸው ተማሪዎች መካከል አግነስ ኦዝማን በልሳን መናገሯ፣ የ"ኢኒሺያል ኤቪደንስ" ትምህርት መነሻ ሆኖ ተመዝግቧል። ይህ ትምህርት፣ በልሳን መናገር በመንፈስ ቅዱስ ጥምቀት ልምምድ ውስጥ የግድ አብሮ የሚከሰት "የመጀመሪያ አካላዊ ማስረጃ" መሆኑን ይናገራል።

ንቅናቄው ዓለም አቀፋዊ ደረጃ ላይ የደረሰው በ1906–1909 ዓ.ም. በሎስ አንጀለስ በተካሄደው በአዙዛ ስትሪት መነቃቃት አማካኝነት ነው። መሪው ዊሊያም ጆሴፍ ሲይሞር የፓርሃም ደቀ መዝሙር ሆኖ ሳለ፣ የአዙዛ ስትሪት ተሞክሮ ከቀደመው የዘር ልዩነት አልፎ ጥቁር፣ ነጭ እና የተለያዩ ብሔር ተወላጆችን በጋራ አምልኮ ውስጥ በማምጣቱ ልዩ ታሪካዊ ትርጉም ተሰጥቶታል፤ ፍራንክ ባርትልማን "ዘሩ በደሙ ታጥቧል" በማለት ይህንን ክስተት መዝግቦታል።

የ"ሙሉ ወንጌል" ሥነ-መለኮታዊ አወቃቀር

የክላሲካል ጴንጤቆስጤ ሥነ-መለኮት መሠረታዊ አወቃቀር በኤሚ ሴምፕል ማክፈርሰን እና በፎርስኩዌር ንቅናቄ አማካኝነት በዳበረው "ሙሉ ወንጌል" ማዕቀፍ ውስጥ ይገለጻል፦ ክርስቶስ አዳኝ፣ አጥማቂ በመንፈስ ቅዱስ፣ ፈዋሽ፣ እና በቅርቡ የሚመጣ ንጉሥ ተደርጎ ይሰበካል። ይህ ማዕቀፍ የመንፈስ ቅዱስ ጥምቀትን ከመዳን (ከንስሐና ከመወለድ ዳግም) የተለየ፣ በኋላ ላይ የሚከሰት እና ሊነጠል የሚችል ተሞክሮ አድርጎ ይተረጉመዋል፤ ይህም ከተሐድሶ ወግ 'የመዳን ቅደም ተከተል' ጋር ፍጹም የተለየ አቀራረብ ነው።

ሉቃስ-ሐዋርያት ንባብ እና "የመጽሐፍ ቅዱስ ንባብ ዘዴ"

የክላሲካል ጴንጤቆስጤ ምሁራን፣ በተለይ ሮጀር ስትሮንስታድ እና ሮበርት ሜንዚስ ፣ የሉቃስ-ሐዋርያትን ትረካ ራሱን የቻለ ትምህርታዊ ሥልጣን ያለው የነገረ-መለኮት ምንጭ አድርገው ይከራከራሉ። ይህ አካሄድ "የመጽሐፍ ቅዱስ ንባብ ዘዴ" ተብሎ የሚታወቅ ሲሆን፣ የሉቃስን ትረካ ከጳውሎስ ትምህርታዊ ጽሑፎች ጋር በተመጣጣኝ ሥልጣን የሚያይ እንጂ፣ ትረካውን ለጳውሎሳዊ ሥርዓት-ትምህርት ተገዥ አድርጎ የማያነብ ነው። በዚህ ንባብ፣ በሐዋርያት ሥራ 2፣ 8፣ 10 እና 19 የሚገኘው "የመንፈስ ቅዱስ መውረድ ተከትሎ በልሳን መናገር" ንድፍ መደጋገሙ፣ ለክርስቲያናዊ ተሞክሮ ሁሉ ገዢ ንድፈ ሐሳብ ተደርጎ ይወሰዳል።

