የመጽሐፍ ቅዱስ ጥናት — ኒውማቶሎጂ

የመንፈስ ቅዱስ አስተምህሮ

"ግን እርሱ የእውነት መንፈስ በመጣ ጊዜ ወደ እውነት ሁሉ ይመራችኋል፤" (ዮሐንስ 16:13)

ኒውማቶሎጂ (የመንፈስ ቅዱስ ጥናት) ስለ መንፈስ ቅዱስ ፍጹም አካላዊነት፣ ዘለዓለማዊ አምላክነትና በሥላሴ ኅብረት ውስጥ ስላለው እኩልነት የሚያጠና የነገረ መለኮት ዘርፍ ብቻ ሳይሆን፤ አማኞችን ከሕያው እግዚአብሔር ጋር ወደ ጥልቅ ኅብረት የሚያስገባ መንፈሳዊ ጉዞ ነው። አንድ ሰው ስለ መንፈስ ቅዱስ ሲያጠና፣ አእምሯዊ ፅንሰ-ሐሳብን ብቻ ሳይሆን፤ ሦስተኛው የሥላሴ አካል ስለሆነው፣ ሁሉን ቻይና ሕይወት ሰጪ ስለሆነው አምላክ እየተማረ ነው። ጥናቱ የሚጀምረው መጽሐፍ ቅዱስ ለዚህ መለኮታዊ አካል ከሚጠቀምባቸው ሁለት ማዕከላዊ ቃላት ነው፦ የዕብራይስጡ ሩዋህ (Ruach) እና የግሪኩ ኔውማ (Pneuma)። ሁለቱም ቃላት ንፋስን፣ እስትንፋስንና ሕይወት ሰጪ ኃይልን ወክለው በመቅረብ፣ የማይታየውን መለኮታዊ እውነታ በሚዳሰስ ምስል የሚያስተምሩ ቋንቋዊ መስኮቶች ናቸው። በዘፍጥረት 1፡2 ላይ በጨለማው ውኃ ላይ ከሰፈፈው ፈጣሪ መንፈስ ጀምሮ፣ በብሉይ ኪዳን ነቢያትና መሳፍንት ላይ በልዩ ሁኔታ ከወረደው የኃይል ቅባት፣ እንዲሁም በጴንጤቆስጤ ዕለት ለአዲስ ኪዳን ቤተ ክርስቲያን በሙላት እስከ ፈሰሰው የመጨረሻው ዘመን የተስፋ መንፈስ ድረስ፤ የመንፈስ ቅዱስ መገለጥ በደረጃ እያደገ የመጣ የመዳን ታሪክ መለኮታዊ አካል ነው።

ይህ ጽሁፍ የመንፈስ ቅዱስን ትክክለኛ አስተምህሮ በተለያዩ የነገረ መለኮት ክፍሎች ያዋቅረዋል፦ የቃላትና ጽንሰ-ሐሳብ መሠረቶች፣ የብሉይ ኪዳን ኒውማቶሎጂ (የመንፈስ ቅዱስ ጥላና ምሳሌ)፣ የአዲስ ኪዳን ኒውማቶሎጂ (የመንፈስ ቅዱስ ሙላትና መገለጥ)፣ የመንፈስ ቅዱስ ፍጹም አካላዊነትና ዘለዓለማዊ አምላክነት፣ የመንፈስ ቅዱስ የድነት ሥራዎች (መጠራት፣ ዳግም ልደት፣ መቀደስ)፣ እንዲሁም ሥላሴያዊ ኒውማቶሎጂ። እያንዳንዱ ክፍል አግባብነት ካላቸው መረጃዎች፣ ግራፎችና ሰንጠረዦች በተጨማሪ፤ ለየማዕከላዊ ጥቅሶቹ ጥልቅ የቃል-በቃል ትርጓሜ ይሰጣል። ይህ ትርጓሜ የዕብራይስጡንና የግሪኩን ሰዋሰዋዊ መዋቅር፣ የቃላቱን ሥርወ-ትርጉምና የጽሑፉን ታሪካዊ አውድ በጥንቃቄ ከመመርመር ባለፈ፤ ትምህርተ-መለኮቱን ወደ ዕለታዊ የክርስቲያን ሕይወት ልምምድ ያሸጋግራ።

የዚህ ጥናት ዋነኛ ዓላማ፣ አንባቢው ሥነ-መለኮታዊ ዕውቀትን ብቻ እንዲያከማች ሳይሆን፤ በቃሉ ውስጥ ዘልቆ በመግባት በመንፈስ ቅዱስ ብርሃን እንዲመራና ከሚያጠናው መለኮታዊ አካል ጋር ሕያው ኅብረት እንዲፈጥር ነው።ከዚህ በታች ያሉትን ካርዶች በመጫን፣ እያንዳንዱን ክፍል በሰፊ መግቢያ፣ በጥልቅ የቃል-በቃል ትርጓሜ፣ በማብራሪያ ሰንጠረዦችና በግራፎች የተደገፈ ሙሉ ገጽ ጥናት ማግኘት ይችላሉ። እያንዳንዱ ገጽ በጸሎት መንፈስ ተነብቦ፣ አእምሮን ወደ ማደስና ልብን ወደ እውነተኛ የመንፈስ ቅዱስ መገኘት ልምምድ እንዲመራ ታስቦ የተዘጋጀ ነው። "መንፈስ ለአብያተ ክርስቲያናት የሚለውን ጆሮ ያለው ይስማ" (ራዕይ 2:7) የሚለው ሐዋርያዊ ጥሪ፣ የዚህን የጥናት ማዕድ ለሚካፈል አንባቢ ሁሉ የቀረበ ነው፤ ምክንያቱም መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትርጓሜ ብቻውን የመጨረሻ ግብ አይደለም፤ ይልቁንም ትክክለኛ ትርጓሜ ወደ እውነተኛ መታዘዝ፣ ክርስቶስን ወደ መምሰልና ወደ መንፈስ ቅዱስ ሙላት የሚያደርስ የሕይወት ጎዳና ነው።

✝

የኒውማቶሎጂ ክፍሎች

ለሙሉ ጥናት አንዱን ክፍል ይንኩ / ይጫኑ

፩

የቃላት መሠረቶች

"ሩዋህ እና ኔውማ"

የዕብራይስጡና የግሪኩ የመንፈስ ቃላት ትርጉምና አጠቃቀም — የቃል ጥናት መሠረት።

፪

የብሉይ ኪዳን ኒውማቶሎጂ

"የያህዌ መንፈስ"

መንፈስ በፍጥረት፣ በአመራር፣ በትንቢት እና በመጨረሻው ዘመን ተስፋ — አምስት ተግባራት።

፫

የአዲስ ኪዳን ኒውማቶሎጂ

"የተስፋው ፍጻሜ"

ወንጌላት፣ ዮሐንስ (አጽናኝ)፣ ሐዋርያት ሥራ (ጰንጠቆስጤ) እና የጳውሎስ ትምህርት።

፬

አካላዊነትና አምላክነት

"እርሱ ማን ነው?"

መንፈስ ቅዱስ ግላዊ አካልና ሙሉ አምላክ መሆኑ ያለው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ማስረጃ፤ ከታሪካዊ ውዝግብና ከተሐድሶ ምላሽ ጋር።

፭

የመንፈስ ቅዱስ ሥራዎች

"ድነትና ቤተክርስቲያን"

የድነት ሥራዎች፣ ጥምቀት-ማደር-መሞላት እና የቤተክርስቲያን የጸጋ ስጦታዎች።

፮

ሥላሴያዊ ኒውማቶሎጂ

"በሥላሴ ውስጥ ያለው ስፍራ"

የመንፈስ ቅዱስ ከአብና ከወልድ ጋር ያለው ግንኙነት፣ የፊሊዮክዌ ውዝግብና የ"አፕሮፕርየሽን" አስተምህሮ።

378

የ"ሩዋህ" ጥቅሶች

~380

የ"ፕኔውማ" ጥቅሶች

~250

ለመንፈስ ቅዱስ ብቻ

የትርጉም ምድቦች

በቅዱሳት መጻሕፍት ገጾች ውስጥ ስንጓዝ፣ የሕያው እግዚአብሔር መንፈስ ማንነት የሚገለጠው ባዶ በሆኑ የቋንቋ ፅንሰ-ሐሳቦች ሳይሆን፣ የሰውን ልጅ የመዳን ታሪክ በሚተርኩ ሕያዋን ቃላት ውስጥ ነው። የብሉይ ኪዳን አባቶች ይህንን ታላቅ መንፈስ "ሩዋህ" በሚለው ጥልቅ የዕብራይስጥ ቃል ሲጠሩት፣ የአዲስ ኪዳን ሐዋርያት ደግሞ በግሪኩ "ኔውማ" በሚለው ቃል አውጀውታል። እነዚህ ሁለት ቃላት የተለያየ የቋንቋና የባህል ማኅፀን ቢኖራቸውም፣ ከመጀመሪያው የፍጥረት ንጋት ጀምሮ እስከ ቤተ ክርስቲያን መወለድ ድረስ፣ እግዚአብሔር የራሱን እስትንፋስ ለሰው ልጆች ያካፈለበትን አንድ ወጥ ትረካ ይነግሩናል። ይህ የቃላት ስምምነት ድንገተኛ አጋጣሚ ሳይሆን፣ እግዚአብሔር ራሱ በዘመናት ልዩነት ውስጥ የራሱን መገለጥ ወጥ በሆነ ምስጢር ያሸጋገረበት መለኮታዊ ጥበብ ነው።

"ሩዋህ" የሚለው ቃል በብሉይ ኪዳን ምድር ላይ ሲያርፍ፣ ሦስት ታላላቅ የመንፈሳዊ ሕይወት ምዕራፎችን ይከፍታል፦ በመጀመሪያ፣ ዛፎችን እንደሚያናውጥ ኃይለኛ ንፋስና ለፍጥረት ሁሉ ሕይወትን እንደሚሰጥ እስትንፋስ ሆኖ ይገለጻል፤ ሁለተኛ፣ የሰውን ልጅ ውስጣዊ ማንነት፣ የልቡን ዝንባሌና መንፈስ ያንጸባርቃል፤ ሦስተኛውና ከሁሉ የላቀው ደግሞ፣ ሥጋ ለባሽን ሁሉ የሚያንበረክከው፣ የማይታየው ግን ግዙፍ ሥራን የሚሠራው የራሱ የልዑል እግዚአብሔር ሕያው መገኘትና መለኮታዊ ኃይል ነው። የዕብራይስጥ አባቶች ይህን ሲያስተውሉ፣ ንፋስ ዐይናችን እያየው ዛፎችን እንደሚያስገብር፣ የእግዚአብሔርም መንፈስ በማይታይ እጁ የታሪክን ጎዳና ሲመራ አይተዋል። ከዘመናት በኋላ፣ የሰባ ሊቃናት ትርጉም (ሴፕቱጀንት) ይህንን የ"ሩዋህ"ን ምስጢር ወደ ግሪኩ "ኔውማ" ባሸጋገረ ጊዜ፣ ለሐዋርያት ታላቅ የቋንቋ ድልድይ ሠራላቸው፤ በዚህም የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የብሉይ ኪዳኑን ኃይለኛ ንፋስ በአዲስ ኪዳን የጸጋ እስትንፋስ ውስጥ በተጨባጭ ማግኘት ቻለች።

በብሉይ ኪዳን ውስጥ ገብተን ስንመረምር፣ ለዚህ መለኮታዊ መንፈስ የተሰጡትን ልዩ ልዩ የማዕረግ ስሞች እናያለን፦ "ሩዋህ ያህዌ" (የእግዚአብሔር መንፈስ)፣ "ሩዋህ ኤሎሂም" (የአምላክ መንፈስ)፣ "ሩዋህ ቆድሼካ" (የቅድስናህ መንፈስ) እና "ሩዋህ አዶናይ" (የጌታ መንፈስ)። እነዚህ ስሞች የበርካታ መናፍስትን መኖር የሚያመለክቱ ሳይሆኑ፣ አንድን የከበረ ዕንቁ በተለያየ አቅጣጫ በሚያልፍ ብርሃን ስናየው ልዩ ልዩ ሕብረ-ቀለማትን እንደሚያንጸባርቅ ሁሉ፣ አንዱን መንፈስ ቅዱስ በልዩ ልዩ የመክበር ገጽታው የሚያሳዩ ናቸው። ወደ አዲስ ኪዳን ስንሻገር የምናገኘው "ኔውማ" የሚለው የግሪክ ቃል፣ "ፕኔዎ" (መንፋት ወይም መተንፈስ) ከሚለው የሕይወት ግስ የተወለደ ነው። ይህ ቀጣይነት ያለው የቋንቋ ትረካ አንድ ታላቅ እውነትን ይነግረናል፤ ይህም መንፈስ ቅዱስ የሞተ ፅንሰ-ሐሳብ ሳይሆን፣ ዛሬም በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የሚነፍስ ሕያው ኃይል መሆኑን ነው። ስለዚህ፣ በጸሎት ጉልበታችንን አጥፈን፣ "አንተ የሕይወቴ እስትንፋስ ነህ" ብለን ወደ እግዚአብሔር ስንጮህ፣ ያንን በጥንት ዘመን የኤደንን አፈር ያነቃውንና በጴንጤቆስጤ ዕለት ሐዋርያትን ያጠመቀውን የታላቁን "ሩዋህ/ፕኔውማ" ሕያው መገኘት በራሳችን ልብ ውስጥ እየተለማመድን መሆናችንን ማስተዋል እንችላለን።

ዕብራይስጥ፡ ሩዋህ

"ሩዋህ" የሚለው ቃል በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ 378 ጊዜ ያህል ይገኛል፤ ይህ ድግግሞሽ ራሱ ቃሉ ለብሉይ ኪዳን ነገረ መለኮት ምን ያህል ማዕከላዊ እንደ ሆነ ያመለክታል። ይህ የሶስትዮሽ ትርጉም ፣ ሥጋዊ እስትንፋስ፣ ግላዊ ጥንካሬ እና መለኮታዊ ኃይል እንደ ተዛማጅ እውነታዎች የሚታዩበትን የዕብራይስጥ ሥነ-ሰብ እና ሥነ-ፍጥረት የዓለም እይታ ያንጸባርቃል። እያንዳንዳቸው የማይታይ፣ ተለዋዋጭና ሕይወት ሰጪ የሆነን እንቅስቃሴ መሠረታዊ ሀሳብ ይገልጻሉ፤ ይህም ማለት ለጥንቱ እስራኤላዊ አንባቢ፣ ንፋስ በሜዳ ላይ ሲነፍስ ማየትና እግዚአብሔር በነቢይ ልብ ውስጥ ሲናገር መስማት ከአንድ ሥር የመነጩ ተመሳሳይ የመንፈስ እንቅስቃሴ ምልክቶች ነበሩ። የሴፕቱጀንት ትርጉም በቋንቋ ደረጃ ገለልተኛ ከመሆንም ባለፈ፣ የአዲስ ኪዳን ጸሐፊዎችን የኒውማቶሎጂ ቃላትና ፅንሰ-ሀሳብ በጥልቀት የቀረጸ የትርጓሜ ውሳኔ ነው። የመንፈስ ቅዱስ ሥራ ከመጀመሪያው ገጽ ጀምሮ እስከ መጨረሻው ገጽ ድረስ ወጥ የሆነ ተመሳሳይ ማንነት ያለው ነው። በዘፍጥረት ላይ ያንዣበበው መንፈስ፣ በእኛም ልብ ውስጥ የሚሠራው ያው መንፈስ ነው።

ዘፍጥረት 1:2

"ምድርም ባዶ ነበረች፥ አንዳችም አልነበረባትም፤ ጨለማም በጥልቁ ላይ ነበረ፤ የእግዚአብሔርም መንፈስ በውኃ ላይ ሰፍፎ ነበር።" በቅዱሳት መጻሕፍት መጀመሪያ ገጽ ላይ የምናነብበው ይህ ኃያል ቃል፣ የመንፈስ ቅዱስን ሕያው መገኘት በሰማያዊ ሥዕል ይገልጥልናል። በዕብራይስጡ መዝገብ «ራሓፍ» ተብሎ የተጻፈውና 'ሰፈፈ' ተብሎ የተተረጎመው ይህ ብርቅዬ ግስ፣ በብሉይ ኪዳን ውስጥ በዘዳግም 32፥11 ላይ ብቻ በድጋሚ የሚገኝ ቃል ነው፤ እዚያም እናት ንስር በጫጩቶቿ ላይ ክንፎቿን ዘርግታ በለስላሳ ፍቅር ስትንከባከብና ስታቅፍ የሚያሳይ እጅግ የሚነካ ምስል ይሰጠናል። በመሆኑም መለኮታዊው ጸሐፊ ይህንን ልዩ ቃል ሆን ብሎ መምረጡ፣ መንፈስ ቅዱስን በባዶነትና በፈራረሰ ጥልቅ ውኃ ላይ እንደ ግዑዝ አካል ወይም እንደ ተራ የተፈጥሮ ኃይል ሳይሆን፤ ገና ቅርጽ ባላወጣውና ባልተደራጀው ፍጥረት ላይ በባለቤትነት ፍቅር፣ በእናትነት እንክብካቤና በጥንቃቄ የሚያንዣብብ ሕያው ወኪል አድርጎ ያቀርበዋል። 'ሩዋህ' የሚለው መለኮታዊ ቃል ከታላቁ 'ኤሎሂም' ስም ጋር ተጣምሮ ሲመጣ፣ መንፈስ ቅዱስ ተገብሮና ሥራ ፈት ኃይል ሳይሆን፣ ከመጀመሪያው የፍጥረት ውልደት ጀምሮ እስከ ዛሬ ድረስ በንቃትና በፍቃደኝነት የሚንቀሳቀስ አምላክ መሆኑን በፍጹም ግልጽነት ያረጋግጥልናል።

የትርጉም ምድብ	የድግግሞሽ ብዛት	ዋና ዋና ጥቅሶች	ሥነ-መለኮታዊ ፋይዳ
ንፋስ / ተፈጥሯዊ እስትንፋስ	~50 ጊዜ	ዘፍ 8:1፤ ዘጸ 10:13፤ መዝ 48:7	እግዚአብሔር ፍጥረትን በንፋስ-እስትንፋስ ሉዓላዊ በሆነ መንገድ ይመራል
የሰው መንፈስ / ዝንባሌ	~50 ጊዜ	ዘፍ 41:8፤ 1ነገ 21:5፤ መዝ 51:10	ውስጣዊ የሞራልና የፍላጎት ሕይወት፤ የባህርይ መቀመጫ
መለኮታዊ መንፈስ (ሩዋህ ያህዌ)	~100 ጊዜ	መሳ 3:10፤ 1ሳሙ 10:6፤ ኢሳ 61:1	በዓለም ውስጥ የእግዚአብሔር ንቁ፣ ግላዊ መገኘትና ኃይል
የነቢይነት መነሳሳት	~25 ጊዜ	ዘኍ 11:25፤ 1ሳሙ 19:20፤ ሕዝ 11:5	መለኮታዊ ግንኙነትን የሚያስተላልፍ ገላጭ ወኪል
የፍጥረት እስትንፋስ	~10 ጊዜ	ዘፍ 1:2፤ ኢዮብ 26:13፤ መዝ 104:30	የፍጥረት ሕልውና መሠረት፤ ሕይወት ሰጪ ኃይል
የመጨረሻው ዘመን ተስፋ	~15 ጊዜ	ኢሳ 44:3፤ ሕዝ 36:27፤ ኢዩ 2:28	ወደፊት የሚሆን ዓለም አቀፋዊ መፍሰስ፤ አዲስ ኪዳን

ግሪክ፡ ፕኔውማ

ወደ አዲስ ኪዳን የጸጋ ብርሃን ስንሻገር፣ "ፕኔውማ" የሚለው መለኮታዊ ቃል 380 ጊዜ ያህል በቅዱሳት መጻሕፍት ገጾች ላይ ሲያስተጋባ እናያለን፤ ከእነዚህም ውስጥ ከ250 በላይ የሚሆኑት በቀጥታ የክብሩን መንፈስ፣ መንፈስ ቅዱስን የሚያመለክቱ ናቸው። የአዲስ ኪዳን ኒውማቶሎጂ የብሉይ ኪዳንን የዕብራይስጥና የሴፕቱጀንት ትውፊት እንደ መሠረት ቢወርስም፣ መገለጡን ግን ወደ ላቀ የክብር ደረጃ ያሸጋግረዋል፤ ይኸውም፣ የብሉይ ኪዳን መንፈስ አሁን በክርስቶስ ኢየሱስ ፍጹም የማዳን ሥራ ላይ ተመሥርቶ፣ እጅግ ግልጽ በሆነ ሥላሴያዊ እና ክርስቶሳዊ ማዕቀፍ ውስጥ ደምቆ ይታያል። አሁን መንፈስ ቅዱስ በርቀት የሚሠራ ኃይል ብቻ ሳይሆን፣ የአብና የወልድ ሕያው ተወካይ ሆኖ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ለዘላለም የሚያድር አማኑኤላዊ አምላክ ነው።

ዮሐንስ 3:8

"ነፋስ ወደሚወደው ይነፍሳል፥ ድምፁንም ትሰማለህ፥ ነገር ግን ከወዴት እንደ መጣ ወዴትም እንዲሄድ አታውቅም፤ ከመንፈስ የተወለደ ሁሉ እንዲሁ ነው።" የሕይወት ጌታ የሆነው ኢየሱስ፣ በሌሊት ጭለማ እውነትን ፈልጎ ለመጣው ለኒቆዲሞስ የሰማይን ምስጢር በምድር ቋንቋ ሲፈታለት፣ ሆን ብሎ ጥልቅ የሆነ የቃላት ጥበብን ተጠቅሟል። በዚህች አጭር ንግግር ውስጥ "ፕኔውማ" የሚለው ቃል ሁለት ጊዜ የተገለጠ ሲሆን፤ አንዴ "ነፋስ" ተብሎ፣ ቀጥሎ ደግሞ "መንፈስ" ተብሎ ተተርጉሟል። ይህ ድርብ ትርጉም ድንገተኛ አጋጣሚ ሳይሆን፣ የዳግም ልደትን ሉዓላዊ ምስጢር የሚያስተምር ነው። ንፋስን በዓይን ልናየው፣ በልጓምም ልንገታው አንችልም፤ ነገር ግን ዛፎችን ሲያናውጥ ኃይሉንና ውጤቱን በእርግጠኝነት እናውቃለን። በተመሳሳይ፣ በመንፈስ ቅዱስ መወለድም በስሜት መለኪያ የሚመዘን ወይም በሰው ጥረት የሚደረስበት ሳይሆን፤ በመንፈስ ቅዱስ ሉዓላዊ ፈቃድ የሚከናወን፣ በማይታይ መለኮታዊ እጅ የሚሠራ፣ ነገር ግን በጽድቅ ፍሬና በተለወጠ ሕይወት በተጨባጭ የሚታይ ሕያው ተዓምር ነው። መዳን በስሜት መለዋወጥ ላይ ሳይሆን፣ በማይታየው ግን እውን በሆነው በመንፈስ ቅዱስ የጸጋ ሥራ ላይ ብቻ እንድናሳርፍ ይጋብዘናል።

ምድብ	ግምታዊ ብዛት	ወካይ ጥቅሶች	የአስተምህሮ አስተዋጽዖ
መንፈስ ቅዱስ (ፍጹም አጠቃቀም)	~250	ማቴ 3:16፤ ዮሐ 14:26፤ የሐዋ 2:4	ሦስተኛውን የሥላሴ አካል በስም ይለያል
የእግዚአብሔር/የክርስቶስ መንፈስ	~40	ሮሜ 8:9፤ 1ቆሮ 2:11፤ ፊልጵ 1:19	በአምላክነት ውስጥ ያለውን አንድነት ያሳያል
የሰው መንፈስ	~50	ሉቃ 1:47፤ 1ቆሮ 2:11፤ ያዕ 2:26	የሰው ልጅ ውስጣዊ ሕይወት፤ ከእግዚአብሔር ጋር ኅብረት
መንፈሳዊ ስጦታዎች	~20	1ቆሮ 12:1፤ 14:1፤ ኤፌ 1:3	ለአካሉ መታነጽ የተሰጡ የካሪዝማ ስጦታዎች
ክፉ / ርኩሳን መናፍስት	~33	ማር 1:23፤ ሉቃ 11:24፤ ራዕ 16:13	በክርስቶስ ሥልጣን ሥር የተገዙ ተቃዋሚ ፍጡራን
ንፋስ / እስትንፋስ (ኮስሞሎጂካል)	~6	ዮሐ 3:8፤ 2ተሰ 2:8፤ ራዕ 7:1	ከብሉይ ኪዳን "ሩዋህ" ምስሎች ጋር ያለው ቀጣይነት

ከዚህም በላይ፣ በመንፈስ ቅዱስ ግላዊ አካላዊነት ዙሪያ እጅግ አስደናቂና ልብ የሚነካ የሰዋሰውና የነገረ-መለኮት ምስጢር በዮሐንስ ወንጌል የስንብት ንግግር (ዮሐንስ 14-16) ውስጥ እናገኛለን። ሐዋርያው ዮሐንስ በመንፈስ መሪነት ሲጽፍ፣ በመካከለኛው ግሪክ ሰዋሰው ሕግ መሠረት «ፕኔውማ» (መንፈስ) የሚለው ቃል ገለልተኛ ጾታ በመሆኑ፣ የተለመደው የሰዋሰው ደንብ የሚጠይቀው ገለልተኛ ተውላጠ ስም (It) እንዲወስድ ነበር፤ ነገር ግን ሐዋርያው ይህንን የተለመደ የቋንቋ ማዕቀፍ በመጣስ «ኤኬይኖስ» (እርሱ) የሚለውን ተባዕታይ ግላዊ ተውላጠ ስም በተደጋጋሚና በጥንቃቄ ተጠቀመበት። ይህ ሰማያዊ የሰዋሰው ልዩነት እጅግ ጥልቅ የሆነ መለኮታዊ እውነት ይገልጥልናል፦ መንፈስ ቅዱስ "ምን" (ማለትም የኃይል መሣሪያ፣ ግዑዝ ተጽዕኖ ወይም ድቅድቅ ኃይል) ሳይሆን፣ ፊት ለፊት የምናናግረው፣ የሚያስተምረን፣ በችግራችን ጊዜ የሚመራንና ነፍሳችንን የሚያጽናናን ሕያው አምላክ "ማን" ነው። ስለዚህም ከእርሱ ጋር ያለን ኅብረት ደረቅ መንፈሳዊ ኃይልን እንደ መሣሪያ የመጠቀምና የመቆጣጠር ሙከራ ሳይሆን፣ እጅግ ከሚወደንና ከሚያስብልን ወዳጅ ጋር በሚደረግ የልብና የሕይወት ትውውቅ ላይ የተመሠረተ ቅዱስ ግንኙነት መሆን አለበት።

ዋና ተግባራት

በመሳፍንት የተጠቀሱ መሪዎች

የሕዝቅኤል መንፈስ ሚናዎች

የመጨረሻ ዘመን ተስፋ ጥቅሶች

የብሉይ ኪዳን ነገረ-መንፈስ ቅዱስ በዕብራይስጥ ቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ እጅግ የረቀቀና የተወሳሰበ ድርብርብ መዋቅር ያለው ጽንሰ-ሐሳብ ነው። ምንም እንኳ የብሉይ ኪዳን የኒውማቶሎጂ ምዕራፍ ከግልጽ ሥላሴያዊ መገለጥ ዘመን በፊት የተሰናዳ ቢሆንም፣ ይህ ታሪካዊ-መገለጣዊ ህልውናው የትምህርቱን ምሉዕነት ወይም መለኮታዊ ጥልቀት ፈጽሞ አይቀንሰውም። ይልቁንም፣ "እግዚአብሔር በብዙ ዘመንና በብዙ ጎዳና ለአባቶቻችን በነቢያት ተናገሮ" (ዕብራውያን 1፥1) እንደሚለው መርህ፣ መገለጥ ደረጃ በደረጃ የሚያድግ እንጂ በአንድ ጊዜ የተከፈተ ግድብ አይደለም። ስለዚህ የብሉይ ኪዳን ስለ መንፈስ ቅዱስ የሚናገረው ቃል፣ የአዲስ ኪዳንን ሐዋርያዊ ምሉዕ እውቀት የሚያበስር ታላቅ ቀዳሚ መሠረት ተደርጎ ሊታይ ይገባል፤ ልክ ማለዳ ንጋት የቀትርን ፀሐይ እንደሚያበስር። በብሉይ ኪዳን ጽሑፎች ውስጥ የመንፈስ ቅዱስን ሕልውናና ንቁ እንቅስቃሴ ስንመረምር፣ አምስት ዋና ዋና ኤግዚጀቲካል ምድቦችን እንለያለን፦ አንደኛ፣ የኮስሞሎጂያዊ ፍጥረትና የሕልውና ጥበቃ፤ ሁለተኛ፣ በቴኦክራሲያዊ መሪዎች ላይ የሚገለጥ ካሪዝማቲክ የተልእኮ አቅም፤ ሦስተኛ፣ የትንቢታዊ መገለጥና መነሳሳት ሰማያዊ እስትንፋስ፤ አራተኛ፣ ለቤተ መቅደስ ሕንፃና ለዕደ-ጥበብ አገልግሎት የሚሰጥ የቴክኒክ ጥበብ ስጦታዎች፤ እና አምስተኛ፣ በሐዲሳዊ ፍጻሜ አጠቃላይ በምእመናን ውስጠ-ሕሊና ዘላለም የሚያድረው የተስፋ ቃል ናቸው። እነዚህን አምስቱ ምድቦች አንድ በአንድ ስንመረምር፣ የመንፈስ ቅዱስ ሥራ ከጥንተ-ፍጥረት ጀምሮ በሰው ልጅ ታሪክና በጽንፈ-ዓለሙ ውቅር ውስጥ ንቁ ወኪል መሆኑ ይበልጥ ግልጽ ይሆንልናል።

የመጀመሪያው ምድብ የሚጀምረው ከመጽሐፍ ቅዱስ ገጽ አንድ ራሱ ነው፦ "የእግዚአብሔርም መንፈስ በውሃ ላይ ሰፍፎ ነበር" (ዘፍጥረት 1፥2)። እዚህ ላይ የተጠቀመው የዕብራይስጥ ግሥ "ራካፍ" በዘዳግም 32፥11 ላይ ንስር በጫጩቶቹ ላይ ሲንሳፈፍ የምትጠቀም ተመሳሳይ ቃል ናት፤ ይህም መንፈስ ቅዱስ በፍጥረት ላይ የነበረው ተግባር ራቅ ያለ ተመልካችነት ሳይሆን፣ እንደ እናት ወፍ ልጆቿን የምትሸፍንና ሕይወትን የምታዘጋጅ ጥንቁቅ እንክብካቤ እንደነበረ ያሳየናል። ኢዮብ ደግሞ "የእግዚአብሔር መንፈስ ፈጠረኝ የልዑልም እስትንፋስ ሕይወትን ሰጠኝ" (ኢዮብ 33፥4) ሲል፣ የመንፈስ ቅዱስ ተግባር ከመጀመሪያው ፍጥረት ብቻ ያልተወሰነ፣ ነገር ግን አሁንም ድረስ ያለ ፍጥረት ሁሉ "እስትንፋሱን ሲወስድ ይሞታሉ፥ ወደ አፈራቸውም ይመለሳሉ፤ መንፈስህን ትልካለህ፥ ይፈጠራሉም" (መዝሙር 104፥29-30) እንደሚል ቀጣይ የሕልውና ጥገና መሆኑን ያስተምረናል። ይህ እውነት ለኢትዮጵያ አማኝ በተለይ ትርጉም ያለው ነው፤ ምክንያቱም በምድራችን ባህል ውስጥ "እስትንፋስ" የሚለው ቃል ራሱ ከሕይወት ምንጭነት ጋር በጥብቅ የተቆራኘ ነውና። መንፈስ ቅዱስ የፍጥረትን ሥርዓት ብቻ ሳይሆን የእያንዳንዱን ፍጡር ትንፋሽ በየዕለቱ የሚደግፍ ህያው አምላክ መሆኑን ስንገነዘብ፣ አድናቆታችን ወደ አምልኮ ይለወጣል።

ሁለተኛው ምድብ፣ ካሪዝማቲክ የተልእኮ አቅም፣ በዳኞችና በነገሥታት ዘመን በግልጽ ይታያል። "የእግዚአብሔር መንፈስ በጎቶንያል ላይ መጣ" (መሳፍንት 3፥10)፣ "የእግዚአብሔር መንፈስ ጌዴዎንን .." (መሳፍንት 6፥34)፣ "የእግዚአብሔርም መንፈስ በሶምሶን ላይ ወደቀ" (መሳፍንት 14፥6) የሚሉት ሐረጎች ሁሉ የሚያመለክቱት ለተወሰነ ተልእኮ ብቻ የተሰጠን፣ ውጫዊና ጊዜያዊ የኃይል መገለጥ ነው። ንጉሥ ዳዊት ሲቀባም "የእግዚአብሔር መንፈስ ከዚያ ቀን ጀምሮ በዳዊት ላይ በኃይል ወረደ" (1 ሳሙኤል 16፥13) ይለናል፤ ነገር ግን ይኸው ዳዊት ከወደቀ በኋላ "መንፈስ ቅዱስህንም ከእኔ አትውሰድ" (መዝሙር 51፥11) ብሎ በፍርሃት እንደጸለየው እናያለን። ይህ ደግሞ በብሉይ ኪዳን ዘመን የነበረው የመንፈስ ማደር ዋስትና የለሽና ለተግባር ብቻ የተያያዘ እንደነበረ ያስረዳል።

ሦስተኛው ምድብ የትንቢታዊ መንፈስ ሥራ ነው። ሐዋርያው ጴጥሮስ "ትንቢት ከቶ በሰው ፈቃድ አልመጣምና፥ ዳሩ ግን በእግዚአብሔር ተልከው ቅዱሳን ሰዎች በመንፈስ ቅዱስ ተነድተው ተናገሩ" (2 ጴጥሮስ 1፥21) ሲል፣ ነቢያት የተናገሩት ከራሳቸው ማስተዋል ሳይሆን በመንፈስ ቅዱስ ቀጥተኛ ግፊት እንደነበረ ያረጋግጣል። ነቢዩ ሚክያስም "እኔ ግን በእግዚአብሔር መንፈስ ኃይልና በፍርድና በጽናት ተሞልቼአለሁ" (ሚክያስ 3፥8) ሲል ራሱ የዚህ ልምድ ምስክር ነው። የሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ የሚነግረን የኢትዮጵያ ጃንደረባ በበረሃ መንገድ ላይ የነቢዩ ኢሳይያስን መጽሐፍ ሲያነብ እግዚአብሔር ፊልጶስን በመንፈስ ቅዱስ መርቶ እንዳገናኘው ነው (ሐዋርያት ሥራ 8፥26-39)። በዚያ ትንቢታዊ ቃል ውስጥ የክርስቶስ መከራ ተገልጦ የነበረ ሲሆን፣ ያ ኢትዮጵያዊ ደግሞ ትንቢቱን ተረድቶ በክርስቶስ ካመነ በኋላ ወደ ምድሩ ተመልሶ ወንጌልን የመጀመሪያ ተሸካሚ ሆነ ይባላል። ስለዚህ ትንቢታዊ መንፈስ ለኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የራቀ ትምህርት ሳይሆን የራሷ የልደት ታሪክ አካል ነው።

አራተኛው ምድብ ደግሞ ብዙ ጊዜ ችላ የሚባል ቢሆንም እጅግ የሚያስደንቅ እውነት ይዟል፦ የመንፈስ ቅዱስ ስጦታ ለዕደ-ጥበብና ለጥበብ ሥራ መስጠቱ ነው። እግዚአብሔር ለሙሴ ስለ ቤተ መቅደሱ ግንባታ ሲናገር "እነሆ፥ የይሁዳ ነገድ የሆነውን የዖሪ ልጅ የሆነውን የሆር ልጅ ባስልኤልን በስም ጠራሁት፤ በጥበብም በማስተዋልም በእውቀትም በሁሉ ዓይነት ሥራም እንዲሠራ በእግዚአብሔር መንፈስ ሞላሁት" (ዘጸአት 31፥2-3) ይላል። ባስልኤልና ኦሔልያብ የተካኑ ስመ ጥር የእጅ ጥበበኞች እንዲሆኑ ያደረጋቸው ራሱ መንፈስ ቅዱስ ነበር። እነዚህ የሚያስተምሩን፣ ጥበብና ጥበበኛ የእጅ ሥራ ከመንፈሳዊ ሕይወት የተነጠሉ "ዓለማዊ" ጉዳዮች ሳይሆኑ፣ ራሱ መንፈስ ቅዱስ ለአምልኮ አገልግሎት የሚሰጠን ስጦታ ናቸው። ስለዚህ ዘማሪው፣ ሰዓሊው፣ ዲዛይነሩ፣ ግንበኛው፣ ጸሐፊው ሁሉም በራሳቸው መስክ ለእግዚአብሔር ክብር ሲያገለግሉ የመንፈስ ቅዱስን ስጦታ እየተጠቀሙ እንደሆነ ሊገነዘቡ ይገባል።

አምስተኛውና የመጨረሻው ምድብ ደግሞ የብሉይ ኪዳኑን ኒውማቶሎጂ ወደ ታላቅ ተስፋ የሚከፍት በር ነው። ነቢዩ ኢዩኤል "ከዚህ በኋላ በሥጋ ለባሽ ሁሉ ላይ መንፈሴን አፈስሳለሁ፤ ወንዶችና ሴቶች ልጆቻችሁም ትንቢት ይናገራሉ" (ኢዩኤል 2፥28) ሲል፣ ትውልዶች ሲናፍቁት የነበረውን ተስፋ በግልጽ ያውጃል። ነቢዩ ሕዝቅኤልም "አዲስንም ልብ እሰጣችኋለሁ አዲስንም መንፈስ በውስጣችሁ አኖራለሁ... መንፈሴንም በውስጣችሁ አኖራለሁ በሥርዓቴም እንድትሄዱ አደርጋችኋለሁ" (ሕዝቅኤል 36፥26-27) ሲል፣ ወደፊት የሚመጣው መንፈስ ከውጫዊ ተልእኮ ይልቅ ውስጣዊ መኖሪያ እንደሚሆን ያበስራል። ይህ ቃል ኪዳን በጰንጠቆስጤ ዕለት ፍጹም ፍጻሜውን ሲያገኝ፣ ሐዋርያው ጴጥሮስ ራሱ የኢዩኤልን ትንቢት ጠቅሶ "ይህ በነቢዩ ኢዩኤል የተባለው ነው" (ሐዋርያት ሥራ 2፥16) ብሎ ያውጃል። እዚህ ላይ ደግሞ መዝሙር 68፥31 "ኢትዮጵያ እጆችዋን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች" የሚለው ጥንታዊ ትንቢት ከዚያው የኢትዮጵያ ጃንደረባ ታሪክ ጋር ተዳምሮ፣ የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የዚህ ዓለም አቀፍ የመንፈስ ቅዱስ መፍሰስ ገና ከጅምሩ ተካፋይ እንደነበረች ያስገነዝበናል።

በእስራኤል የቴዎክራሲ አመራር ታሪክ ውስጥ፣ የመንፈስ መገኘት አብዛኛውን ጊዜ «መንፈስ በ... ላይ» በሚል ኃያል ሐረግ ይጠራ ነበር፤ ይህም የተልእኮን ጊዜ የሚዋጅ፣ ለአንድ ልዩ ወቅት የሚሰጥና ውጫዊ የሚታይ የኃይል መገለጫ ነው። ይህ አሠራር ግን በነቢያት አፍ ከተነገረው ከኋለኛው ዘመን የታደሰ ተስፋ «መንፈስ በ... ውስጥ» ከሚለው ዘላቂና ውስጣዊ ማደሪያ ፈጽሞ የተለየ ነው። ልዩነቱ በዘይቤ ደረጃ ብቻ ሳይሆን፣ በእውነታ ደረጃም ትልቅ ነው፦ በብሉይ ኪዳን ዘመን የመንፈስ ማደር የተወሰኑ ግለሰቦችን ብቻ የሚነካ ልዩ ስጦታ ሲሆን፣ በአዲስ ኪዳን ግን በክርስቶስ ደም ለዳነ ለእያንዳንዱ አማኝ ያለ ልዩነት የተሰጠ ዘላቂ ርስት ይሆናል። ይህ ልዩነት በራሱ ከውጫዊና ጊዜያዊ የኃይል ተልእኮ ወደ ውስጣዊና ዘላቂ የመንፈስ መቅደስ የሚደረግ የዘመናት ታላቅ የመገለጥ ጉዞ ነው። ይህም ሰማያዊ ጉዞ በአዲስ ኪዳን ጴንጤቆስጤ ዕለትና በክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ፍጹም ፍጻሜውን ያገኛል። ለዚህ ነው ዛሬ የምናጠናው ብሉይ ኪዳናዊ ትምህርት ወደ ኋላ ተመልሶ የሚታይ ታሪክ ብቻ ያልሆነው፤ ይልቁንም እያንዳንዱ ምእመን በራሱ ውስጥ ያለውን የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ ስጦታ በአክብሮት እንዲመለከትና በዚያ ስጦታ ተመርቶ ለእግዚአብሔር ክብር በጥበብ፣ በትንቢታዊ ንቃት፣ በአገልግሎትና በዘላለማዊ ተስፋ እንዲኖር የሚጋብዝ ሕያው ጥሪ ነው።