የውስጥ ትችትና ወቅታዊ ዳግም ግንባታ

የጴንጤቆስጤ ትውፊት ራሱ ውስጣዊ ሂሳዊ ድምጾችን አፍርቷል። ጎርደን ፊይ የጴንጤቆስጤ ምሁር ሆኖ ሳለ፣ "ትረካ የመግለጫ (descriptive) እንጂ የትእዛዝ ሥነ-ጽሑፍ ስለሆነ፣ ትረካን ብቻ መሠረት አድርጎ ዶክትሪን መገንባት methodological አደጋ አለው" በማለት ለክላሲካል "ኢኒሺያል ኤቪደንስ" ትምህርት ጥንቁቅ ትችት አቅርቧል፤ ይህም ሆኖ ፊይ የመንፈሳዊ ስጦታዎችን ቀጣይነት ራሱ ግን በጽኑ ይደግፋል። ፍራንክ ማኪያ በ"Baptized in the Spirit" ሥራው፣ የመንፈስ ቅዱስ ጥምቀትን ከግላዊ ተሞክሮ አልፎ የእግዚአብሔር መንግሥት ምስጢራዊ ምልክት አድርጎ በማስፋት ዳግም ገንብቶታል፤ ስቲቨን ላንድ ደግሞ በ"Pentecostal Spirituality" ውስጥ ጴንጤቆስጤነትን እንደ ተግባቦታዊ ልምምድ ብቻ ሳይሆን እንደ ራሱ የቻለ ሥርዓት-ትምህርታዊ ማንነት አድርጎ አቅርቦታል። ኤሞስ ዮንግ ደግሞ የጴንጤቆስጤ ኒውማቶሎጂን ወደ ሃይማኖቶች ሥነ-መለኮት በማስፋፋት አዲስ አቅጣጫ ጠቁሟል። ተቋማዊ ደረጃ ላይ፣ Assemblies of God, Church of God (Cleveland, TN), እና Church of God in Christ የመሳሰሉት ድርጅቶች የክላሲካል ጴንጤቆስጤ ትምህርትን በይፋ የእምነት መግለጫቸው ውስጥ አካትተውታል።

የወንጌላውያን ማኅበረሰብ አቋሞች
ከሲሴሽኒዝም እስከ ኮንቲኑዌሽኒዝም

ከክላሲካል ጴንጤቆስጤ በተለየ፣ ሰፊው የወንጌላውያን ማኅበረሰብ ስለ ካሪስማታ ነጠላ አቋም የለውም፤ ይልቁንም በተሐድሶአዊ እና ዲስፔንሴሽናሊስት ትውፊቶች መካከል ከሚንቀሳቀስ ሰፊ ስፔክትረም የተውጣጣ ነው። ይህ ስፔክትረም በሁለት ዋና ዋና ጎራዎች ሊከፈል ይችላል፦ ሲሴሽኒስት ወንጌላውያን እና ኮንቲኑዌሽኒስት (ወይም "third wave") ወንጌላውያን።

ሲሴሽኒስት ወንጌላዊነት

የዘመናዊው ሲሴሽኒዝም ሥነ-መለኮታዊ መሠረት የተጣለው በቤንጃሚን ብሬኪንሪጅ ዋርፊልድ በ1918 ዓ.ም. ባሳተመው "Counterfeit Miracles" በተሰኘው ሥራው ነው። ዋርፊልድ ተአምራዊ ምልክት-ስጦታዎች ዋነኛ ተግባራቸው የሐዋርያትን መገለጥ ሥልጣን ማረጋገጥ እንደሆነና፣ የአዲስ ኪዳን ቀኖና ከተጠናቀቀና የሐዋርያት ዘመን ካበቃ በኋላ ይህ የማረጋገጫ ተግባር አላስፈላጊ ስለሆነ ስጦታዎቹ ማብቃታቸው ምክንያታዊ ነው ሲል ይከራከራል። ሪቻርድ ጋፊን በ"Perspectives on Pentecost" ይህንን የተሐድሶ ክርክር በተጨማሪ የድነት ታሪክ (redemptive-historical) ንባብ አጠናክሮታል፤ ጆን ማክአርተር ደግሞ በ"Charismatic Chaos" እና በኋላ "Strange Fire" በተሰኙ ሥራዎቹ፣ በካሪዝማቲክ እንቅስቃሴ ውስጥ ከሚታዩ ብልግናዎችና ከብልጽግና ወንጌል ጋር በተያያዙ አላግባብ አጠቃቀሞች በመነሳት ፖለሚካዊ ሲሴሽኒስት አቋም ያራምዳል።