መንፈስ በፍጥረት

የብሉይ ኪዳን መሠረታዊ የኒውማቶሎጂ ጽሑፍ ዘፍጥረት 1፡2 ሲሆን፣ "የእግዚአብሔርም መንፈስ (ሩዋህ ኤሎሂም) በውኃ ላይ ሰፍፎ ነበር" ይላል። ይህ ንቁ፣ ተለዋዋጭና እንደ ወፍ ክንፉን ዘርግቶ የሚያንዣብብ መገኘት፣ ጥበቃንና የፍጥረት ወኪልነትን ይጠቁማል፤ ልክ እንደ ንስር ጫጩቶቿን በክንፎቿ እንደምትሸፍን (ዘዳ. 32:11)፣ መንፈስ ቅዱስ በተመሠቃቀለውና ባዶ በነበረው ፍጥረት ላይ በፍቅርና ሥርዓት አዘጋጅቶ ያንዣብባል።

መዝሙር 104:29-30

"ፊትህን ስትሰውር ይደነግጣሉ፤ ነፍሳቸውን ትወስዳለህ፥ ይሞታሉም፥ ወደ አፈራቸውም ይመለሳሉ። መንፈስህን ትልካለህ ይፈጠራሉም፥ የምድርንም ፊት ታድሳለህ።" በመዝሙር 104 የዕብራይስጥ ቅኔያዊ መዋቅር ውስጥ፣ መዝሙረኛው ‘መውሰድ’ እና ‘መላክ’ የተሰኙትን ተቃራኒ ግሶች ሆን ብሎ በማጋጨት፣ የፍጥረተ-ዓለሙን ሥነ-ህልውናዊ ጥገኝነት በሚደንቅ ትንታኔ ያቀርባል። በብሉይ ኪዳን ሥነ-ጽሑፍ ውስጥ እግዚአብሔርን ብቻ ፍጹም ባለቤት የሚያደርገውና ወደር-የለሽ የመፍጠር ኃይልን የሚያመለክተው ‘ባራ’ (bārāʾ) የተሰኘው ግስ፣ ከ‘ሩዋህ’ መለኮታዊ እስትንፋስ ጋር ተቆራኝቶ መቅረቡ፣ ‘ቀጣይነት ያለው ፍጥረት’ የሚለውን የረቀቀ ነገረ-መለኮታዊ እውነት ያትማል። ይህ ትንተና፣ መለኮት ዓለምን አንዴ ከፈጠረ በኋላ ርቆ ተቀምጧል የሚለውን የዴይዝም ፍልስፍና ሥር-ነቀል በሆነ መንገድ በማፍረስ፤ ይልቁንም እግዚአብሔር በየቅጽበቱ በመንፈሱ አማካኝነት የፍጥረትን ህልውና የሚያድስና የሚያጸና መሆኑን ያስረግጣል። ከዚህ ጥልቅ ኤግዚጀቲካዊ መገለጥ የሚመነጨው ሕልውናዊ ትምህርት እጅግ የገዘፈ ነው፦ የሰው ልጅ የዕለት ተዕለት እስትንፋሱ በራሱ አውቶኖሚያዊ (ራሱን-በቻለ) አቅም ላይ የተንጠለጠለ ሳይሆን፣ በየቅጽበቱ ከሚፈሰው የኒውማቶሎጂያዊ ጸጋ የሚቀዳ ነው። ይህን መሠረታዊ የጥገኝነት እውነት በጥልቅ ንቃተ-ኅሊና መገንዘብ፣ የሰውን ልጅ ከተፈጥሯዊ ትዕቢቱ አውርዶ፣ በፍጹም ትሕትናና በማያቋርጥ የቴዎሴንትሪክ (እግዚአብሔርን-ማዕከል ባደረገ) አምልኮ ውስጥ እንዲያድር ያደርገዋል።

ኢዮብ 33፡4 ደግሞ "የእግዚአብሔር መንፈስ ፈጠረኝ፥ ሁሉን የሚችል የአምላክ እስትንፋስ ሕይወት ሰጠኝ" በማለት የመንፈስን የፍጥረት እስትንፋስ ከሰው ልጅ ሕይወት ጋር ያያይዘዋል። ተፈጥሯዊ ሕይወትን የሚሰጠው ያው መንፈስ፣ በዳግም ልደት (ዮሐ. 3፡5-8) ደግሞ የዘላለም ሕይወትን ይሰጣልና፣ ይህ የፍጥረት ኒውማቶሎጂ ለአዲስ ኪዳን የድነት መሠረት ሆኖ አገልግሏል፤ የመጀመሪያው እስትንፋስ የዘላለም እስትንፋስ ጥላ ነው።

መንፈስ በእስራኤል አመራር

የመሳፍንት መጽሐፍ ለ'ሁኔታዊ መንፈስ አሠራር' ግልጽ ማሳያዎችን ይሰጣል። 'የእግዚአብሔር መንፈስ በላዩ ላይ መጣ' የሚለው አገላለጽ፣ ለሕዝብ ድነት ሲባል ለተወሰነ ጊዜ የሰጠው ያልተለመደ የኃይል ማጎልበቻ ነው፤ ይህ የሚያስተምረን፣ የእግዚአብሔር ጥሪ ብዙ ጊዜ ከሰብዓዊ ችሎታችን በላይ ለሆነ ሥራ ሲሆን፣ ራሱ እግዚአብሔር ተልእኮውን ለሚቀበሉት ኃይል እንደሚያቀርብ ነው።

ዘኍልቁ 11:24-29

ሙሴም በዘኍልቁ 11፡17-29 ላይ ልዩ ሥፍራ አለው፤ በእርሱ ላይ የነበረው መንፈስ ለሰባው ሽማግሌዎች ተከፍሎ ተሰጠ። ዕብራይስጡ "ተከፍሎ ተሰጠ" የሚል ቃል ሲጠቀም፣ ይህ ማለት የመንፈስ መጠን መቀነስ ማለት ሳይሆን፣ ተመሳሳይ የመንፈስ ኃይል ለብዙዎች መስፋፋቱን የሚያሳይ ምስል ነው ። ልክ አንድ ችቦ በርካታ ሌሎች ችቦዎችን ሲያቀጣጥል ራሱ ብርሃኑ እንደማይቀንስ ሁሉ። ኤልዳድና ሚዳድ በሰፈር ውስጥ ሆነው ትንቢት ሲናገሩ፣ ኢያሱ "ከልክላቸው" ብሎ ሲወተውት፣ ሙሴ የሰጠው ምላሽ "የእግዚአብሔር ሕዝብ ሁሉ ነቢያት ቢሆኑ፥ እግዚአብሔርም መንፈሱን በእነርሱ ላይ ቢያሳድር ምነው!" የሚል ትንቢታዊ ናፍቆት ነበር ። ይህ ትንሽ የሚመስል ታሪክ በእውነቱ የመላው ብሉይ ኪዳን ትልቁን ናፍቆት ያሳያል፤ የመንፈስ ስጦታ ከጥቂት መሪዎች አልፎ ወደ ሕዝቡ ሁሉ የሚደርስበትን ቀን መጠበቅ፣ ይህም በኋላ በኢዮኤልና በጰንጠቆስጤ ፍጻሜውን አግኝቷል። ሙሴ የነበረው መንፈሳዊ ልብ ራስ ወዳድነት የለሽ ነበር፤ ሌሎችም እርሱ ያለውን መንፈሳዊ ስጦታ ቢያገኙ አልቀናም፣ ይልቁንም ተመኘ ፤ ይህ ለእያንዳንዱ የመንፈስ ቅዱስ ስጦታ ተቀባይ ምሳሌ ሊሆነው ይገባል።

የመንፈስ ሚና ወደ ክህነት፣ የፍርድ ሥርዓትና ጥበብም ይዘልቃል፤ ባስልኤል የማደሪያውን ሥራ ለመምራት በእግዚአብሔር መንፈስ 'በጥበብና በማስተዋል በእውቀትም በሥራም ሁሉ' (ዘጸ. 31:3) ተሞልቷል፤ ይህ ማሳየው መንፈስ ቅዱስ የሚሰጠው "መንፈሳዊ" ተብለው ለተለዩ ተግባራት ብቻ ሳይሆን፣ ጥበብን ለሚጠይቅ ጥበብ ሥራ ጭምር መሆኑን ነው ። ጥበብ፣ ችሎታና ልምድ ራሳቸው የመንፈስ ስጦታ ናቸው።

መሪ	ማጣቀሻ	የመንፈስ ተግባር
ጎቶንያል	መሳ. 3:10	ወታደራዊ ነፃነት ማምጣት
ጌዴዎን	መሳ. 6:34	ሕዝብን ለጦርነት ማሰባሰብ
ዮፍታሔ	መሳ. 11:29	የአሞናውያንን ጥቃት መመከት
ሶምሶን	መሳ. 14:6, 19፤ 15:14	ያልተለመደ አካላዊ ኃይል

መንፈስ እና የትንቢት መነሳሳት

የብሉይ ኪዳን የትንቢት ሥነ-ጽሑፍ እጅግ የበለፀገ የኒውማቶሎጂ ምስክርነት ያቀርባል። የትንቢታዊ ንግግሮችን መለያ የሆነው 'እግዚአብሔር እንዲህ ይላል' የሚለው አገላለጽ፣ ነቢዩ እንደ መለኮታዊ 'ሩዋህ' አፍ ሆኖ እንደሚናገር ያረጋግጣል፤ ነቢዩ ራሱ የመልእክቱ ምንጭ ሳይሆን፣ የመንፈስ ድምጽ ማስተላለፊያ ብቻ ነው።

ሕዝቅኤል 37:1-14

የሕዝቅኤል ትንቢት ልዩና የበለፀገ መዝገበ-ቃላት ያቀርባል፤ 'ሩዋህ' በዚህ ራእይ ውስጥ ሦስት ዋና ዋና አሠራሮችን ይላበሳል ፤ ሕዝቅኤልን ወደ ሸለቆው የሚያመላልስ መለኮታዊ መጓጓዣ (ቁ.1)፣ ትንቢቱን በአጥንቶቹ ላይ እንዲናገር የሚያደርግ መለኮታዊ የንግግር ወኪል (ቁ.4-6)፣ እና በመጨረሻም "መንፈስ ሆይ፥ ከአራቱ ነፋሳት ና፥ በሕይወትም ይኖሩ ዘንድ በእነዚህ አጥንቶች ላይ እፍ በል" (ቁ.9) ተብሎ የተጠራው መለኮታዊ ሕይወት ሰጪ እስትንፋስ። እዚህ ላይ "ሩዋህ" የሚለው ቃል በአንድ ምዕራፍ ውስጥ ብቻ ከአሥር ጊዜ በላይ ተደጋግሟል ።ንፋስ፣ እስትንፋስና መንፈስ ተብሎ በተለያየ መንገድ ተተርጉሞ፤ ይህ ተደጋጋሚነት ራሱ የጸሐፊውን ትኩረት ወደ አንድ ማዕከላዊ እውነት ይስባል፦ የሞቱትን ወደ ሕይወት መመለስ የሚችለው ያው መንፈስ ብቻ ነው። ይህ የደረቁ አጥንቶች ራእይ ልዩ ትኩረት ይገባዋል፤ ምክንያቱም መንፈሳዊ ሞት፣ ተስፋ መቁረጥና መንፈሳዊ ደረቅነት በሚሰማን ጊዜ፣ ያ ትንፋሽ ከአራቱ ማዕዘናት ተጠርቶ የሞቱትን አጥንቶች ሠራዊት ወደ ሕያው ጦር እንደለወጠ ሁሉ፣ ዛሬም በእኛ ላይ ተመሳሳይ ተአምር ማድረግ እንደሚችል ስለሚያረጋግጥልን ነው። ማንም ሆነ የደረቀ ልብህ፣ የተስፋ መቁረጥ ሸለቆ ውስጥ ብትኖርም፣ ያው መንፈስ ዛሬም "ትንቢት ተናገር" የሚል ትዕዛዝ ይሰጥሃል፤ ትንቢት መናገር ማለት ደግሞ በተስፋ መናገር ማለት ነው።

ኢሳይያስም በ"አገልጋዩ መዝሙሮች" ውስጥ፣ መንፈስ የክርስቶስን መሲሐዊ ቅባት አስቀድሞ በሚያሳይ መልኩ በእግዚአብሔር አገልጋይ ላይ እንደሚያርፍ ይናገራል (ኢሳ 61:1)፦ "የጌታ የእግዚአብሔር መንፈስ በእኔ ላይ ነው፥ ለድሆች የምሥራችን እሰብክ ዘንድ እግዚአብሔር ቀብቶኛልና፤" ይህ ጥቅስ በራሱ የነቢያዊ ተስፋ ጫፍ ሲሆን፣ ኢየሱስ በናዝሬት ምኩራብ ውስጥ ራሱን በዚህ ጥቅስ ላይ ተመሥርቶ ሲገልጽ (ሉቃስ 4፡18-21)፣ ብሉይ ኪዳን ይናፍቀው የነበረው መሲሐዊ መንፈስ-ቅባት አሁን በእርሱ ፍጻሜውን እንዳገኘ ያውጃል።

የመጨረሻው ዘመን የመንፈስ ተስፋ

ኢዮኤል 2:28-29

"ከዚህም በኋላ እንዲህ ይሆናል፤ መንፈሴን በሥጋ ለባሽ ሁሉ ላይ አፈሳለሁ፤ ወንዶችና ሴቶች ልጆቻችሁም ትንቢት ይናገራሉ፥ ሽማግሌዎቻችሁም ሕልምን ያልማሉ፥ ጐበዞቻችሁም ራእይን ያያሉ፤ ደግሞም በዚያ ወራት በወንዶችና በሴቶች ባሪያዎች ላይ መንፈሴን አፈሳለሁ።" ግሱ "አፈሳለሁ" (ኤሽፖክ) ከጠባብ፣ ከመለካካት ወይም ከምርጫ ውጪ የሆነ የተትረፈረፈ ስጦታን ያመለክታል ። ልክ ውኃ ሲፈስ አንድ ቦታ ብቻ ሳይሆን ሁሉንም ስፍራ እንደሚሸፍን ሁሉ። ይህ ትንቢት ቀድሞ የመንፈስን ስጦታ ለተወሰኑ ግለሰቦች ብቻ ይገድቡ የነበሩትን የጾታ (ወንድ/ሴት)፣ የትውልድ (ወጣት/ሽማግሌ) እና የማህበራዊ መደብ (ጌታ/ባሪያ) ድንበሮች የሚያቋርጥ ዓለም አቀፋዊ ተስፋ ነው። ጴጥሮስ በጴንጤቆስጤ ዕለት ይህንኑ ጥቅስ ሲጠቅስ (የሐዋ 2:16-21)፣ ይህ ትንቢት አሁን ፍጻሜውን እያገኘ መሆኑን ያውጃል ፤ ማለትም አንባቢ ሆይ፣ በዘመንህ ያለውን የመንፈስ ቅዱስ ሥራ ስታይ፣ ያንን ጥንታዊ የኢዮኤል ራእይ በተግባር እያየህ ነው ማለት ነው።

ኤርምያስ 31፡31-34 ደግሞ ሕጉ በድንጋይ ጽላቶች ላይ ሳይሆን በልብ ላይ የሚጻፍበትን አዲስ ኪዳን ያውጃል፤ ሕዝቅኤል 36፡26-27 ("አዲስ ልብ እሰጣችኋለሁ አዲስም መንፈስ በውስጣችሁ አኖራለሁ፤") የኒውማቶሎጂ ግልጽነትን ይሰጣል። ተጨማሪ ጥቅሶች ኢሳይያስ 44:3፣ ኢሳይያስ 59:21 እና ዘካርያስ 12:10 ናቸው። እነዚህ ጽሑፎች በጋራ ሆነው፣ የመንፈስን አሠራር ከጊዜያዊና ግለሰባዊ ተልእኮ ወደ ዘላቂና ማኅበረሰባዊ ተጽዕኖ የሚያሸጋግር ታላቅ ትንቢታዊ ተስፋ ይዘው ይገኛሉ። ለብሉይ ኪዳን ቅዱሳን ይህ ተስፋ ሩቅ ኮከብ ነበር፤ ለእኛ ግን በክርስቶስ ደም የተከፈተ በር ነው ፤ ይህን ስንረዳ፣ ዛሬ በእኛ ውስጥ ያለው መንፈስ ቅዱስ ትንቢት ብቻ ሳይሆን፣ በብዙ ትውልዶች ይናፈቅ የነበረ ስጦታ በእኛ እጅ መገኘቱን በአድናቆትና በምስጋና እንድናከብር ያደርገናል።

የፓራክሌቶስ ተስፋዎች

~250

የ"ፕኔውማ" ጥቅሶች

የመንፈስ ስጦታዎች (1ቆሮ 12)

የመንፈስ መፍሰስ ክስተቶች

አዲስ ኪዳን የብሉይ ኪዳንን የመንፈስ ተስፋዎች ወሳኝ የሆነ ኤስካቶሎጂያዊ ፍጻሜና ክርስቶሳዊ ማዕከላዊነት ያቀርባል። ነቢያት በትንቢት ያዩትን የመንፈስ ተስፋ፣ አዲስ ኪዳን በኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት፣ ሞት፣ ትንሣኤና ዕርገት የተጀመረና በጴንጠቆስጤ ዕለት በቤተክርስቲያን ላይ የፈሰሰ "አሁን ያለው እውነታ" መሆኑን ያውጃል። በሌላ አነጋገር፣ ብሉይ ኪዳን የተከፈተ ጥያቄ ሲሆን፣ አዲስ ኪዳን ደግሞ የዚያ ጥያቄ ሙሉ መልስ ነው። የመንፈስ አሠራር በሲኖፕቲክ ወንጌላት ውስጥ ኢየሱስን ሁልጊዜ በኃይል እንደሚመራ ያሳያል፤ በዮሐንስ ጽሑፎች ደግሞ "ፓራክሌቶስ" (አጽናኝ) ተብሎ የተጠራው መንፈስ ግላዊ ማንነት ያለው "ሌላ አጽናኝ" ሆኖ ተገልጿል።

በሲኖፕቲክ ወንጌላት ውስጥ የመንፈስ ቅዱስ ተግባር የሚጀምረው በኢየሱስ ጥምቀት ላይ ነው፦ "ኢየሱስም ከተጠመቀ በኋላ ወዲያው ከውኃ ወጣ፤ እነሆም፥ ሰማያት ተከፈቱ፥ የእግዚአብሔርም መንፈስ እንደ ርግብ ሲወርድ በእርሱ ላይ ሲመጣ አየ" (ማቴዎስ 3፥16)። እዚህ ላይ ወንጌላዊው የተጠቀመበት ምስል፣ መንፈስ እንደ ርግብ መውረዱ ወደ ኦሪት ዘፍጥረት 1፥2 መልሶ ያመለክተናል፤ ልክ በፍጥረት መጀመሪያ መንፈስ በውሃ ላይ እንደ ሰፈፈ ሁሉ፣ አሁን በአዲሱ ፍጥረት መጀመሪያ ላይ ደግሞ በአዲሱ አዳም በኢየሱስ ላይ ያርፋል። ኢየሱስ ራሱ ይህን የመንፈስ ማረፍ ተልእኮውን የሚገልጽበት ቁልፍ አድርጎ ይጠቅሰዋል፦ በናዝሬት ምኩራብ ውስጥ የኢሳይያስን ጥቅልል ገልጦ "የጌታ መንፈስ በእኔ ላይ ነው፥ ለድሆች ወንጌልን እሰብክ ዘንድ ቀብቶኛልና... የተማረኩትን ነጻ ላወጣ" (ሉቃስ 4፥18) ብሎ ካነበበ በኋላ፣ "ይህ መጽሐፍ ዛሬ ተፈጸመ" (ሉቃስ 4፥21) ይላል። ይህ "ዛሬ" የሚለው ቃል የብሉይ ኪዳኑን ተስፋ ወደ ተጨባጭ የታሪክ አፍታ የሚያመጣ ኃይለኛ አዋጅ ነው። ኢየሱስ አጋንንትን ሲያወጣም "እኔ በእግዚአብሔር መንፈስ አጋንንትን የማወጣ ከሆንሁ፥ እንግዲህ የእግዚአብሔር መንግሥት ወደ እናንተ ደርሳለች" (ማቴዎስ 12፥28) ይላል፤ ስለዚህ በሲኖፕቲክ ወንጌላት ውስጥ መንፈስ ቅዱስ የኢየሱስን መንግሥት የሚያመጣ የኃይል ምንጭ ተደርጎ ይታያል።

ወደ ዮሐንስ ወንጌል ስንመጣ ግን፣ የመንፈስ ገጽታ ከ"ኃይል" ወደ "ግንኙነት" ይሸጋገራል። በስንብት ንግግሩ ኢየሱስ ደቀ መዛሙርቱን "እኔም አብን እለምናለሁ ለዘላለምም ከእናንተ ጋር እንዲኖር ሌላ አጽናኝ ይሰጣችኋል" (ዮሐንስ 14፥16)። ኢየሱስ "ሌላ አጽናኝ" ብሎ በመጥራቱ፣ መንፈስ ቅዱስ ልክ እንደ ኢየሱስ ራሱ ግላዊ ማንነት ያለው፣ የሚያናግር፣ የሚያስተምር፣ የሚመራ አካል መሆኑን ያረጋግጣል፤ "እርሱ የእውነት መንፈስ በመጣ ጊዜ ወደ እውነት ሁሉ ይመራችኋል" (ዮሐንስ 16፥13)። ዮሐንስ የሚያስተምረን "አጽናኝ" ማለት ብቸኝነት በሚሰማን ጊዜ ብቻ የሚደርስ ስሜት ሳይሆን፣ ዘወትር አብሮን የሚኖር ግላዊ ህላዌ መሆኑን ነው።

የሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ደግሞ ይህንን የተስፋ ቃል ወደ ታሪካዊ ክስተት ይለውጠዋል። "ጴንጠቆስጤ ቀንም በደረሰ ጊዜ፥ ሁሉም በአንድ ልብ ሆነው አብረው ነበሩ። ድንገትም እንደሚነጥቅ ዓውሎ ነፋስ ከሰማይ ድምፅ መጣ... የእሳት የተከፋፈሉ ልሳኖችም ታዩአቸው በእያንዳንዳቸውም ላይ ተቀመጡባቸው። ሁሉም መንፈስ ቅዱስ ሞላባቸው" (ሐዋርያት ሥራ 2፥1-4)። ነፋስና እሳት፣ ሁለቱም በብሉይ ኪዳን ውስጥ የመለኮት መገኘት ምልክቶች ናቸው (ዘጸአት 3፥2፣ 1 ነገሥት 19፥11-12)—በዚህ አዲስ ክስተት ውስጥ አብረው ተገኝተው፣ ይህ ቀን ከቀድሞዎቹ የእግዚአብሔር ገለጣዎች ጋር የተያያዘ ግን የላቀ ፍጻሜ መሆኑን ያመለክታሉ። ጴጥሮስ ወዲያውኑ ይህን ክስተት ከነቢዩ ኢዩኤል ትንቢት ጋር በማገናኘት ይተረጉመዋል፤ "ይህ በነቢዩ ኢዩኤል የተባለው ነው" (ሐዋርያት ሥራ 2፥16)።

በመጨረሻም የጳውሎስ መልእክታት ይህንን የመንፈስ ታሪክ ወደ ግላዊ የአማኝ ሕይወት ያመጡታል። ጳውሎስ መንፈስ ቅዱስ በአማኙ ውስጥ የሚያፈራውን ፍሬ ሲዘረዝር "የመንፈስ ፍሬ ግን ፍቅር፥ ደስታ፥ ሰላም፥ ትዕግሥት፥ ቸርነት፥ በጎነት፥ እምነት፥ የውሃት፥ ራስን መግዛት ነው" (ገላትያ 5፥22-23) ይላል፤ "ፍሬዎች" ሳይሆን "ፍሬ" በማለት በነጠላ ቁጥር ተጠቅሟል፣ እነዚህ ዘጠኝ ባሕርያት የተለያዩ ስጦታዎች ሳይሆኑ የአንድ የመንፈስ ሥራ የተለያዩ መገለጫዎች መሆናቸውን ያሳያል። ጳውሎስ ደግሞ "..በተስፋው መንፈስ ቅዱስ ታተማችሁ" (ኤፌሶን 1፥13) ሲል፣ መንፈስ ቅዱስ በአማኙ ላይ የባለቤትነት ማህተም እንደሚያሳርፍ ያስተምራል። ልክ በጥንት ዘመን የነጋዴ ዕቃ በባለቤቱ ማህተም እንደሚታተም ሁሉ፣ አማኙም በመንፈስ ቅዱስ ታትሞ የእግዚአብሔር ንብረት ይሆናል ማለት ነው። ይህ የጳውሎስ ትምህርት፣ ቀደም ሲል በኢየሱስ ላይ ያረፈውና በጴንጠቆስጤ የፈሰሰው ያው መንፈስ፣ ዛሬ በእያንዳንዱ አማኝ የዕለት ተዕለት ሕይወት ውስጥ ፍሬ የሚያፈራ ውስጣዊ እውነታ መሆኑን ያረጋግጥልናል።

ይህ የወንጌላት፣ ዮሐንስ፣ ሐዋርያት ሥራ፣ ጳውሎስ በአንድ ላይ ሆነው አንድ ወጥ የሆነ የመንፈስ ታሪክ ይነግሩናል፦ መንፈስ በኢየሱስ ላይ አረፈ (ጥምቀት)፣ መንፈስ ተስፋ ተደረገ (የስንብት ንግግር)፣ መንፈስ ፈሰሰ (ጴንጠቆስጤ)፣ መንፈስም በአማኞች ሕይወት ውስጥ ፍሬ አፈራ (የጳውሎስ መልእክታት)። ይህን ትረካ ስናነብ፣ የገዛ ራሳችንን መንፈሳዊ ጉዞ በእርሱ ውስጥ እናገኘዋለን፤ ምክንያቱም ያው መንፈስ በክርስቶስ ላይ ያረፈው፣ ዛሬ በእያንዳንዱ አማኝ ልብ ውስጥ የሚያድር ያው መንፈስ ነውና።

መንፈስ በሲኖፕቲክ ወንጌላት

የመንፈስ አሠራር በኢየሱስ ልደት ታሪኮች ውስጥ ይጀምራል፤ ኤልሳቤጥ በመንፈስ ቅዱስ መሞላቷ (ሉቃ. 1:41)፣ ዘካርያስ በመንፈስ ትንቢት መናገሩ (ሉቃ. 1:67) እና የኢየሱስ ልደት ራሱ የመንፈስ የፍጥረት ኃይል ውጤት መሆኑ (ሉቃ. 1:35) ማሳያዎቹ ናቸው ። ይህም የፍጥረት መንፈስ (ዘፍ. 1:2) አሁን በአዲስ ፍጥረት ሥራ ውስጥ፣ በድንግል ማርያም ማሕፀን ውስጥ ሲሠራ እንደገና እናየዋለን።

ማቴዎስ 3:16-17

"ኢየሱስም ከተጠመቀ በኋላ ወዲያው ከውኃ ወጣ፤ እነሆም፥ ሰማያት ተከፈቱ የእግዚአብሔርም መንፈስ እንደ ርግብ ሲወርድ በእርሱ ላይም ሲመጣ አየ፤ እነሆም፥ ድምፅ ከሰማያት መጥቶ፦ በእርሱ ደስ የሚለኝ የምወደው ልጄ ይህ ነው አለ።" ግሱ "ወረደ" ወደ ግሪኩ "ካታባይኖ" ሲመለስ፣ ተከታታይ (ውጤታዊ ሳይሆን ቀጣይ) ጊዜ ላይ የተቀመጠ ሲሆን፣ ይህም መንፈስ በኢየሱስ ላይ ጊዜያዊ ያልሆነ ዘላቂ አረፍት እንዳደረገ ያመለክታል ። ከብሉይ ኪዳን ካሪዝማቲክ መሪዎች በተለየ፣ በኢየሱስ ላይ ያረፈው መንፈስ ፈጽሞ አልተለየውም። ይህ ትዕይንት ወደርየለሽ የሆነ የሥላሴያዊ መገለጥ ነው ። አብ ከሰማይ ይናገራል፣ ወልድ መንፈስን ይቀበላል፣ መንፈስም በሚታይ ሁኔታ ይወርዳል፤ ሦስቱም አካላት በአንድ ቅጽበት፣ በአንድ ትዕይንት ውስጥ ይታያሉ። ርግብ የተባለው ምስል ደግሞ ወደ ኋላ ወደ ዘፍጥረት 1፡2 መልሶ ያመላክታል፣ እንዲሁም ኖኅ ከጥፋት ውኃ በኋላ ርግብ ልኮ የአዲስ ዓለም ምልክት እንዳገኘ ሁሉ (ዘፍ. 8:8-12)፣ አሁን የአዲስ ፍጥረት መጀመሪያ በዮርዳኖስ ውኃ ላይ እየታየ ነው። ኢየሱስ ራሱ ኃጢአት ያልነበረበት ቢሆንም፣ አገልግሎቱን ከመጀመሩ በፊት በመንፈስ ቅዱስ ቅባትን ተቀብሏል፤ ስለዚህ እኛ ማንኛውንም አገልግሎት ከመጀመራችን በፊት፣ በራሳችን ጥንካሬ ሳይሆን በመንፈስ ኃይል ልንደገፍ ይገባናል።

ኢየሱስ ሁልጊዜ በመንፈስ ኃይል እንደሚሰራ ተገልጿል፤ በናዝሬት ምኩራብ ያደረገው አዋጅ (ሉቃስ 4፡18-21) አጠቃላይ የመሲሐዊ መርሃ ግብሩን በመንፈስ የተቀባ አገልግሎት አድርጎ ያቀርባል ። ፍጹም አምላክ የነበረው ኢየሱስ እንኳ በምድር ሕይወቱ አገልግሎቱን የፈጸመው በመንፈስ ኃይል ተጠግቶ ከሆነ፣ እኛማ ያለ መንፈስ ጥገኝነት ምንም ልናደርግ አንችልም።

አራቱ የፓራክሌቶስ ተስፋዎች

"ፓራክሌቶስ" (አጽናኝ፣ ጠበቃ፣ ረዳት) የሚለው ቃል በዮሐንስ ወንጌል ውስጥ አራት ጊዜ ይገኛል፤ እነዚህም በአዲስ ኪዳን ውስጥ እጅግ ስልታዊ የሆነውን የኒውማቶሎጂ ትምህርት ይመሰክራሉ። ኢየሱስ ደቀ መዛሙርቱ ስለሚደርስባቸው መለያየት ሲያዝኑ፣ በዚያ ልብ የሚያደማ ቅጽበት ላይ ነው ይህን ተስፋ የሰጣቸው፤ ይህም ራሱ የሚያሳየው መንፈስ ቅዱስ የተሰጠው ለክርስቲያኖች ብቸኝነትና ሐዘን ትክክለኛ መልስ ሆኖ ነው።

ዮሐንስ 14:16-17

"እኔም አብን እለምናለሁ ለዘላለምም ከእናንተ ጋር እንዲኖር ሌላ አጽናኝ ይሰጣችኋል፤ እርሱም ዓለም የማያየውና የማያውቀው ስለ ሆነ ሊቀበለው የማይችለው የእውነት መንፈስ ነው፤ ነገር ግን ከእናንተ ጋር ስለሚኖር በውስጣችሁም ስለሚሆን እናንተ ታውቃላችሁ።" የግሪኩ ቅጽል "አሎን" (ሌላ) ሁለት ትርጉም ሊይዝ ይችላል፦ "አሎስ" (ተመሳሳይ ዓይነት ሌላ) ወይም "ሄቴሮስ" (የተለየ ዓይነት ሌላ)። ኢየሱስ የተጠቀመው "አሎን" የሚለውን ቅጽል ሲሆን፣ ይህ ማለት መንፈስ ቅዱስ ከኢየሱስ ራሱ ጋር ተመሳሳይ ባህርይ፣ ተመሳሳይ ፍቅርና ተመሳሳይ ግላዊ ቅርበት ያለው ሁለተኛ አጽናኝ መሆኑን ያረጋግጣል ። ኢየሱስ ራሱ የመጀመሪያው አጽናኝ እንደ ነበረ አድርጎ በመቁጠር ነው። "ለዘላለምም ከእናንተ ጋር እንዲኖር" የሚለው ሐረግ ደግሞ ከብሉይ ኪዳን ጊዜያዊ የመንፈስ አሠራር ጋር ሆን ተብሎ ንፅፅር ይፈጥራል፤ ብሉይ ኪዳን ውስጥ መንፈስ ይመጣ፣ ይለቅም ነበር (ለምሳሌ 1 ሳሙኤል 16:14 ላይ ከሳኦል እንደ ተለየ)፤ አዲስ ኪዳን ግን ፈጽሞ የማይለቅ ዘላቂ መገኘት ያውጃል። ብቸኝነት ብትሰማህ፣ ጓደኞችህ ቢተውህ፣ ቤተሰብህ ቢርቅህ እንኳ፣ ውስጥህ የሚያድረው መንፈስ ቅዱስ ፈጽሞ አይተውህም፤ "ለዘላለምም" የሚለው ቃል ላንተ የተጻፈ የተስፋ ቃል ኪዳን ነው።

ጥቅስ	ተስፋ	ፋይዳ
ዮሐ 14:16-17	'ሌላ አጽናኝ' ይላካል	ኢየሱስ ካደረገው ጋር ተመሳሳይ ሁለተኛ ግላዊ አጽናኝ፤ ለዘላለም ያድራል
ዮሐ 14:26	ያስተምራል፣ ያስታውሳል	የክርስቶስን ትምህርት ወደ ደቀመዛሙርት ልብ የሚያደርስ ወኪል
ዮሐ 16:7-11	ዓለምን ይወቅሳል	ስለ ኃጢአት፣ ስለ ጽድቅ፣ ስለ ፍርድ የቅድመ-ድነት ወቀሳ
ዮሐ 16:13-15	ወደ እውነት ይመራል	ክርስቶስን ያከብራል፤ ራእይን ያስተላልፋል

መንፈስ በሐዋርያት ሥራ፡ ጰንጠቆስጤና ተልእኮ

የሐዋርያት ሥራ 2:1-4

"በዓለ ኀምሳ የተባለውም ቀን በደረሰ ጊዜ፥ ሁሉም በአንድ ልብ ሆነው አብረው ሳሉ፥ ድንገት እንደሚነጥቅ ዓውሎ ነፋስ ከሰማይ ድምፅ መጣ፥ ተቀምጠው የነበሩበትንም ቤት ሁሉ ሞላው። እንደ እሳትም የተከፋፈሉ ልሳኖች ታዩአቸው፤ በእያንዳንዳቸውም ላይ ተቀመጡባቸው። በሁሉም መንፈስ ቅዱስ ሞላባቸው፥ መንፈስም ይናገሩ ዘንድ እንደ ሰጣቸው በሌላ ልሳኖች ይናገሩ ጀመር።" ሦስት የስሜት ህዋሳት ምስሎች እዚህ ላይ ይሰበሰባሉ፦ ድምፅ (የመስማት)፣ እሳት (የማየት)፣ እና ልሳን (የመናገር)። "ዓውሎ ነፋስ" የሚለው ሐረግ ወደ ዕብራይስጡ "ሩዋህ" ቀጥተኛ ማጣቀሻ ሲሆን፣ "የተከፋፈሉ ልሳኖች" የሚለው ምስል ደግሞ የመንፈስ ስጦታ ለተለያዩ ግለሰቦች በተናጠል መከፋፈሉን ያሳያል ። እያንዳንዱ ሰው የራሱን የእሳት ልሳን ተቀበለ፣ ይህም የመንፈስ ቅዱስ ስጦታ የጋራ ልምድ ብቻ ሳይሆን የግል ልምድም መሆኑን ያመለክታል። ግሱ "ሞላባቸው" (ኤፕሌስቴሳን) ደግሞ ውጤታዊ ጊዜ ላይ ሲቀመጥ፣ ሙላቱ የተጠናቀቀ ክንውን መሆኑን ያሳያል፤ ውጤቱም ወዲያውኑ ንግግር ነው ፤ መሞላት ዝም ማለት ሳይሆን መናገር ያመጣል። ልክ በሲና ተራራ እሳትና ጭስ ውስጥ ሕጉ በጽላት ላይ እንደ ተጻፈ ሁሉ፣ በጴንጠቆስጤ ደግሞ በእሳት አምሳል ውስጥ ሕጉ በልብ ላይ ተጻፈ፤ ይህ ተምሳሌት ብቻ ሳይሆን ንድፍ ነው ፤ አዲሱ ኪዳን የድሮውን ትእዛዝ ወደ ውስጣዊ ኃይል ይለውጣል።

የሐዋርያት ሥራ ተከታታይ የመንፈስ መፍሰስ ክስተቶችን ይመዘግባል፦ ጴንጠቆስጤ (የሐዋ 2)፣ የሳምራውያን ጴንጠቆስጤ (የሐዋ 8:14-17)፣ የቆርኔሌዎስ መለወጥ (የሐዋ 10:44-48)፣ እና የኤፌሶን ደቀመዛሙርት (የሐዋ 19:1-7)፤ እነዚህ አራት ክስተቶች ፣ በኢየሩሳሌም አይሁድ፣ በሳምራውያን፣ በአሕዛብ፣ በተበታተኑ ደቀ መዛሙርት ላይ የተከሰቱ መንፈስ ቅዱስ ማንኛውንም የዘር፣ የባህልና የሃይማኖት ግንብ የሚያፈርስ አንድ ወጥ የድነት ኃይል መሆኑን ያረጋግጣሉ። መንፈስ ደግሞ የቤተክርስቲያን ተልእኮ ንቁ መሪ ሆኖ ቀርቧል፤ ጳውሎስንና በርናባስን ይጠራል፣ ይሰይማል (የሐዋ 13:2-4)፣ እና የኢየሩሳሌም ጉባኤን ውይይቶች ይመራል (የሐዋ 15:28)።

የጳውሎስ ኒውማቶሎጂ

ሮሜ 8:15-16

"አባ አባት ብለን የምንጮኽበትን የልጅነት መንፈስ ተቀበላችሁ እንጂ እንደገና ለፍርሃት የባርነትን መንፈስ አልተቀበላችሁምና። የእግዚአብሔር ልጆች መሆናችንን ያ መንፈስ ራሱ ከመንፈሳችን ጋር ይመሰክራል።" ጳውሎስ የተጠቀመው የአራማይክ ቃል "አባ" ልጆች ለአባቶቻቸው የሚጠቀሙበት ቅርብና ፍቅር የተሞላበት ንግግር ነው፤ ይህ ቃል ደግሞ ራሱ ኢየሱስ በጌቴሴማኒ የጸሎት ትግል ወቅት የተጠቀመው ተመሳሳይ ቃል ነው (ማርቆስ 14:36)። ይህ ማለት መንፈስ ቅዱስ በእኛ ውስጥ ያለው ሥራ፣ ኢየሱስ ራሱ ከአባቱ ጋር የነበረውን ተመሳሳይ የልጅነት ግንኙነት ወደ እኛም ልብ ውስጥ ማምጣቱ ነው። ግሱ "ይመሰክራል" (ሱማርቱሬኦ) ደግሞ ሁለት ምስክሮች ፣ መንፈስ ቅዱስና የራሳችን መንፈስ በአንድ ላይ ተስማምተው የሚመሰክሩበትን የፍርድ ቤት ምስል ያሳያል፤ ይህ ምስክርነት ደግሞ ውስጣዊና ግላዊ ልምድ ነው። ስለዚህ የልጅነት እርግጠኝነታችን በስሜታችን ኃይል ሳይሆን፣ በመንፈሱ ምስክርነት ላይ የተመሠረተ ነው። ራስህን የእግዚአብሔር ልጅ እንደ ሆንህ ስትጠራጠር፣ ያ ጥርጣሬ ራሱ በመንፈስ ቅዱስ ምስክርነት ላይ ካልተመሠረተ፣ ስሜትህ ላይ ሳይሆን በእግዚአብሔር ቃል ላይ ተመርኩዘህ ልትቆም ይገባሃል።