ኮንቲኑዌሽኒስት እና "ሰርድ ዌቭ" ወንጌላዊነት

በሌላ በኩል፣ ዌይን ግሩደም በ"Systematic Theology" ውስጥ የ"ሰርድ ዌቭ" አቋም ተብሎ የሚታወቀውን መካከለኛ አቋም አቅርቧል፦ ሐዋርያዊ ቢሮ እና የቀኖና መገለጥ ተጠናቅቀዋል፣ ነገር ግን ትንቢት፣ ፈውስና ልሳን የመሳሰሉ ስጦታዎች ግን ቀጥለዋል። ግሩደም በተለይ የአዲስ ኪዳን ትንቢትን ከብሉይ ኪዳን ትንቢት ለይቶ "ስሕተት ሊገባበት የሚችል የጉባኤ ትንቢት" በሚል ፅንሰ ሐሳብ ማብራራቱ፣ በካሪዝማቲክ ልምምድና በሐዋርያዊ ሥልጣን መካከል ያለውን ውጥረት ለመፍታት ከፍተኛ ተጽዕኖ ያሳደረ ሙግት ሆኗል። ዲ. ኤ. ካርሰን በ"Showing the Spirit" ውስጥ 1ኛ ቆሮንቶስ 12-14ን በጥልቅ ትንታኔያዊ ገለጻ በመመርመር፣ ሚዛናዊ ኮንቲኑዌሽኒስት ንባብ አቅርቧል፤ ጃክ ዲር ደግሞ በ"Surprised by the Power of the Spirit" ውስጥ ከቀድሞ ሲሴሽኒስት አቋሙ ወደ ኮንቲኑዌሽኒዝም የተሸጋገረበትን የግል ሥነ-መለኮታዊ ጉዞ መዝግቦታል፤ ይህም ከጆን ዊምበር እና ከቪኔያርድ ንቅናቄ ጋር የተያያዘ ሲሆን፣ ሲ. ፒተር ዋግነር ይህንን እንቅስቃሴ ከክላሲካል ጴንጤቆስጤ እና ከካሪዝማቲክ ተሐድሶ የተለየ "ሦስተኛ ማዕበል" ብሎታል። ጆን ፓይፐር ደግሞ በካልቪኒስት ሥነ-መለኮት ማዕቀፍ ውስጥ ሆኖ "ስጦታዎችን በቅንዓት መፈለግ" የሚል ኮንቲኑዌሽኒስት አቋም ይይዛል፤ ሳም ስቶርምስ በተመሳሳይ "ኮንቲኑዌሽኒዝም" የተሰኘ ሥርዓት-ትምህርታዊ ሥራ በማቅረብ ይህንን አቋም አጠናክሮታል።

ማዕከላዊ የትርጓሜ ክርክር፡ "ፍጹም የሆነው ነገር" (1ቆሮ. 13፥8-10)

በሁለቱም ጎራዎች መካከል ያለው ክርክር በአብዛኛው የሚያተኩረው በ1ኛ ቆሮንቶስ 13፥8-10 ትርጓሜ ላይ ነው። ሲሴሽኒስቶች "ፍጹም የሆነው ነገር ሲመጣ" የሚለውን ኃረግ ከአዲስ ኪዳን ቀኖና መጠናቀቅ ጋር በማገናኘት፣ ስጦታዎቹ ቀኖናው ከተጠናቀቀ በኋላ አላስፈላጊ ሆነው ማብቃታቸውን ይሞግታሉ። ኮንቲኑዌሽኒስቶች ግን ይህንኑ ኃረግ ከክርስቶስ ዳግም ምጽአት ወይም ከመጨረሻው ፍጻሜ ጋር በማገናኘት፣ ስጦታዎቹ እስከ ክርስቶስ ዳግም ምጽአት ድረስ በከፊል መልክ (1ቆሮ. 13፥9 "ከፊል እናውቃለን ከፊልም እንተነብያለን") መቀጠላቸውን ይከራከራሉ። ይህ የትርጓሜ ልዩነት ብቻ ሳይሆን፣ ስለ ቤተ ክርስቲያን ታሪክ ራሱ ስላለው ግንዛቤ ልዩነት ጭምር ነው፤ ሲሴሽኒስቶች የድኅረ-ሐዋርያት ዘመንን የስጦታዎች "የደረቀ" ወይም "ገለልተኛ ማስረጃ" አድርገው ሲያቀርቡ፣ ኮንቲኑዌሽኒስቶች እና ጴንጤቆስጤዎች ደግሞ ከላይ በተመለከትነው የፓትሪስቲክ ማስረጃ ላይ ተመርኩዘው ተቃራኒውን ይሞግታሉ።

በአጠቃላይ ሲታይ፣ ሁለቱም ወገኖች የፓትሪስቲክ ማስረጃን ለራሳቸው ክርክር በተለያየ መንገድ ይጠቀማሉ፤ ኮንቲኑዌሽኒስቶች እና ጴንጤቆስጤዎች የኢሬኔዎስን፣ የተርቱሊያንን እና የአውግስጢኖስን ምስክርነት የቀጣይነት ማረጋገጫ አድርገው ሲጠቅሱ፤ ሲሴሽኒስቶች ደግሞ የዮሐንስ አፈወርቅን ትዝብት እና ከ4ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የታየውን ተቋማዊ ሽግግር የስጦታዎች ውስጣዊ መቀነስ ማስረጃ አድርገው ይመለከቱታል። ይህ ክርክር እስከ ዛሬ ድረስ ባልተቋጨ ሁኔታ የቀጠለ ሲሆን፣ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ታሪካዊ ማስረጃ ራሱ ውስብስብና ብዙ ገጽታ ያለው በመሆኑ፣ ሁለቱም ወገኖች የየራሳቸውን የቅድመ-ግንዛቤ ማዕቀፍ ይዘው ወደ ምንጮቹ እንደሚቀርቡ መገንዘብ ለጤናማ ሥነ-መለኮታዊ ውይይት አስፈላጊ ነው።

በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ የመንፈሳዊ ስጦታዎች አገላለጽና አጠቃቀም የታሪክ ሂደት፣ ድንገተኛ መቋረጥ የታየበት ሳይሆን፣ ውስብስብ በሆኑ ተቋማዊ፣ ቀኖናዊና ፖለቲካዊ ምክንያቶች ሳቢያ የተከሰተ ተከታታይ ሽግግር ነው። ይህ ሽግግር ቤተ ክርስቲያን ከሐዋርያዊው ድንገተኛ እንቅስቃሴ ወደ ዓለም አቀፋዊ ተቋምነት ባደረገችው ጉዞ ውስጥ የተከሰተ ሲሆን፣ በዋናነት በሚከተሉት ሦስት አበይት ምሶሶዎች ላይ የተመረኮዘ ነበር፦

ከካሪዝማቲክ ንቅናቄ ወደ ተቋማዊ መዋቅር

የመጀመሪያውና መሠረታዊው ምክንያት የቤተ ክርስቲያን ማኅበራዊና መዋቅራዊ እድገት ነው። ክርስትና ከትንሽና ተለዋዋጭ ቡድንነት ወደ ሰፊና ድንበር ዘለል ማኅበረሰብ ሲያድግ፣ ቀደም ሲል የነበሩት ነጻና ድንገተኛ የጸጋ መግለጫዎች ከቤተ ክርስቲያን አንድነትና ሥርዓት ጋር ግጭት እንዳይፈጥሩ ተሰጋ። በዚህም ምክንያት፣ በሐዋርያት ዘመን የነበረው ተግባራዊ ካሪዝማ ቀስ በቀስ ወደ ተቋማዊ ካሪዝማ ተለወጠ። መንፈሳዊ ስጦታዎች ከምእመናን ድንገተኛ ተሳትፎ ይልቅ፣ ሥርዓትን በጠበቁ የቤተ ክርስቲያን መደበኛ መዋቅሮች ውስጥ እንዲካተቱ ተደረገ።

የዶክትሪን ንጽሕና እና የሞንታኒዝም ተግዳሮት

ሁለተኛውና ወሳኙ ምክንያት ከቤተ ክርስቲያን ኦርቶዶክሳዊት (ትክክለኛ) ትምህርት ጥበቃ ጋር የተያያዘ ነው። በ2ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ የተነሳው የሞንታኒዝም እንቅስቃሴ፣ ወይም "አዲሱ ትንቢት" ያልተገደበና ከሐዋርያዊ ትምህርት በላይ የሆኑ "አዳዲስ መገለጦችን" ማስተዋወቁ ለቤተ ክርስቲያን ታላቅ ስጋት ሆነ። ቤተ ክርስቲያን እራሷን ከእንዲህ መሰል ጽንፈኛ እንቅስቃሴዎች ለመጠበቅ ስትል፣ በመንፈሳዊ ስጦታዎች ላይ ጥብቅ ቁጥጥር ማድረግ ጀመረች። የጸጋ ስጦታዎች ከታዘዘው ቀኖናዊ ትምህርትና ከሐዋርያዊ ቃለ-እግዚአብሔር የበታች መሆናቸውን አጸና። ተአምራዊ ስጦታዎች ከመጠን በላይ እንዳይጋነኑና ለኑፋቄ በር እንዳይከፍቱ በማሰብ፣ ትኩረቱ ከተለዋዋጭ መገለጦች ወደ ጸኑት የቤተ ክርስቲያን ምስጢራት ዞረ።

ቆስጠንጢኖሳዊ ሽግግር እና የባህል ውህደት

በ4ኛው ክፍለ ዘመን ክርስትና በሮም ግዛት ውስጥ ሕጋዊ እውቅና አግኝቶ ከመንግሥት ጋር መጣመሩ፣ የቤተ ክርስቲያንን ባሕርይ ከምሥጢራዊና በጸጋ ከሚመራ አነስተኛ ማኅበረሰብ ወደ ግዙፍና ባህላዊ ተቋም ቀይሮታል። ቤተ ክርስቲያን የመንግሥት ሃይማኖት የመሆን እድል ስታገኝ፣ ዋና ትኩረቷ ማኅበራዊ አንድነትና ሥርዓትን ማስጠበቅ ሆነ።