መንፈስ በክርስቶስ ላሉ አማኞች የርስታቸው "መያዣ" (2 ቆሮ 1:22፤ ኤፌ 1:14) ነው። በ1ኛ ቆሮንቶስ 12-14 ውስጥ ጳውሎስ ዘጠኝ የመንፈስ ስጦታዎችን ይዘረዝራል ፡ የጥበብ ቃል፣ የእውቀት ቃል፣ እምነት፣ የመፈወስ ስጦታዎች፣ ተአምራትን ማድረግ፣ ትንቢት፣ መናፍስትን መለየት፣ በልሳኖች መናገር፣ ልሳኖችን መተርጎም (1 ቆሮ 12:8-10) ፣ እነዚህም 'ለጋራ ጥቅም' ተከፋፍለዋል፤ ይህም ማለት ምንም ስጦታ ለራስ ፍላጎት ብቻ የተሰጠ አይደለም፣ ሁሉም ለቤተክርስቲያን ግንባታ ነው። ገላትያ 5፡22-23 ደግሞ 'የመንፈስ ፍሬ' ፍቅር፣ ደስታ፣ ሰላም፣ ትዕግሥት፣ ቸርነት፣ በጎነት፣ እምነት፣ የዋህነት፣ ራስን መግዛት እንደሆነ ያስተምራል፤ የግስ ቁጥር ነጠላ (ካርፖስ - ፍሬ) መሆኑ ደግሞ ትኩረት የሚስብ ነው ። ፍሬዎች ሳይሆኑ ፍሬ ነው፣ ማለትም ይህ ዘጠኝ ጎን ያለው አንድ የተዋሃደ ባህርይ እንጂ ከመካከሉ የተመረጠ ዝርዝር አይደለም። ስጦታዎች ኃይል የሚያሳዩ ቢሆኑም፣ ፍሬ ግን ባህርይ ያሳያል ፣ እናም ጳውሎስ ስጦታን ከፍሬ አስቀድሞ ፍሬውን ይመኝልናል፣ ምክንያቱም ያለ ፍቅር ማንኛውም ስጦታ ባዶ ጩኸት ብቻ ስለሚሆን (1 ቆሮ 13:1)።

ግላዊ ባህርያት

የአምላክነት ማስረጃ መስመሮች

ተባዕታይ ተውላጠ ስም (ኤኬይኖስ)

እኩል የሥላሴ አካላት

በኒውማቶሎጂ ታሪክ ውስጥ በጣም አከራካሪ ከሆኑ ጥያቄዎች አንዱ የመንፈስ ቅዱስ ግላዊ ማንነት ጥያቄ ነው፤ ይህ ጥያቄ የቲዎሪ ጉዳይ ብቻ ሳይሆን፣ የአምልኮ ልብና የግንኙነት ልምድ ላይ ቀጥተኛ ተጽዕኖ ያለው ወሳኝ ጥያቄ ነው። መንፈስን እንደ መለኮታዊ ኃይል ወይም እንደተፈጠረ መካከለኛ አድርገው ከሚያሳንሱት አቋሞች በተቃራኒ፣ የኦርቶዶክሳዊት ክርስትና ትውፊት መንፈስ ቅዱስ ከአብና ከወልድ ጋር እኩልና በአንድ ባሕርይ የሆነ፣ ሙሉ በሙሉ ግላዊ፣ ሙሉ በሙሉ መለኮታዊ አካል መሆኑን አረጋግጧል። ይህ አረዳድ ካልታመነ፣ ጸሎታችን ወደ "ኃይል" የምናቀርበው ልመና ብቻ ይሆናል፤ ካመንን ግን ጸሎታችን ከወዳጅ ጋር የምናደርገው ውይይት ይሆናል።

ይህ የግላዊነት ጥያቄ በጥልቀት ሲመረመር፣ የመጽሐፍ ቅዱስ ራሱ ማስረጃ በግልጽ ወደ አንድ አቅጣጫ ይጠቁማል። ኢየሱስ በስንብት ንግግሩ ላይ ስለ መንፈስ ቅዱስ ሲናገር የተጠቀመበት የግሪክ ሰዋስው ራሱ ትልቅ ምስክር ነው፦ "ነገር ግን አጽናኝ እርሱም አብ በስሜ የሚልከው መንፈስ ቅዱስ ሁሉን ያስተምራችኋል" (ዮሐንስ 14፥26)። በግሪክ ቋንቋ "መንፈስ" የሚለው ቃል በራሱ ጾታ የሌለው ቢሆንም፣ ኢየሱስ ስለ መንፈስ ሲናገር በተደጋጋሚ "እርሱ" የሚለውን ተባዕታይ ተውላጠ ስም ይጠቀምማል፦ "እርሱ ግን የእውነት መንፈስ በመጣ ጊዜ ወደ እውነት ሁሉ ይመራችኋል፤ የሚሰማውንም ሁሉ ይናገራል እንጂ ከራሱ አይናገርምና፤ የሚመጣውንም ይነግራችኋል" (ዮሐንስ 16፥13)። ይህ ሰዋስዋዊ ምርጫ በአጋጣሚ የተከሰተ አይደለም፤ ኢየሱስ ሆን ብሎ የቋንቋውን መደበኛ ሕግ በመጣስ፣ መንፈስ ቅዱስ ረቂቅ "ነገር" ሳይሆን የሚናገር፣ የሚሰማ፣ የሚመራ ግላዊ "እርሱ" መሆኑን ያጎላል። ከዚህም በላይ፣ መንፈስ ቅዱስ "ይመሰክራል" (ዮሐንስ 15፥26)፣ "ያሳምናል" (ዮሐንስ 16፥8)፣ "ይናገራል" (ራእይ 2፥7)፣ "ያማልዳል" (ሮሜ 8፥26)—እነዚህ ሁሉ ግሶች የሚገልጹት የግላዊ አካል ተግባራትን እንጂ የስሜት አልባ ኃይል መገለጫዎችን አይደለም።

ሐዋርያው ጳውሎስም ይህንኑ ግላዊ ማንነት ከልብ ስሜት አንጻር ያረጋግጣል፦ "የእግዚአብሔርን ቅዱስ መንፈስ አታሳዝኑ፤ በእርሱ ለቤዛነት ቀን የታተማችሁበት" (ኤፌሶን 4፥30)። "ማሳዘን" የሚለው ግሥ በራሱ የስሜት ችሎታን ይጠይቃል። ኃይልን ማሳዘን ትርጉም የለውም፤ ወዳጅን ግን ማሳዘን ይቻላል። በተመሳሳይ፣ "የመንፈስን ፍቅር" (ሮሜ 15፥30) ሲል ጳውሎስ፣ መንፈስ ቅዱስ ፍቅር ያለው፣ ከአማኙ ጋር ግንኙነት የሚፈልግ ሕያው አካል መሆኑን ይገልጻል። ሐዋርያት ሥራ ደግሞ መንፈስ ቅዱስ ውሳኔ የሚያደርግ አካል መሆኑን ያሳያል፦ "መንፈስ ቅዱስና እኛ ከዚህ ከሚያስፈልገው በቀር ሌላ ሸክም ላንጭንባችሁ ወደድን" (ሐዋርያት ሥራ 15፥28)፤ በዚህ ጥቅስ ውስጥ መንፈስ ቅዱስ ከሐዋርያት ጋር በእኩልነት ተጠቅሶ "ወደድን" የሚለውን ፈቃደኛ ውሳኔ ይጋራል። እነዚህ ጥቅሶች ተደምረው የሚያሳዩት፣ መንፈስ ቅዱስ የግል ፈቃድ፣ ስሜት፣ አእምሮና ግንኙነት ያለው፣ ሙሉ ግላዊ ማንነት ያለው አካል መሆኑን ነው።

ይህ ሁሉ ትምህርት ወደ አንድ ተግባራዊ እውነታ ይመራናል፦ የመንፈስ ቅዱስን ግላዊ ማንነት ማወቃችን የጸሎታችንን ባህርይ ፈጽሞ ይለውጣል። መንፈስ ቅዱስን እንደ ግላዊ ያልሆነ ኃይል ብቻ የምንረዳ ከሆነ፣ ጸሎታችን ልክ እንደ ኤሌክትሪክ ማብሪያ ማጥፊያ መንካት ይሆናል። ኃይሉን "እንድናገኝ" የምንፈልገው ግብዓት ብቻ እናደርገዋለን። ነገር ግን መንፈስ ቅዱስ ግላዊ ማንነት ያለው፣ የሚያፍቅር፣ የሚያዝን፣ የሚያጽናና፣ የሚናገር ወዳጃችን መሆኑን ስንረዳ፣ ጸሎታችን ከልመና ወደ ኅብረት፣ ከጥያቄ ወደ ግንኙነት ይለወጣል። ልክ ሐዋርያው ጳውሎስ "የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ጸጋ የእግዚአብሔርም ፍቅር የመንፈስ ቅዱስም ኅብረት ከሁላችሁ ጋር ይሁን" (2 ቆሮንቶስ 13፥14) ብሎ በምርቃቱ እንደጠቀሰው፣ ከመንፈስ ቅዱስ ጋር ያለን ግንኙነት "ኅብረት" የሚል ስያሜ ተሰጥቶታል። ይህም ቃል የቅርብ፣ የተካፈለ፣ የጋራ ግንኙነትን የሚያመለክት ነው። ስለዚህ በእያንዳንዱ ጸሎት ስንንበረከክ፣ በእያንዳንዱ ማኅሌት ስንዘምር፣ በእያንዳንዱ ጸጥ ባለ ልብ ውስጥ ስንመሰጥ፣ ከረቂቅ ኃይል ጋር ሳይሆን ከሕያውና ግላዊ ማንነት ካለው ወዳጃችን፣ ከመንፈስ ቅዱስ ራሱ ጋር በኅብረት እንኖራለን ማለት ነው። ይህን እውነት ስንይዝ፣ መንፈሳዊ ሕይወታችን ከግዴታ ወደ ፍቅር፣ ከልማድ ወደ ሕያው ግንኙነት ይለወጣል።

ለመንፈስ ቅዱስ አካላዊነት ማስረጃ ሰንጠረዥ

ግላዊ ባህርይ	ዋና ዋና ጥቅሶች	የትርጓሜ ማስታወሻ
አእምሮ (ያውቃል / ይመረምራል)	1 ቆሮ 2:10-11፤ ሮሜ 8:27	የነቃ የእውቀት አሠራር እንጂ ተራ ኃይል አይደለም
ፈቃድ (እንደሚፈቅድ ያከፋፍላል)	1 ቆሮ 12:11፤ የሐዋ 16:6-7	ሉዓላዊ ፍላጎት፤ በዓላማ ውሳኔ ስጦታዎችን ይሰጣል
ስሜት (ያዝናል)	ኤፌ 4:30፤ ኢሳ 63:10	ሀዘን ሊጎዳ የሚችል ንቁ፣ ግንኙነት ያለው አካል መኖሩን ያመለክታል
ያስተምራል	ዮሐ 14:26፤ 1 ዮሐ 2:27	ንቁ የሆነ ግላዊ የማስተማር ወኪል
ይማልዳል	ሮሜ 8:26-27	ልዕለ-ምልጃ እንቅስቃሴ፤ ግላዊ ወኪል ብቻ ሊማልድ ይችላል
ይናገራል / ያዝዛል	የሐዋ 8:29፤ 13:2፤ ራዕ 2:7	እንደ መለኮታዊ የቃል ንግግር ይቆጠራል
ተባዕታይ ተውላጠ ስም (ekeinos)	ዮሐ 16:13-14	ገለልተኛው "ፕኔውማ" በተባዕታዩ "ኤኬይኖስ" ተተክቷል

1ኛ ቆሮንቶስ 2:10-11

"መንፈስም የእግዚአብሔርን ጥልቅ ነገር ስንኳ ሳይቀር ሁሉን ይመረምራልና ለእኛ እግዚአብሔር በመንፈሱ በኩል ገለጠው። በእርሱ ውስጥ ካለው ከሰው መንፈስ በቀር ለሰው ያለውን የሚያውቅ ሰው ማን ነው? እንዲሁም ደግሞ ከእግዚአብሔር መንፈስ በቀር በእግዚአብሔር ያለውን ማንም አያውቅም።" የግሪኩ ግስ "ኤራውናዎ" (ይመረምራል) ንቁና ተከታታይ የምርመራ ተግባርን የሚያመለክት ሲሆን፣ በራሱ ዓረፍተ ነገር ውስጥ ያለው የአሁን ጊዜ አጠቃቀም ይህ ምርመራ አንድ ጊዜ ብቻ የተፈጸመ ክስተት ሳይሆን ዘወትር የቀጠለ የመንፈስ ተግባር መሆኑን ያመለክታል። ይህ ግስ ከተራ ግዑዝ ኃይል ጋር ፈጽሞ ሊስማማ አይችልም፤ ኃይል "አያውቅም"፣ "አይመረምርም"፣ ብቻ ይሠራል፤ ነገር ግን መንፈስ ቅዱስ የእግዚአብሔርን ልብ ራሱ የሚያውቅ የግንዛቤ ባለቤት ነው። ጳውሎስ የተጠቀመው ንጽጽር ደግሞ ኃይለኛ ነው፦ ልክ የአንድ ሰው መንፈስ የዚያኑ ሰው ውስጣዊ ሐሳብ እንደሚያውቅ ሁሉ፣ የእግዚአብሔር መንፈስም የእግዚአብሔርን ውስጣዊ ጥልቅ ነገር ያውቃል፤ ይህ ንጽጽር መንፈስ ቅዱስን ከእግዚአብሔር ራሱ ጋር ባህርያዊ በሆነ ደረጃ ያስተካክለዋል፣ ፍጡር ፈጽሞ ሊደርስበት በማይችል የውስጣዊ እውቀት ደረጃ። ልብ ይሏል፣ ጳውሎስ "የእግዚአብሔር መንፈስ የእግዚአብሔርን ልብ ያውቃል" ብቻ አይልም፤ ይልቁንም ልክ የራሴ መንፈስ የራሴን ውስጣዊ ማንነት እንደሚያውቅ ያህል ቅርበት ያለው እውቀት እንደሆነ ያስረዳል። ይህም ማለት መንፈስ ቅዱስ ከእግዚአብሔር ተነጣጥሎ የሚታይ ውጫዊ ተመልካች ሳይሆን፣ የራሱ የእግዚአብሔር ውስጣዊ ማንነት አካል መሆኑን ያሳያል።

ሐዋርያት ሥራ 5:3-4

"ጴጥሮስም፦ ሐናንያ ሆይ፥ መንፈስ ቅዱስን ታታልል ዘንድ ከመሬቱም ሽያጭ ታስቀር ዘንድ ሰይጣን በልብህ ስለ ምን ሞላ? ሳትሸጠው የአንተ አልነበረምን? ከሸጥኸውስ በኋላ በሥልጣንህ አልነበረምን? ይህን ነገር ስለ ምን በልብህ አሰብህ? እግዚአብሔርን እንጂ ሰውን አልዋሸህም አለው።" ጴጥሮስ በተከታታይ ሁለት ዓረፍተ ነገሮች ውስጥ ተመሳሳይ ወንጀል ሁለት ጊዜ ይገልጻል፤ "መንፈስ ቅዱስን ታታልል ዘንድ" (ቁ.3) እና "እግዚአብሔርን እንጂ ሰውን አልዋሸህም" (ቁ.4)። ይህ ትይዩ አገላለጽ ጴጥሮስ "መንፈስ ቅዱስ" እና "እግዚአብሔር" የሚሉትን ስሞች እንደ ተለዋዋጭ ተጠቅሞባቸዋል፣ ይህም ማለት መንፈስ ቅዱስን ማታለል ራሱ እግዚአብሔርን ማታለል ጋር ትክክለኛ አቻ መሆኑን ያመለክታል። የታሪኩ አውድ ራሱ ይህን እውነት ያጠናክራል፦ ሐናንያና ሰጲራ ንብረታቸውን ሸጠው ገንዘቡን ሙሉ በሙሉ ለቤተ ክርስቲያን እንደሰጡ በማስመሰል ከፊሉን ደብቀው ነበር። ኃጢአታቸው ገንዘብ መያዝ ሳይሆን ግብዝነት ነበር። ጴጥሮስ ግን ይህን ግብዝነት "ሰውን ማታለል" ብቻ ሳይሆን "መንፈስ ቅዱስን ማታለል" ብሎ ይገልጸዋል፤ ይህም ማለት ማኅበረሰቡ ፊት የተደረገው ውሸት፣ በእውነቱ ፊት ለፊት የቆመው ራሱ እግዚአብሔር ፊት ነበር ማለት ነው። ይህ ታሪክ ደግሞ ማስጠንቀቂያም ጭምር ነው፦ መንፈስ ቅዱስን ማታለል ወይም ማዋረድ፣ ራሱን እግዚአብሔርን የመናቅ ያህል ከባድ ጉዳይ ነው።

የዮሐንስ 14-16 የስንብት ንግግር ስለ መንፈስ አካላዊነት ዋነኛው የኒውማቶሎጂ ማጣቀሻ ነው፤ ኢየሱስ ገለልተኛ ተውላጠ ስሞች በሰዋሰው ይጠበቁ በነበሩበት አውድ ውስጥ፣ ደጋግሞ መንፈስን እንደ "እሱ" (ኤኬይኖስ) ይጠቅሰዋል፤ እንደ አስተማሪ (ዮሐ. 14፥26)፣ አሳሳቢ ወይም አጽናኝ (ዮሐ. 14፥16)፣ ምስክር (ዮሐ. 15፥26)፣ ወቃሽ (ዮሐ. 16፥8)፣ መሪ (ዮሐ. 16፥13)፣ ሰሚና ተናጋሪ (ዮሐ. 16፥13-14) አድርጎ ይገልጸዋል። ኢየሱስ ይህን ንግግር የተናገረው በመስቀሉ ፊት ለፊት፣ ደቀ መዛሙርቱ በፍርሃትና በሐዘን በተዋጡበት ምሽት ነው፤ ልብ ይሏል፣ ደቀ መዛሙርቱ ያጡት ደግሞ ደህና መምህር ብቻ ሳይሆን፣ ለሦስት ዓመት አብሯቸው የበላ፣ የተራመደ፣ ያዳመጣቸው ወዳጃቸውን ነበር። ኢየሱስ ግን "ብቻችሁን አልተዋችሁም" ከማለት ይልቅ፣ "ሌላ አጽናኝ" እንደሚልክላቸው ተስፋ ይሰጣቸዋል። ይህም ትርጉሙ የሚተካቸው ግላዊ ያልሆነ ስሜት ወይም መርህ ሳይሆን፣ ራሱ ኢየሱስ ራሱ ካደረገላቸው ጋር ተመሳሳይ የሆነ ግላዊ ወዳጅነት ነው። ለአንባቢው ይህ ሁሉ የሚያመለክተው ነገር፣ በጸሎት ጊዜ "መንፈስ ሆይ" ብለን ስንጠራ፣ ወደ ረቂቅ ኃይል ሳይሆን ወደ ግላዊ፣ ስሜት ያለው፣ የሚያዳምጥ ወዳጅ እየተናገርን መሆኑ ነው።

መንፈስ ቅዱስ አምላክ ነው

አንደኛ፣ መንፈስ ቅዱስ ከእግዚአብሔር ጋር በቀጥታ መጠሪያ ተለይቷል፤ በሐዋርያት ሥራ 5:3-4 ላይ ከላይ እንደ አየነው። ጴጥሮስ በሁለት ተያያዥ ዓረፍተ ነገሮች ውስጥ ያደረገው ልውውጥ በራሱ ስውር ግን ጠንካራ የስነ መለኮት ማረጋገጫ ነው፤ ቅዱሳት መጻሕፍት ስለ መንፈስ ቅዱስ አምላክነት በቀጥታ "መንፈስ ቅዱስ አምላክ ነው" ብለው ከመጻፍ ይልቅ፣ በዚህ ዓይነት ተግባራዊ ማንነት ምስክርነት ገልጠውታል።

ሁለተኛ፣ መለኮታዊ ባሕርያት ለመንፈስ ተሰጥተዋል፦ ሁሉን አዋቂ (1ቆሮ. 2:10-11)፣ በሁሉ ስፍራ የሚገኝ (መዝ. 139:7 — "ከመንፈስህ ወዴት እሄዳለሁ? ከፊትህስ ወዴት እሸሻለሁ?" የሚለው የዳዊት ጥያቄ ራሱ ምላሽ የለሽ ሆኖ የቀረው መንፈስ በሁሉም ስፍራ ስለሚገኝ ነው)፣ ሁሉን ቻይ (ሉቃ. 1:35 — "መንፈስ ቅዱስ በአንቺ ላይ ይመጣል የልዑልም ኃይል ይጸልልሻል" የሚለው ቃል ራሱ ድንግል ማርያም ያለ ወንድ ዘር ልጅ እንድትፀንስ ያደረገው ተአምር ምንጭ ነው)፣ ዘላለማዊ (ዕብ. 9:14)፣ እና ቅዱስ (ሮሜ 1:4)። እነዚህ ባሕርያት ለፍጡር ፈጽሞ ሊሰጡ የማይችሉ፣ ለአምላክ ብቻ የተለዩ ናቸው። መልአክ ወይም ፍጡር መንፈስ ምንም ያህል ኃያል ቢሆን፣ ሁሉን አዋቂ ወይም ሁሉ ቦታ ያለ ሊሆን ፈጽሞ አይችልም፤ እነዚህ ማንነቶች ለፈጣሪ ብቻ የተጠበቁ የመለኮት ማህተሞች ናቸው።

ሦስተኛ፣ መለኮታዊ ሥራዎች ለመንፈስ ተሰጥተዋል፦ ይፈጥራል (ዘፍ. 1:2)፣ ዳግም እንድንወለድ ያደርጋል (ዮሐ. 3:5-8)፣ ከሙታን ያስነሣል (ሮሜ 8:11)፣ ቅዱሳት መጻሕፍትን ይሰጣል (2ጴጥ. 1:21)፣ ይቀድሳል (2ተሰ. 2:13)። ፍጥረትን መፍጠር፣ ዳግም መወለድና ትንሣኤ ማምጣት የፍጡር ችሎታ ፈጽሞ ሊደርስበት የማይችል የፈጣሪ ብቻ ተግባር ነው። መልአክ የተባለ ፍጡር ማንንም ከሙታን ሊያስነሣ አይችልም፤ የሰውንም ልብ ዳግም ሊወልድ አይችልም። እነዚህ ተግባራት ግን ለመንፈስ ቅዱስ በተደጋጋሚ ተሰጥተዋል፤ ይህም መንፈስ ቅዱስ ራሱ ፈጣሪ እንጂ ፍጡር አለመሆኑን ያረጋግጣል።

2ኛ ቆሮንቶስ 13:14

አራተኛ፣ መንፈስ ከአብና ከወልድ ጋር አብሮ ይመለካል፤ ስሙም ከእነርሱ ጋር ይጠራል። "የጌታ የኢየሱስ ክርስቶስ ጸጋ የእግዚአብሔርም ፍቅር የመንፈስ ቅዱስም ኅብረት ከሁላችሁ ጋር ይሁን።" የሚለው የጳውሎስ ሐዋርያዊ ቡራኬ፣ ሦስቱን አካላት በአንድ ዓረፍተ ነገር፣ በእኩል ሰዋሰዋዊ ደረጃ (ተባዕታይ ስም + ተካፋይ ቅጽል ያለ ልዩነት) ያቀርባቸዋል፤ ይህ የሰዋሰው እኩልነት ራሱ ሥነ-መለኮታዊ እኩልነትን ያመለክታል። እንዲሁም በማቴዎስ 28:19 ላይ ያለው የጥምቀት ቀመር "በአብና በወልድ በመንፈስ ቅዱስም ስም" የሚል ሲሆን፣ ቁልፉ ነጥብ "ስም" የሚለው ቃል ነጠላ (ኦኖማ) መሆኑ ነው ። "ስሞች" ሳይሆን "ስም"፤ ይህም ሦስት የተለያዩ አማልክት ሳይሆኑ አንድ የተዋሃደ መለኮታዊ ስም/ባሕርይ በሦስት አካላት የተገለጠ መሆኑን ያመለክታል። መንፈስ ቅዱስ ሙሉ በሙሉ አምላክ ባይሆን ኖሮ፣ ይህ ዓይነቱ አሠራር በዕብራውያን አስተሳሰብ ግልጽ ጣዖት አምልኮ በሆነ ነበር፤ የአንድ አምላክ አማኞች የነበሩት ሐዋርያት ፈጽሞ ፍጡርን ከፈጣሪ ጋር በእኩል ደረጃ ባልጠሩና ባላመለኩ ነበር።

የታሪካዊ ውዝግብና የተሐድሶ (ፕሮቴስታንታዊ) ምላሽ

የመንፈስ ቅዱስ ሙሉ አካላዊነትና ፍጹም አምላክነት ገና ከጥንት ቤተ ክርስቲያን ዘመን ጀምሮ ተቀናቃኝ ገጥሞት ነበር። በአራተኛው ክፍለ ዘመን፣ "ፕኔውማቶማኪ" (የመንፈስ ተጋዳዮች) ወይም "መቅዶንያኖች" ተብለው የሚታወቁት ወገኖች፣ የናይቅያ ጉባኤ (325 ዓ.ም.) ወልድን ከአብ ጋር "ሆሞኡሲዮስ" (የአንድ ባሕርይ) አድርጎ የወሰነውን አቋም ተቀብለው ቢሆንም፣ ይህንኑ ማዕረግ ለመንፈስ ቅዱስ ከመስጠት ተቆጠቡ፤ መንፈስ ቅዱስን ከአብና ከወልድ በታች እንደሚገኝ ላቅ ያለ ፍጡር ወይም አገልጋይ ኃይል ቆጠሩት። ይህ ስሕተት በራሱ የሚያስተምረን፣ ስለ ወልድ አምላክነት ትክክለኛ አቋም መያዝ ብቻውን ስለ መንፈስ ቅዱስ አምላክነት ትክክለኛ አቋም ዋስትና እንደማይሆን ነው፤ የተመጣጠነ ሥላሴያዊ አስተምህሮ ሦስቱን አካላት በእኩል ትኩረት መመስከር ይኖርበታል፣ ወደ አንዱ አካል ብቻ የተጠጋ ክርስቶሎጂያዊ ትኩረት ወደ ኒውማቶሎጂያዊ ቸልተኝነት ማዘንበል የለበትም።

የድነት ሥራዎች

ልዩ ልዩ አሠራሮች

የጸጋ ስጦታዎች

የክርክር አቋሞች

በነገረ-መለኮት አውድ ውስጥ የመንፈስ ቅዱስ መለኮታዊ ክንውኖች ሥርዓታዊ በሆነ መንገድ ሲተነተኑ፣ በዋናነት በሁለት መሠረታዊና ሰፊ ምድቦች ሊከፈሉ ይችላሉ። የመጀመሪያው ዘርፍ «የድነት ሥራዎች» በመባል የሚታወቀው ሲሆን፣ ይኸውም በቀጥታ ከግለሰብ አማኞች መንፈሳዊ ዳግም ልደት፣ የሕይወት ለውጥ፣ መቀደስና መዳን ጋር የተቆራኘ ነው። ሁለተኛው አቢይ ምድብ ደግሞ የቤተ ክርስቲያንን ተልእኮና የጸጋ ስጦታዎችን ማዕከል ያደረገ ሲሆን፣ ይህም ክርስቲያናዊቷ ማኅበረሰብ የክርስቶስ አካል ሆና በምድር ላይ ላላት ኅብረታዊ ሕይወት፣ ለመንፈሳዊ ስጦታዎች ሥርጭት እንዲሁም ለወንጌል ተልእኮ መሳካት የሚከናወን መለኮታዊ አሠራር ነው።

ይሁን እንጂ በነገረ-መለኮታዊ ትንታኔ እነዚህ ክንውኖች ለጥናት አመቺነት በሁለት ዘርፍ ይከፈሉ እንጂ፣ በተግባራዊው የእምነት ጉዞ እና በመንፈስ ቅዱስ የሥራ አድማስ ውስጥ ፈጽሞ ሊነጣጠሉና ለየብቻ ሊታዩ የማይችሉ አንድ ወጥ እውነታዎች ናቸው። የግለሰብ አማኞች ውስጣዊና መንፈሳዊ ተሐድሶ እንዲሁም የሕዝበ እግዚአብሔር ኅብረታዊ አንድነት የመንፈስ ቅዱስ አሠራር ያስገኘው የአንድ መለኮታዊ እውነታ ሁለት ገጽታዎች ናቸው። በመሆኑም፣ ያለ ግለሰብ መንፈሳዊ ልደትና ለውጥ ሕያው የሆነች ቤተ ክርስቲያን ልትመሠረት እንደማትችል ሁሉ፣ ከቤተ ክርስቲያን ኅብረትና የጸጋ ስጦታዎች መስተጋብር ውጭም የግለሰብ አማኝ ድነት የተሟላ ዕድገት ሊኖረው አይችልም። መንፈስ ቅዱስ በግለሰብ ልብ ውስጥ የሚሠራው የድነትና የጸጋ ሥራ ሁልጊዜም ግለሰቡን ወደ ማኅበረ ቅዱሳን ኅብረት የሚያመራና የቤተ ክርስቲያንን አጠቃላይ ተልእኮ የሚያጎለብት ነው።

የመንፈስ ቅዱስ የድነት ሥራዎች ሰንጠረዥ

ሥራ	ማጣቀሻ	መግለጫ
ወቀሳ	ዮሐ 16:8-11	ከድነት በፊት ስለ ኃጢአት፣ ስለ ጽድቅና ስለሚመጣው ፍርድ የሚደረግ ማብራት
ዳግም ልደት	ዮሐ 3:5-8፤ ቲቶ 3:5	አዲስ ልደት፤ የሰው ልጅ ሕልውናዊ ለውጥ
በውስጥ ማደር	1 ቆሮ 6:19፤ ሮሜ 8:9-11	የመንፈስ በአማኙ ውስጥ ቋሚ መኖሪያ ማድረጉ
ጥምቀት	1 ቆሮ 12:13፤ የሐዋ 1:5	ወደ ክርስቶስ አካል መካተት፤ ለሁሉም አማኞች ጀማሪ ነው
ማተም	ኤፌ 1:13-14፤ 4:30	መለኮታዊ የባለቤትነት ምልክትና የመጨረሻው ዘመን ደህንነት
መቀደስ	2 ተሰ 2:13፤ 1 ጴጥ 1:2	ወደ ክርስቶስ ባህርይ በሂደት ማደግ (የመንፈስ ፍሬ)
መሞላት	ኤፌ 5:18፤ የሐዋ 4:31	ተደጋጋሚ ራስን መስጠትና በመንፈስ ኃይል መታጠቅ
ስጦታ መስጠት	1 ቆሮ 12:7-11፤ ሮሜ 12:6-8	ለጋራ ጥቅም የሚሆኑ መንፈሳዊ ስጦታዎችን ማከፋፈል

ጥምቀት፣ ማደር እና መሞላት — ልዩነታቸው

1ኛ ቆሮንቶስ 12:13

"አይሁድ ብንሆን የግሪክ ሰዎችም ብንሆን ባሪያዎችም ብንሆን ጨዋዎችም ብንሆን እኛ ሁላችን በአንድ መንፈስ አንድ አካል እንድንሆን ተጠምቀናልና። ሁላችንም አንዱን መንፈስ ጠጥተናል።" ግሱ "ተጠምቀናል" ውጤታዊ ጊዜ ላይ ተቀምጦ፣ ባንድ ጊዜ ብቻ የተጠናቀቀ ክንውን መሆኑን ያመለክታል። ይህ ማለት የመንፈስ-ጥምቀት ተደጋጋሚ ልምድ ሳይሆን፣ በእምነት ቅጽበት አንዴ ብቻ የተፈጸመ የማንነት ለውጥ ነው። "በአንድ መንፈስ" የሚለው ሐረግ ደግሞ መንፈስ ቅዱስ የጥምቀቱ ወኪል መሆኑን ያሳያል፣ "ወደ አንድ አካል" የሚለው ደግሞ ውጤቱን ያሳያል፦ ልዩነት የለሽ የክርስቶስ አካል አባልነት። ጳውሎስ ይህን እውነት ለቆሮንቶስ ቤተ ክርስቲያን የጻፈው በአጋጣሚ አልነበረም፤ ያ ቤተ ክርስቲያን በቡድን ክርክርና በመከፋፈል ትታወቅ ነበር፣ "እኔ የጳውሎስ ነኝ"፣ "እኔ የአጵሎስ ነኝ" እያሉ ይከፋፈሉ ነበር (1ቆሮ. 1፥12)። ጳውሎስ ይህንኑ ክፍፍል ለማከም የተጠቀመው መድኃኒት ደግሞ ነገረ መለኮታዊ ትዝታ ነው፦ "ተከፋፍላችሁ አትኑሩ፣ ምክንያቱም ቀድሞውኑ በአንድ መንፈስ ተጠምቃችሁ አንድ አካል ሆናችኋልና።" ጳውሎስ የጠቀሳቸው ተቃራኒ ጥንዶች (አይሁድ/ግሪክ፣ ባሪያ/ጨዋ) ደግሞ ትልቁን ነጥብ ያጎላሉ። በምድር ላይ የትኛውም ማህበራዊ ወይም ዘር ልዩነት ቢኖርም፣ በመንፈስ ቅዱስ ጥምቀት ውስጥ ሁሉም እኩል ናቸው። ይህ እውነት ለኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ልዩ ትርጉም አለው፤ ከሰማንያ በላይ ብሔር ብሔረሰቦችና ቋንቋዎች ባሉባት ሀገር ውስጥ፣ ከትግራይ፣ ከአማራ፣ ከኦሮሞ፣ ከጉራጌ፣ ከየትኛውም ወገን ይምጡ ይህችኑ የጳውሎስ እውነት በተግባር ይመሰክራሉ፦ በክርስቶስ ደም የተገዛ አካል ውስጥ፣ ብሔራዊም ሆነ ማህበራዊ ልዩነት ወንድማማችነትን ሊሰብር አይችልም። የመንፈስ-ጥምቀትህ በእምነትህ ቅጽበት ላይ ተፈጽሞልሃል፤ ይህን ደግመህ "ልፈልገው" ማለት አያስፈልግም፤ ይልቁንም ቀድሞውኑ ወደ ክርስቶስ አካል የገባህ መሆኑን በእምነት ያዝ።

የመንፈስ-ጥምቀት፦ አማኙን ከክርስቶስ ጋር ሕያው ወደሆነ አንድነት የሚያመጣና ወደ አጠቃላይ የክርስቶስ አካል የሚያስገባ፣ በአማኙ የድነት ጉዞ መጀመሪያ ላይ አንዴ የሚፈጸም የመነሻ ክንውን ነው (1ቆሮ. 12:13፤ ሮሜ 6:3-4)። ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 6፥3-4 ላይ "ከክርስቶስ ጋር አንድ እንሆን ዘንድ የተጠመቅን ሁሉ ከሞቱ ጋር አንድ እንሆን ዘንድ እንደ ተጠመቅን አታውቁምን? እንግዲህ በጥምቀት ከእርሱ ጋር አብረን ተቀበርን" ሲል፣ ይህ ውስጣዊ የመንፈስ-ጥምቀት ከውጫዊው የውኃ ጥምቀት ጋር የተያያዘ ጥልቅ መንፈሳዊ እውነታ መሆኑን ያመለክታል፤ አማኙ ከክርስቶስ ጋር አብሮ "ተቀብሮ" አብሮ "ተነሥቷል" ማለት ነው። በመንፈስ-ማደር፦ ዳግም ልደት ከተከናወነበት ቅጽበት ጀምሮ መንፈስ ቅዱስ በአማኙ ውስጥ የሚያደርገው ቋሚ መኖሪያ ሲሆን፣ አማኙን የእግዚአብሔር ቤተ መቅደስ ያደርገዋል (1ቆሮ. 6:19)፤ ይህ ማደር ፈጽሞ የማይለቅ፣ እስከ ትንሣኤ ቀን ድረስ የሚቀጥል ዋስትና ነው።

ኤፌሶን 5:18

በመንፈስ-መሞላት፦ "መንፈስ ይሙላባችሁ እንጂ በወይን ጠጅ አትስከሩ ይህ ማባከን ነውና፤" ጳውሎስ የተጠቀመው ግስ "ፕሌሩስቴ" ሦስት ወሳኝ የሰዋሰው ባህርያት አሉት፦ ትዕዛዛዊ ስለሆነ ትዕዛዝ ነው እንጂ ምርጫ አይደለም፤ ተገብሮ ስለሆነ የምናደርገው ሳይሆን የሚደረግልን ነው (እኛ ራሳችንን አንሞላም፣ እንድንሞላ እናደርጋለን/እንፈቅዳለን)፤ እና ተከታታይ ስለሆነ ነጠላ ወይም አንዴ የተፈጸመ ክንውን ሳይሆን ተደጋጋሚ፣ ቀጣይ ልምምድ መሆኑን ያሳያል። በቀጥታ ትርጉሙ "በመሞላት ላይ ቀጥሉ" ወይም "ዘወትር ተሞሉ" ማለት ነው። ይህ ከወይን ስካር ጋር የተደረገው ንጽጽር ደግሞ ትርጉም ያለው ነው፦ ልክ ወይን ጠጅ ሰውን እየተቆጣጠረ እንደሚመራው ሁሉ፣ መንፈስ ቅዱስም አማኙን ሙሉ በሙሉ ሊቆጣጠረውና ሊመራው ይገባል፤ ልዩነቱ ግን ወይን ወደ ማባከን ሲወስድ፣ መንፈስ ወደ ቁጥጥርና ፍሬ ያደርሳል። ጳውሎስ ይህን ትእዛዝ ወዲያውኑ ከተግባራዊ ውጤቶቹ ጋር ያያይዘዋል፦ "እርስ በርሳችሁ በመዝሙርና በዝማሬ በመንፈሳዊም ቅኔ ተነጋገሩ፤ ለጌታ በልባችሁ ተቀኙና ዘምሩ" (ኤፌ. 5፥19)። እውነተኛ በመንፈስ መሞላት ስሜታዊ ግርግር ወይም ግላዊ ተመክሮ ብቻ ሳይሆን፣ ወደ ማህበረሰባዊ አምልኮና ወደ እርስ በርስ መተናነጽ የሚመራ ተግባራዊ ፍሬ አለው ማለት ነው። ይህ እውነት ለኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ዘማርያን ትውፊት ጥልቅ ማረጋገጫ ይሰጣል።

381

ዓ.ም — የቁስጥንጥንያ ጉባኤ

1054

ዓ.ም — ታላቁ መከፋፈል

ቁልፍ ሥላሴያዊ ጥቅሶች

የጥናቱ መደምደሚያ ነጥቦች

የመንፈስ ቅዱስን ነገረ-መለኮታዊ ምንነትና መለኮታዊ አሠራር በጥልቀት ለመረዳት ስንነሣ፣ ማንኛውም መጽሐፍ ቅዱሳዊ አንባቢም ሆነ አማኝ ሊገነዘበው የሚገባ ዋነኛ መሠረታዊ እውነት ቢኖር፣ የመንፈስ ቅዱስን አካላዊ ኅልውና ከቅዱስ ሥላሴ ምሥጢር ነጥሎ ማየት ፈጽሞ የማይቻል መሆኑን ነው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በወንጌል ታላቁን ተልእኮ ሲሰጥ፣ ደቀ መዛሙርቱን በአብ፣ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ «ስም» እንጂ «ስሞች» ብሎ በብዙ ቁጥር እንዳያጠምቁ ማዘዙ (ማቴ. 28፥19)፣ ሦስቱ አካላት በአንድ መለኮታዊ ባሕርይ ያላቸውን ፍጹም አንድነትና እኩልነት እንድንገነዘብ ግድ ይለናል። ይህን ሥላሴያዊ መሠረትና አውድ የሳተ የኒውማቶሎጂ (የመንፈስ ቅዱስ ትምህርት) ትንተና፣ በማወቅም ሆነ ባለማወቅ፣ በመንፈስ ቅዱስ ማንነት ላይ ሁለት ተቃራኒ የሆኑ ጽንፈኛ አደጋዎችን ይጋብዛል።

በአንድ በኩል፣ ሐዋርያው ጳውሎስ የመንፈስ ቅዱስን ኅብረት ከእግዚአብሔር አብ ፍቅርና ከጌታ ከኢየሱስ ክርስቶስ ጸጋ ጋር እኩል አድርጎ የባረከበትን እውነት (2ኛ ቆሮ. 13፥14) በመዘንጋት፣ መንፈስ ቅዱስን የራሱ አካላዊ ማንነት እንደሌለው ተራ መለኮታዊ ኃይል አድርጎ የማሳነስ አደጋ ይከሰታል። በሌላ በኩል ደግሞ፣ መንፈስ ቅዱስ የእግዚአብሔርን ጥልቅ ነገር እንኳ ሳይቀር እንደሚመረምርና እንደሚያውቅ የተጻፈውን ሕያው ቃል (1ኛ ቆሮ. 2፥10-11) በማዛባት፣ ከአብና ከወልድ ኅልውና ተነጥሎ ራሱን የቻለ የተለየ አምላክ አድርጎ የመሳል ስሕተት ይፈጠራል። እነዚህ ሁለቱም የነገረ-መለኮት ግድፈቶች፣ በክርስቲያናዊው የታሪክ ሂደት ውስጥ ቤተ ክርስቲያንን ወደ ከባድ የኑፋቄና የስሕተት ጎዳናዎች ሲመሯት የኖሩ በመሆናቸው፣ እያንዳንዱ አማኝ መንፈስ ቅዱስን በሥላሴያዊ መነጽር ሊመለከተውና በትክክለኛው ሥፍራው ሊያመልከው ይገባዋል።

ክርስቶስ በዮሐንስ ወንጌል ላይ «ሌላ አጽናኝ» እልክላችኋለሁ ብሎ ሲናገር (ዮሐ. 14፥16)፣ በመሠረታዊው የግሪክ ቋንቋ «አሎስ ፓራክሌቶስ» የሚለውን ቃል ተጠቅሟል፤ ይኸውም «በባሕርይውና በመለኮቱ ፈጽሞ ከእኔ ጋር አንድ የሆነ፣ ነገር ግን በአካል የተለየ ሌላ አጽናኝ» ማለቱ በመሆኑ፣ መንፈስ ቅዱስ ምንጊዜም ቢሆን የአንዱ አምላክ ሦስተኛ አካል መሆኑን በጽኑ እያሰመረበት መሆኑን ልብ ልንል ይገባል። ስለሆነም፣ ሥርዓታዊ በሆነው የቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ ይህ መለኮታዊ እውነታ መንፈስ ቅዱስ ከአብና ከወልድ ጋር በአካል የተለየ፣ በባሕርይና በመለኮት አንድና እኩል፣ እንዲሁም በሰው ልጆች የመዳን ታሪክ ውስጥ በሚያደርገው መለኮታዊ አሠራር ፈጽሞ የማይነጣጠል መሆኑን ሊያረጋግጥልን ይገባል። «በአካል የተለየ፣ በባሕርይና በአሠራር ግን ፈጽሞ ያልተነጣጠለ» የሚለው ይህ ጥልቅ ነገረ-መለኮታዊ ሚዛን፣ የሥላሴ አስተምህሮ የአማኙ የዕለት ተዕለት መንፈሳዊ ሕይወት፣ ጸሎትና አምልኮ ሕያው መተንፈሻ ሊሆን ግድ ይላል። አንባቢው ይህንን መንፈሳዊ እውነት በሕይወቱ ሲተገብር፣ መንፈስ ቅዱስን እንደ አንድ ኃይል ለመጠቀም ከመሞከር ይልቅ፣ ፈቃዱን ለሚታዘዘው ለዚህ ሕያው መለኮታዊ አካል ራሱን በማስገዛት፣ የተሟላና ፍሬያማ ክርስቲያናዊ ሕይወትን ሊለማመድ ይችላል።

ዮሐንስ 15፡26

"እኔ ከአብ ዘንድ የምልክላችሁ አጽናኙ፥ ከአብ የሚወጣው የእውነት መንፈስ በመጣ ጊዜ፥ እርሱ ስለ እኔ ይመሰክራል።" ዮሐንስ 15፡26

ቃሉ የተነገረበት ምሽት

የትረካው አውድ፦ ይህ ተስፋ የተነገረው በሥነ-መለኮት ትምህርት ቤት ውስጥ አይደለም፤ ኢየሱስ ወደ ጌቴሴማኒና ወደ መስቀሉ ከመሄዱ በፊት፣ ከደቀ መዛሙርቱ ጋር ባሳለፈው የመጨረሻ ምሽት፣ ልባቸው በሐዘንና በፍርሃት በተሞላበት ሰዓት ነው። ከዮሐንስ 15፡18 ጀምሮ ጌታ ምንም ሳይሸፋፍን እውነቱን ነግሯቸዋል፦ ዓለም እርሱን እንደጠላ እነርሱንም ይጠላቸዋል፤ እርሱን እንዳሳደዱ እነርሱንም ያሳድዷቸዋል፤ ከምኵራብም ያወጧቸዋል፤ የሚገድሏቸውም ሰዎች እግዚአብሔርን እንዳገለገሉ ያስባሉ (15፡18–21፤ 16፡1–2)። ደቀ መዛሙርቱ ሊሰሙት የሚከብድ ቃል ነበር። እናም በዚህ የጨለማ ንግግር መሐል፣ እንደ ጨለማ ውስጥ እንደሚበራ መብራት የመንፈስ ቅዱስ ተስፋ ይገለጣል። ስለዚህ ዮሐንስ 15፡26 መጀመሪያ የሚነበበው እንደ ደረቅ የትምህርት ቀመር ሳይሆን፣ እየተሰደዱ ላሉ ልጆቹ ጌታ የሰጠው የፍቅር ተስፋ ነው። ጌታ "ይህን የነገርኋችሁ እንዳትሰናከሉ ነው" ብሎ (16፡1) ምክንያቱን ራሱ ገልጧል።

"እኔ የምልክላችሁ" — የወልድ ተልእኮና የአብ ስጦታ

የመላኪያው ቃል፦ ኢየሱስ "እኔ የምልክላችሁ" ሲል ራሱን በመንፈስ መላክ ውስጥ ያለ ተሳታፊ አድርጎ ያቀርባል፤ ወዲያውኑ ግን ምንጩ "ከአብ ዘንድ" መሆኑን ያሳስባል። ወንጌላዊው ዮሐንስ ይህንን እውነት በተለያዩ ስፍራዎች ከተለያየ አቅጣጫ ያሳየናል፦ በ14፡16 ኢየሱስ አብን ይለምናል፣ አብም ሌላ አጽናኝ ይሰጣል፤ በ14፡26 አብ መንፈሱን "በስሜ" ይልካል፤ በ15፡26 እና በ16፡7 ደግሞ ወልድ ራሱ ይልካል። እነዚህ ሦስቱ ጥቅሶች እርስ በርሳቸው አይጋጩም፤ አንድ ላይ ሲነበቡ የሥላሴን አንድነት ያሳያሉ ። አብ የሚልክ፣ ወልድ የሚለምንና የሚልክ፣ መንፈስ ቅዱስም የሚመጣ፤ ሦስቱም በአንድ የፍቅር ፈቃድና በአንድ የድኅነት ዓላማ የተሳሰሩ ናቸው። ለአማኝ ይህ ትልቅ መጽናናት ነው፦ በእኛ ውስጥ የሚኖረው መንፈስ ከሩቅ የተላከ ባዕድ ኃይል አይደለም፤ ከአብ ልብ የሚመነጭ፣ በወልድ አማካይነት የሚሰጠን የሥላሴ ራሱ ስጦታ ነው።

"አጽናኙ" — ረዳት

የቃሉ ጥልቀት፦ "አጽናኝ" ተብሎ የተተረጎመው ፓራክሌቶስ ቃል በጥሬው "ከጎን የተጠራ" ማለት ነው። በጥንቱ ዓለም ይህ ቃል በፍርድ ችሎት ከተከሳሽ ጎን ቆሞ የሚከራከርለትን ጠበቃ፣ በጦር ሜዳ ደግሞ ከወታደሮች ጋር ሆኖ የሚያበረታታን ሰው ያመለክት ነበር። ስለዚህ አማርኛው "አጽናኝ" የሚለው የአንድ ገጽታውን (መጽናናትን) ሲይዝ፣ ሌሎቹ ትርጉሞች "ረዳት"፣ "ጠበቃ"፣ "አማላጅ" እያሉ የሌላውን ገጽታ ይይዛሉ። ደቀ መዛሙርቱ በዓለም ፊት በተከሰሱበት፣ በተጠሉበትና በተገፉበት ሰዓት ብቻቸውን እንደማይቆሙ ኢየሱስ እያረጋገጠላቸው ነው፤ ጠበቃቸው ከጎናቸው ይቆማል። ኢየሱስ ራሱ ከምድር ሲሄድ "ሌላ" አጽናኝ (14፡16) — ማለትም በባሕርይው እንደ እርሱ ያለ ረዳት — እንደሚሰጣቸው ቃል መግባቱ፣ መንፈስ ቅዱስ የኢየሱስን መገኘት የሚተካ ሳይሆን የሚቀጥል መሆኑን ያሳያል።

"የእውነት መንፈስ" — እውነትን የሚገልጥ አካል

ስያሜው ምን ይነግረናል፦ "የእውነት መንፈስ" የሚለው መጠሪያ በዮሐንስ ወንጌል ሦስት ጊዜ ይገኛል (14፡17፤ 15፡26፤ 16፡13)። ኢየሱስ ራሱ "እኔ መንገድና እውነት ሕይወትም ነኝ" ብሏል (14፡6)፤ ስለዚህ የእውነት መንፈስ ከሌላ ምንጭ አዲስ እውነት የሚያመጣ ሳይሆን፣ በክርስቶስ ውስጥ የተገለጠውን እውነት ወደ ደቀ መዛሙርቱ ልብና አእምሮ የሚያስገባ፣ የሚያስታውስና የሚያብራራ ነው (14፡26፤ 16፡13–15)። ይህ በዘመኑ ዓለም ውስጥ ለሚገኘው ውሸትና ግራ መጋባት ሁሉ ጸጋ የተሞላ መልስ ነው፤ ዓለም እውነትን ሲያሳድድ፣ መንፈስ ቅዱስ እውነትን ለልጆቹ ይገልጣል። ስለዚህም የመጽሐፍ ቅዱስን ቃል ስናነብ የምናደርገው ጸሎት "የእውነትን መንፈስ ሆይ፣ አብራራልኝ" የሚል መሆን ይገባዋል።

"ከአብ የሚወጣው" — የግሪኩ ቃል ምስክርነት

የግሪኩ ጽሑፍ፦ በዮሐንስ 15፡26 የሚገኘው ትክክለኛው የግሪክ ሐረግ ὃ παρὰ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται ("ho para tou patros ekporeuetai") ነው፤ "ከአብ ዘንድ የሚወጣው"። የኒቅያ–ቁስጥንጥንያ የሃይማኖት መግለጫ ደግሞ ይህንኑ ቃል በመውሰድ ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπορευόμενον ("ek tou patros ekporeuomenon" — "ከአብ የሚወጣው/የሠረጸው") ብሎ ያሰፍረዋል። ማለትም መግለጫው የጌታን ቃል ወደ ሃይማኖት ቀመር የቀየረው ነው። በዮሐንስ 15፡26 የግሪክ ጽሑፍ ላይ የጽሑፍ ልዩነት የለም፤ ማለትም በዘመናት ውስጥ የተገለበጡት የእጅ ጽሑፎች ይህን ሐረግ በአንድነት ጠብቀውታል። ወሳኙ ግስ ἐκπορεύεται ("መውጣት፣ መሠረጽ፣ መፍለቅ") ነው። የግሪክ አባቶች ፣ ለምሳሌ ቅዱስ ጎርጎርዮስ ዘናዝያንዞስ ይህንን ግስ ልዩ ትርጉም ሰጥተው ተጠቅመውበታል፦ አብ ያልተወለደ ምንጭ ነው፤ ወልድ ከአብ የተወለደ ነው፤ መንፈስ ቅዱስ ደግሞ ከአብ የሚሠርጽ ነው። በዚህ መሠረት ekporeusis (የመንፈስ ዘላለማዊ አመጣጥ) እና pempsis (በጊዜ ውስጥ ወደ ዓለም መላክ) የተለያዩ ነገሮች ተብለው ይለያሉ።

በትርጉሞች ውስጥ፦ አብዛኞቹ የእንግሊዝኛ ትርጉሞች የግሪኩን ቃል በታማኝነት ይከተላሉ። ESV፣ NASB፣ NRSV እና የካቶሊኩ NABRE "proceeds from the Father" ("ከአብ ይሠርጻል/ይወጣል") ሲሉ፣ NIV "goes out from the Father" ("ከአብ ዘንድ ይወጣል") ይላል፤ ትርጉሙ አንድ ነው። የላቲኑ ቩልጌት qui a Patre procedit ብሎ ተርጉሞታል፤ የእንግሊዝኛው "proceed" ከዚሁ የላቲን ቃል የመጣ ነው። በአማርኛ "ከአብ የሚወጣው" የሚለው ሐረግ ከግሪኩ ekporeuetai ጋር በቀጥታ ይዛመዳል። በግዕዝ ደግሞ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የሃይማኖት መግለጫ መንፈስ ቅዱስን "ዘሠረጸ እም አብ" (ከአብ የሠረጸ) በማለት ያውጃል፤ "ሠረጸ" የሚለው ቃል እንደ ቅርንጫፍ ከሥር መፍለቅን የሚያመለክት ውብ የግዕዝ ቃል ነው።

ቃሉ በኋላ ዘመን ያስከተለው ክርክር

ወደ ቤተ ክርስቲያን ታሪክ፦ ከዮሐንስ 15፡26 ጋር በተያያዘ ሊታወቅ የሚገባው አንድ የታሪክ እውነት አለ፦ የትኛውም ዋና የግሪክ የእጅ ጽሑፍ በዚህ ቁጥር "ከወልድም" (καὶ τοῦ Υἱοῦ / Filioque) የሚለውን ሐረግ አያካትትም፤ ጌታ ራሱ የተናገረው "ከአብ የሚወጣው" ብቻ ነው። "Filioque" የሚለው ቃል በኋላ በምዕራብ ቤተ ክርስቲያን፣ መጀመሪያ በስፔን በ6ኛው ክፍለ ዘመን ወደ ላቲኑ የሃይማኖት መግለጫ የገባ ሲሆን፣ ቀስ በቀስ በላቲኑ ዓለም ተስፋፍቶ በመጨረሻ ለምሥራቅና ለምዕራብ ቤተ ክርስቲያናት መለያየት አንዱ ምክንያት ሆኗል። ይህ የግሪኩ ጽሑፍ አካል ሳይሆን የኋላ ዘመን የሃይማኖት ትምህርት እድገት መሆኑን ማወቅ ትልቅ ግልጽነት ይሰጣል፤ የዛሬ አማኝም የቅዱስ ጽሑፉን ቃል ከቤተ ክርስቲያን ወጎችና ትርጓሜዎች ሊለይ ይገባዋል።

ይሁን እንጂ ጥቅሱ የወልድን ሚና የሚሰርዝ ተደርጎ መነበብ የለበትም። ኢየሱስ ራሱ "እኔ የምልክላችሁ" ብሏል፤ በ16፡14–15 ደግሞ መንፈስ ወልድን እንደሚያከብርና የወልድ የሆነውን ወስዶ እንደሚገልጥ፣ የአብ የሆነው ሁሉ የወልድ እንደሆነም ተናግሯል። አውግስጢኖስ በኋላ ይህንን ነጥብ አጽንኦት ሰጥቶ አስተምሯል። በዚህ መሠረት ጥቅሱ ሁለት እውነቶችን በአንድ ላይ ይጠብቃል፦ የመንፈስ የዘላለም ምንጭ (አመጣጥ) አብ ነው፤ ለዓለም የመንፈስ ስጦታ ደግሞ በወልድ አማካይነት ይሆናል። በዚህ ጉዳይ ላይ የቤተ ክርስቲያን ትውፊቶች የተለያዩ ማብራሪያዎች እንዳሏቸው በትሕትና መቀበልና፣ በተመሳሳይ ጊዜ የቅዱስ ጽሑፉን ቃል በትክክል መያዝ ጥበብ ነው።

"ስለ እኔ ይመሰክራል" — የመንፈስ ዋና ተግባር

የቁጥሩ የመጨረሻ ሐረግ የመንፈስ ቅዱስን ተልእኮ ዋና ማዕከል ይገልጣል፦ መንፈስ "ስለ እኔ" ይመሰክራል። መንፈስ ቅዱስ ራሱን ለማስተዋወቅ የሚመጣ ሳይሆን ክርስቶስን ለማክበር የሚመጣ ነው (16፡14)። የክርስቲያን ሕይወት ትክክለኛ የመንፈስ ሥራ ምልክት ወደ ኢየሱስ የሚመራ መሆኑ ነው። ይህ ምስክርነት በሁለት መንገድ ይፈጸማል፦ በአንድ በኩል መንፈስ በአማኞች ልብ ውስጥ ይመሰክራል፣ ልጆች መሆናችንን ያረጋግጥልናል (ሮሜ 8፡16፤ 1ዮሐ 5፡6)፤ በሌላ በኩል በደቀ መዛሙርቱ አማካይነት ይመሰክራል። ቀጣዩ ቁጥር ይህንን ግንኙነት በግልጽ ያሳያል፦ "እናንተም ደግሞ ከመጀመሪያ ከእኔ ጋር ኖራችኋልና ትመሰክራላችሁ" (15፡27)። ማለትም የመንፈስ ምስክርነትና የሐዋርያት ምስክርነት ሁለት የተለያዩ ድምፆች ሳይሆኑ አንድ የተጣመረ ምስክርነት ናቸው፤ ሐዋርያት የዓይን ምስክርነታቸውን ሲያቀርቡ፣ መንፈስ ደግሞ በሰሚዎቹ ልብ ውስጥ ያንን ምስክርነት ሕያው ያደርጋል። ይህ በሐዋርያት ሥራ 1፡8 እና በጰንጠቆስጤ ቀን ተፈጽሟል፤ ፈሪ ዓሣ አጥማጆች መንፈስ ሲመጣባቸው ደፋር የወንጌል ምስክሮች ሆነዋል።

ለዛሬው አማኝ የሚሰጠው መንፈሳዊ ትምህርት

ከዚህ ቁጥር ሦስት ተግባራዊ እውነቶች ይወጣሉ። አንደኛ፣ በመከራና በተቃውሞ ውስጥ ብንሆንም ብቻችንን አይደለንም፤ ጌታ የላከው ረዳት ከጎናችን ነው። ለተሰደደ፣ ለተገፋና ለተጨነቀ አማኝ ይህ ቃል የዛሬም ሕያው ተስፋ ነው። ሁለተኛ፣ እውነትን ለማወቅ በራሳችን ብልሃት ላይ ሳይሆን በእውነት መንፈስ ላይ መደገፍ አለብን፤ ስለዚህ ቃሉን ስናነብና ስናስተምር በጸሎትና በትሕትና መሆን ይገባዋል። ሦስተኛ፣ የመንፈስ ሙላት እውነተኛ ምልክቱ ክርስቶስን መመስከር ነው፤ ሕይወታችን፣ ቃላችንና አገልግሎታችን ሁሉ ወደ ኢየሱስ የሚያመላክት ሲሆን የመንፈስ ሥራ እየተፈጸመ መሆኑን እናውቃለን። በመጨረሻም የሥላሴን ምስጢር ስናስብ በክርክር ከመጠመድ በፊት በአምልኮና በአድናቆት መንበርከክ ይገባናል፤ እግዚአብሔር አብ ልጁን ልኮልናል፣ ልጁም መንፈሱን ልኮልናል፣ መንፈሱም ወደ ልጁ ይመራናል፣ ልጁም ወደ አብ ያደርሰናል።

የአባቶች ማጠቃለያ ሰንጠረዥ (በመንፈስ አመጣጥ ላይ ያሉ ቁልፍ ድምጾች)

አባት/ጉባኤ	ቁልፍ ጽሑፍ ወይም ጥቅስ	በመንፈስ አመጣጥ ላይ ያለው አቋም	ዘመን/ምንጭ
ዮሐንስ 15፡26 (ቅዱስ ጽሑፍ)	"τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ὃ ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται, ..."	ቅዱስ ጽሑፍ፡ መንፈስ "ከአብ ይወጣል" (ስለ ወልድ አይጠቅስም)።	1ኛው መ.ክ.ዘ (ወንጌል)
አትናቴዎስ	(በመልእክቶቹ የተዘዋዋሪ) መንፈስ አምላክ ነው "ከአብም" ነው።	አብ የመንፈስ ምንጭ ነው።	340ዎቹ ዓ.ም
የናዚንዙሱ ጎርጎርዮስ	"መንፈስ በእውነት... ከአብ ይወጣል፣ በመወለድ ሳይሆን በ ekporeusis።"	ekporeusis: ከአብ ብቻ መውጣትን ያጎላል።	380ዎቹ (ንግግር 39.12)
የቂሣርያው ባስልዮስ	"በወልድ በኩል... [መንፈስ] ከአብ ጋር ተቆራኝቷል።"	መውጣት ከአብ ነው፣ ነገር ግን "በወልድ በኩል"።	375 (በመንፈስ ቅዱስ ላይ I.XVIII)
የንሲሳው ጎርጎርዮስ	መንፈስ ከአብ ይወጣል፣ አብ የሥላሴ "መጀመሪያ" ነው።	የአብ ምንጭነት፤ መንፈስ ከአብ።	390ዎቹ
የእስክንድርያው ቄርሎስ	ekporeusis ን ለአብ ብቻ ይጠቀማል፤ መንፈስ ይሰጣል እንጂ ከወልድ አይመጣም።	የአብ ብቸኛ ምንጭነት።	430ዎቹ
ዮሐንስ ዘደማስቆ	"አብ ሁል ጊዜ... ቃሉን ከራሱ ያወጣል፣ በቃሉም በኩል... መንፈሱ ከእርሱ ይወጣል።"	አብ ምክንያት ነው፤ መንፈስ "በወልድ በኩል" ይፈሳል።	~730 (የኦርቶዶክስ እምነት I.15)
መክሲሞስ ታማኙ	መንፈስ "መገኘቱን ከአብ በወልድ በኩል ያደርጋል"	Dia tou Huiou: "ከአብ በወልድ በኩል"።	7ኛው መ.ክ.ዘ
አውግስጢኖስ (ምዕራብ)	"'እኔ ከአብ ዘንድ የምልክላችሁ' ማለቱ መንፈስ የአብም የወልድም መሆኑን ያሳያል..."	ፊሊዮክዌ፡ አንድ መገኛ (አብ+ወልድ) አመጣጥ።	419 (ስለ ሥላሴ IV.20)
ምሥራቃዊ ኦርቶዶክስ	"መንፈስ ከአብ ብቻ ይወጣል፣ ነገር ግን በወልድ በኩል (በኢኮኖሚ)።"	አብ እንደ ብቸኛ መገኛ (arche)።	ትውፊታዊ መግባባት
ምዕራባዊ (ካቶሊክ)	"ፊሊዮክዌ" ታከለ፡ "ከወልድም"። መንፈስ "ከአብና ከወልድ ይወጣል።"	ድርብ (ነገር ግን እንደ አንድ መገኛ) መውጣት።	ከቶሌዶ 589 ጀምሮ

ጉባኤዎች እና የሃይማኖት መግለጫዎች

የኒቅያ የሃይማኖት መግለጫ (325፣ በ381 ተሻሻለ)፦ የመጀመሪያው መግለጫ (325 ዓ.ም) ስለ መንፈስ ቅዱስ አመጣጥ አላብራራም ነበር። በቁስጥንጥንያ ጉባኤ (381 ዓ.ም) "በመንፈስ ቅዱስም እናምናለን... ከአብ በሚወጣ" ተብሎ ተብራራ። ይህ ቀመር አብን ለመንፈስ ብቸኛ ምንጭ (አርኬ) አድርጎ ያቀርባል። በዚህ የግሪክ ጽሑፍ ውስጥ "ከወልድም" (ፊሊዮክዌ) የሚል አልነበረም።

የፊሊዮክዌ መጨመር (የቶሌዶ ጉባኤ 589 ዓ.ም)፦ በምዕራብ፣ የስፔን ጳጳሳት "ፊሊዮክዌ" ("ከወልድም") የሚለውን የላቲን ቃል በመግለጫው ላይ መጨመር ጀመሩ። ሦስተኛው የቶሌዶ ጉባኤ (589 ዓ.ም) አርዮሳውያንን ለመቃወም ይህን ሐረግ በይፋ አስገባ። በዘመናት ሂደት በላቲን አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ መደበኛ ሆነ።

የሊዮን 2ኛ ጉባኤ (1274) እና የፍሎረንስ ጉባኤ (1439)፦ የምሥራቅንና የምዕራብን ቤተ ክርስቲያን አንድ ለማድረግ የተጠሩት እነዚህ ጉባኤዎች የላቲኑን ቀመር ተቀበሉ። በፍሎረንስ ጉባኤ ጳጳስ አውጂን 4ኛ የግሪክ ፓትርያርኮች "መንፈስ ቅዱስ ከአብና ከወልድ እንደ አንድ ምንጭ ይወጣል" የሚለውን እንዲፈርሙ አደረጉ (ምንም እንኳን ይህ አንድነት በኋላ ቢፈርስም)።

ተሐድሶ እና ከዚያም በኋላ፦ የፕሮቴስታንት አብያተ ክርስቲያናት በአብዛኛው የላቲኑን የሃይማኖት መግለጫ አስጠብቀዋል። ዘመናዊው የካቶሊክ ካቴኪዝም (1992) አሁንም "መንፈስ ቅዱስ ከአብና ከወልድ እንደ አንድ ምንጭ ይወጣል" ብሎ ያስተምራል። የምሥራቅ ኦርቶዶክስ፣ የኦሬንታል ኦርቶዶክስ (የኢትዮጵያን ጨምሮ) ግን መግለጫውን ያለ ፊሊዮክዌ ማነባቸውን ቀጥለዋል።

የኤኩሜኒካል (የጋራ) ውይይቶች፦ በ1982 እና በ1995 የተደረጉ የካቶሊክ-ኦርቶዶክስ ውይይቶች፣ ሁለቱም ወገኖች አብ የመለኮት ብቸኛ ምንጭ መሆኑን እንደሚቀበሉ እና ልዩነቱ በአብዛኛው የቋንቋ (የግሪክ vs ላቲን) እና የአገላለጽ መሆኑን አስምረውበታል።

ጉባኤ/መግለጫ	ዓ.ም.	በመንፈስ ላይ ያለው ሐረግ	ፊሊዮክዌ?	ትርጉም/ፋይዳ
ኒቅያ 1ኛ	325	(አሮጌው መግለጫ) ስለ አመጣጥ ግልጽ አላደረገም	–	ለሥላሴ መሠረት ጣለ፤ መንፈስን "ጌታና ሕይወት ሰጪ" አለው።
ቁስጥንጥንያ 1ኛ	381	"ከአብ የሚወጣ" (ብቻ)	አይደለም	የአብን ምንጭነት አጸና፤ ለምሥራቅ ቅዳሴ መሠረት ሆነ።
ቶሌዶ 3ኛ	589	ላቲን: "ከአብና ከወልድም ይወጣል"	አዎ	የመጀመሪያው ይፋዊ የፊሊዮክዌ መጨመር (በምዕራብ)።
ሊዮን 2ኛ	1274	ላቲኑን ቀመር ለአንድነት ተቀበለ	አዎ	ጊዜያዊ የአንድነት ስምምነት።
ፍሎረንስ	1439	"ከአብና ከወልድም ይወጣል" ከማብራሪያ ጋር	አዎ	የአንድነት አዋጅ፣ ፊሊዮክዌን እንደ አንድ ምንጭ ለማስረዳት ሞከረ።
የኢትዮጵያ (ኦሬንታል)	–	አማርኛ/ግዕዝ: "ከአብ ወጣ መንፈስ"	አይደለም	የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ኦሪጅናል ቀመሩን ትከተላለች።
ዘመናዊ ውይይቶች	1982–95	"ከአብ (እንደ አንድ ምንጭ) ይወጣል፣ እርሱም የወልድ መንፈስ ነው"	(እንደገና ተተረጎመ)	ሁለቱም አብ ምንጭ መሆኑን ተስማምተዋል፤ ልዩነቱ አገላለጽ ላይ ነው።

የምሥራቅ እና የምዕራብ አመለካከቶች

ምሥራቃዊ (ግሪክ/ኦርቶዶክስ)፦ የኦርቶዶክስ እምነት መለያ የአብ ብቸኛ ምንጭነት ነው፦ እርሱ ብቻ ለወልድም ለመንፈስም ያልተወለደ መነሻ ነው። የ381ዱን መግለጫ ቃል በቃል በመውሰድ መንፈስ ቅዱስ ከአብ "ብቻ" ይወጣል ብለው ያምናሉ። የወልድ ሚና መንፈስን በድነት ታሪክ ውስጥ (በኢኮኖሚ) መላክ እንጂ የህልውናው ምንጭ መሆን አይደለም ("ከአብ ይወጣል፣ በወልድ በኩል ይሰጠናል")። ይህ አስተምህሮ በግሪክ አባቶች ዘንድ "ሞናርኪያ ቱ ፓትሮስ" (የአብ ብቸኛ አገዛዝ/ምንጭነት) ተብሎ ይጠራል፤ ይህም ማለት በሥላሴ ውስጥ የመለኮት አንድነት ምንጩ የአብ ማንነት ራሱ እንጂ የጋራ ባሕርይ ብቻ አይደለም። ፊሊዮክዌ እንደ አዲስ ፈጠራ ውድቅ ይደረጋል፤ ምክንያቱም ምሥራቃውያኑ እንደሚያምኑት፣ ይህ ጭማሪ ካስቀመጠው በኋላ አብና ወልድ አንድ ላይ ተዋህደው "ምንጭ" ቢሆኑ፣ በሥላሴ ውስጥ ያለው የግል ልዩነት (ማለትም አብ ወላጅ፣ ወልድ ተወላጅ፣ መንፈስ ቅዱስ ወጪ የሚለው ልዩ ግብር) ይደበዝዛል ብለው ይሰጋሉ።

ምዕራባዊ (ካቶሊክ/ፕሮቴስታንት)፦ የአውግስጢኖስን ትምህርት በመከተል፣ የላቲን ቤተ ክርስቲያን መንፈስ ቅዱስ ከአብና ከወልድ (እንደ አንድ ምንጭ) ይወጣል ብላ ታስተምራለች። አውግስጢኖስ ይህን አቋም የገነባው በተለይ ዮሐንስ 20፡22ን ("እፍ አላቸውም፦ መንፈስ ቅዱስን ተቀበሉ" ሲል ኢየሱስ ራሱ ትንፋሹን ለደቀ መዛሙርቱ እፍ ሲል) እና ገላትያ 4፡6ን ("የወልድም መንፈስ") በመጥቀስ ነው። ምክንያቱም የወልድን ፍጹም አምላክነት ከአብ ጋር እኩል ለማድረግ ነው (መንፈስ ከአብ ብቻ ቢወጣ በእግዚአብሔር ውስጥ ሁለት ምንጮችን ሊያመለክት ይችላል በሚል ስጋት)። ስለዚህ ምዕራባውያን ዮሐንስ 15፡26 እና ገላትያ 4፡6ን እንደ አሟይ አድርገው ይመለከታሉ፦ መንፈስ በባሕርዩ ከአብ ነው፣ በጸጋ ስጦታው ግን የወልድ ነው። አውግስጢኖስ ራሱ ይህን ግንኙነት "የፍቅር ማሰሪያ" ብሎ ይገልጸዋል። መንፈስ ቅዱስ በአብና በወልድ መካከል ካለው ዘላለማዊ ፍቅር ራሱ የሚፈልቅ የፍቅር ትስስር ተደርጎ ይታያል።

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ (ኦሬንታል)፦ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ከምሥራቁ አቋም ጋር ትሰለፋለች። በቅዳሴዋ (በግዕዝም ሆነ በአማርኛ) "ከአብ የሚወጣው" የሚለውን ጥንታዊ ሐረግ ያለ "ከወልድም" ትጠቀማለች። ትምህርቷ አብን እንደ ብቸኛ ምንጭ ያጎላል። ሆኖም፣ በተግባርና በምዕመናን ትምህርት፣ ቤተ ክርስቲያኒቱ መንፈስ ቅዱስ "የክርስቶስ መንፈስ" መሆኑን (ገላ. 4፡6) እና በክርስቶስ አማላጅነት ወደ እኛ መምጣቱን ታስተምራለች። ይህ ሚዛናዊ አቀራረብ ለኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ልዩ ጠቀሜታ አለው፤ ቤተ ክርስቲያኗ በምዕራቡና በምሥራቁ መካከል ባለው ውዝግብ ውስጥ ሳትገባ፣ ጥንታዊውን ኑዛዜ በታማኝነት እየጠበቀች በተመሳሳይ ጊዜ የክርስቶስን ማዕከላዊነት በአምልኮዋ ውስጥ ታስቀምጣለች። በዕለታዊ አምልኮ ውስጥ ይህ ልዩነት ብዙም አይጎላም፤ በበዓለ ሃምሳ ዝማሬዎች (ለምሳሌ "አብ ከበረከትህ...") መንፈስ ቅዱስ በታላቅ ክብር ይመለካል። ይህ ደግሞ ባስልዮስ ቀደም ሲል ባቀረበው "ዶክሶሎጂያዊ ክርክር" ጋር ይገናኛል፦ ኢትዮጵያዊው ምእመን በማኅሌት ውስጥ ለመንፈስ ቅዱስ ሲዘምር፣ ስለ "ekporeusis" እና "procedit" ልዩነት ሳያውቅ፣ ራሱ መንፈስ ቅዱስ ሙሉ አምላክ መሆኑን በተግባር ይመሰክራል፤ ትምህርት ወደ አምልኮ የሚለወጥበት ሕያው ማሳያ ነው።

የመካከለኛው ዘመን፣ ተሐድሶ እና ዘመናዊ ጊዜ

መካከለኛው ዘመን፦ ምዕራባውያን ሊቃውንት (እንደ ቶማስ አኩዊናስ) ፊሊዮክዌን እንደ ዶግማ ሲያስተምሩ፣ አኩዊናስ ዮሐንስ 15፡26ን በአውግስጢኖስ መነጽር ተረጎመው። አኩዊናስ በ"ሱማ ቴዎሎጂካ" ውስጥ የተከራከረው፣ አብና ወልድ በሁሉም ነገር አንድ ቢሆኑ እንጂ "በአባትነት" ብቻ የሚለያዩ ከሆነ፣ በመንፈስ ቅዱስ አመጣጥ ረገድም ልዩነት ሊኖራቸው አይገባም የሚል ነበር። ይህ አመክንዮአዊ ክርክር (ከግንኙነት ንድፈ ሐሳብ የመነጨ) ለምዕራባውያኑ አቋም ፍልስፍናዊ መሠረት ሆኖ አገልግሏል። በሌላ በኩል ምሥራቃውያን (እንደ ፎትዮስ) አጥብቀው ተቃወሙት፤ ፎትዮስ ደግሞ በ"ስለ መንፈስ ቅዱስ ምሥጢራዊ ሥነ መለኮት" በተባለው ድርሳኑ ውስጥ፣ የምዕራባውያኑ አመክንዮ ራሱ ቅዱሳት መጻሕፍት ካላስተማሩት በላይ በፍልስፍና ላይ የተመሠረተ ነው ብሎ ይከራከራል። ይህም በ1054 ዓ.ም ለተፈጠረው ታላቁ መከፋፈል አንዱ ምክንያት ሆነ፤ ምንም እንኳ ሌሎች ፖለቲካዊና ባህላዊ ምክንያቶችም ቢኖሩም፣ ፊሊዮክዌ የስነ መለኮት ውዝግቡ ማዕከል ሆኖ ዛሬም ድረስ ቀጥሏል።

ተሐድሶ (ሪፎርሜሽን)፦ የፕሮቴስታንት አራማጆች የተለያዩ አቋሞችን ወሰዱ። ማርቲን ሉተር ፊሊዮክዌን ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋር የሚስማማ አድርጎ ተቀበለው። ጆን ካልቪን "መንፈስ ቅዱስ ከአብ፣ ከወልድም ይወጣል" በማለት በጥንቃቄ አስተማረ፣ ነገር ግን ቃሉን በሃይማኖት መግለጫዎቹ አስቀጠለ። ካልቪን ራሱ በ"ክርስቲያናዊ ሃይማኖት ተቋማት" ውስጥ ይህን ጥያቄ በተወሰነ መጠን በጥንቃቄ ስለያዘው፣ ከምሥራቃውያኑ ጋር ቀጥተኛ ግጭት ውስጥ ላለመግባት ጥረት አድርጓል። የአንግሊካን ቤተ ክርስቲያንም (በ39ኙ አንቀጾች) ልክ እንደ ካቶሊኮች ፊሊዮክዌን ታነባለች።

ዘመናዊ ነገረ-መለኮት እና ውዝግቦች

የፊሊዮክዌ ክርክር የሚያጠነጥነው በትርጓሜ (procedit እና ekporeuetai አንድ ናቸው ወይ?)፣ በነገረ መለኮት (ሁለት የመለኮት ምንጮችን ያመላክታል ወይ?) እና በቤተ ክርስቲያን ሥልጣን (አንድ ወገን ብቻ መግለጫን መለወጥ ይችላል ወይ?) ላይ ነው። ይህ የመጨረሻው ነጥብ፣ የቤተ ክርስቲያን ሥልጣን ጥያቄ ብዙ ጊዜ ችላ ይባላል፣ ነገር ግን ለምሥራቃውያኑ ትልቅ ክብደት አለው፦ የኒቅያ-ቁስጥንጥንያ ኑዛዜ በኤኩሜኒካል ጉባኤ የጸደቀ በመሆኑ፣ ማንኛውም ለውጥ ተመሳሳይ ኤኩሜኒካል ሥልጣን ያለው ጉባኤ ብቻ ሊያደርገው ይገባል፤ አንድ የአካባቢ ቤተ ክርስቲያን (እንደ ሮም) ብቻዋን ይህን ማድረጓ፣ የቤተ ክርስቲያንን አንድነትና የጋራ ውሳኔ አሰጣጥ መርህ ይጥሳል ተብሎ ይታመናል። የዮሐንስ ቆማ (Comma Johanneum - 1ዮሐ. 5፡7) "አብ፣ ቃል፣ እና መንፈስ ቅዱስ፤ ሦስቱም አንድ ናቸው" የሚለው ሐረግ በአንድ ወቅት የምዕራቡን አቋም ደግፎ የነበረ ቢሆንም፣ አሁን ግን የኋለኛ ዘመን የላቲን ቩልጌት ጭማሪ እንጂ የመጀመሪያው ቅዱስ ጽሑፍ አካል አለመሆኑ ታውቋል፤ ዘመናዊ የጽሑፍ ትችት (textual criticism) ጥናቶች ይህ ሐረግ በጥንታዊ የግሪክ ጽሑፎች ውስጥ ጨርሶ እንደማይገኝ፣ ነገር ግን በአራተኛው ወይም በአምስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን በላቲን ትውፊት ውስጥ እንደ ተጨመረ በእርግጠኝነት አረጋግጠዋል፤ ስለዚህ ዘመናዊ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉሞች አብዛኛውን ጊዜ ይህን ሐረግ ወይ ሙሉ በሙሉ ያስቀራሉ ወይም በግርጌ ማስታወሻ ብቻ ያመለክቱታል።

ይህ ረዥምና ውስብስብ ታሪክ የሚያስተምረን አንድ ትልቅ ትምህርት አለ፦ ስለ መንፈስ ቅዱስ ማንነት ያለን ግንዛቤ፣ ምንም እንኳ ዝርዝር ጥያቄዎች በክርስቲያኖች መካከል ልዩነት ቢፈጥሩም፣ ሁሉም ወገኖች በአንድ ማዕከላዊ እውነት ላይ ይስማማሉ፦ መንፈስ ቅዱስ ሙሉ በሙሉ አምላክ፣ ከአብና ከወልድ ጋር በአንድ ባሕርይ፣ በእኩል ክብር የሚመለክ ነው። ኢትዮጵያዊው አንባቢ ይህን ታሪክ ሲያነብ፣ የገዛ ቤተ ክርስቲያኑ በዚህ ረዥም ውይይት ውስጥ ያላትን ልዩ ቦታ፣ ጥንታዊውን ኑዛዜ ጠብቆ ማቆየት፣ በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ ክርስቶስን ማዕከል አድርጎ አምልኮ ማድረግ በአክብሮት ሊረዳ ይገባል። በመጨረሻ፣ ስለ ኤክፖርዩሲስ ወይም ስለ ፕሮሲዲት ትክክለኛ ትርጓሜ ብንከራከርም፣ መንፈስ ቅዱስ ራሱ ዛሬም ድረስ በእያንዳንዱ አማኝ ልብ ውስጥ አድሮ፣ ወደ እውነት ሁሉ እየመራ፣ ስለ ክርስቶስ እየመሰከረ ይኖራል። ይህ ተግባራዊ እውነት ከየትኛውም ታሪካዊ ክርክር በላይ ለዕለት ተዕለት ሕይወታችን ወሳኝ ነው።