የክርስቲያኖች ስደት

የክርስቲያኖች ስደት ሲባል፣ ግለሰቦችም ሆኑ ማኅበረሰቦች በጌታ በኢየሱስ ክርስቶስ ላይ ባላቸው ጽኑ እምነት እና ምስክርነት ምክንያት የሚደርስባቸውን ሥርዓታዊ ጥላቻ፣ ጥቃት፣ መድልዎና መገለል የሚያመለክት ጽንሰ-ሐሳብ ነው። ይህ ለቤተ ክርስቲያን ድንገተኛ ወይም ያልተጠበቀ አጋጣሚ ሳይሆን፤ ይልቁንም በወደቀው ዓለም ውስጥ የክርስቲያናዊ ማንነት ኦንቶሎጂያዊ (የህልውና) መገለጫ ነው። አብዛኛዎቹ የዓለም ሃይማኖታዊ ወጎች በመንግሥት ድጋፍ ወይም በባህላዊ የበላይነት ሲያድጉ፣ የክርስትና እምነት ግን ማዕከላዊው መሥራቹና ጌታው በመስቀል ላይ በውርደት በተገደለበት፣ እጅግ በተናቀና በተገለለ ሐዋርያዊ እንቅስቃሴ ውስጥ ነው የተጸነሰው። ስለዚህ፣ የቤተ ክርስቲያንን ታሪክ ከስደት እውነታ ነጥሎ መረዳት ፈጽሞ የማይቻል ነው፤ ስደት ፖለቲካዊ ወይም ታሪካዊ ክስተት ብቻ ሳይሆን፣ አማኞች ከክርስቶስ ሕማምና ተልእኮ ጋር የሚተባበሩበት ጥልቅ መንፈሳዊ ምሥጢር ነው።

ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን መሠረታዊ መርህ ለጢሞቴዎስ ሲያስተምረው፣ "በክርስቶስ ኢየሱስ እግዚአብሔርን በመምሰል ሊኖሩ የሚወዱ ሁሉ ግን ይሰደዳሉ" (2 ጢሞ 3፥12) በማለት፣ ስደትን እንደ ልዩ ታሪካዊ አጋጣሚ ሳይሆን፣ እውነተኛ የክርስቲያን ደቀመዝሙርነት የማይቀርለት መደበኛ ዕጣ ፈንታ አድርጎ ያቀርበዋል። ይህ ትንታኔ የስደትን ታሪካዊ ፍሰት ብቻ ሳይሆን፣ ከዚያ ጀርባ ያለውን ጥልቅ ፋይዳ ማለትም መከራን ከክርስቶስ ጋር የመተባበር መንገድ፣ ስደትን የእምነት ማጥሪያ እሳት ፣ እንዲሁም የሰማዕታትን ደም ለወንጌል መስፋፋት አስተዋጸኦ እንደሚያደርግ አድርጎ በስፋት ይመረምራል።

የተራራው ስብከት፡ የብፅዕና ሥነ-መለኮት

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ የተራራውን ስብከት ሲያስተምር፣ ስምንቱን የብፅዕና ቃላት በሚደመድምበት አንቀጽ ላይ የስደትን ጉዳይ በቀጥታ ማንሳቱ ድንገተኛ አጋጣሚ አልነበረም። ደቀ መዛሙርቱ በወደቀው ዓለም ውስጥ ስለሚጠብቃቸው የተጋድሎ ሕይወት ገና ከመጀመሪያው ፍጹም የሆነ ሥነ-መለኮታዊ ግንዛቤ እንዲኖራቸው ፈልጓል፦ የመንግሥተ ሰማያት ዜጋ መሆን ማለት፣ በክፋት ከተሞላው የዚህ ዓለም ሥርዓት ጋር ማይቀር ግጭት ውስጥ መግባት ማለት ነው። ይሁን እንጂ፣ ኢየሱስ ይህንን እውነታ የሚያቀርበው በፍርሃት ወይም በሽንፈት ስሜት ሳይሆን፣ በዘላለማዊ የድል ደስታና በተስፋ ቃል አውድ ውስጥ ነው።

በዚህ አውድ ውስጥ በጽኑ ልብ ሊባል የሚገባው እውነት፣ ኢየሱስ "ብፁዓን ናችሁ" ያለው ስደት በራሱ የሞራል ውበት ስላለው ሳይሆን፣ ስደት እውነተኛውን ደቀ መዝሙርነት ከቀደሙት የነቢያት ትውፊት ጋር ስለሚያቆራኘውና፣ የመንግሥተ ሰማያትን ወራሽነት በእርግጠኝነት ስለሚያጸና ነው። "ደስ ይበላችሁ ሐሴትም አድርጉ" የሚለው ሐዋርያዊ ትእዛዝ፣ ከሥነ-ልቦናዊ ስሜት ግድየለሽነት የመነጨ ሳይሆን፣ ከምድራዊ ሁኔታዎች ሁሉ በላይ በሆነው ዘላለማዊ የእግዚአብሔር ሉዓላዊነት ላይ የተመሠረተ ጥልቅ የመንፈስ ቅዱስ ደስታ ነው። ይህ የፍጻሜ ዘመን ተስፋ ስደትን ወደ ዘላለማዊ በረከት የሚለውጥ የመንግሥተ ሰማያት ስሌት ነው፦ የምድር ጊዜያዊ ኪሳራ፣ የሰማይ ዘላለማዊ የክብር ትርፍ ይሆናል።

የብሉይ ኪዳን መሠረት፡ የጻድቁ መከራ

ምንም እንኳ የክርስቲያን ስደት ትርጉሙን በሙላት የሚያገኘው በአዲስ ኪዳን መገለጥ ቢሆንም፣ የዚህ አስተምህሮ ታሪካዊና መለኮታዊ ሥረ-መሠረት ግን በብሉይ ኪዳን የድነት ታሪክ ውስጥ በጥልቅ ተተክሏል። የዕብራውያን ቅዱሳት መጻሕፍት፣ የእግዚአብሔር ጻድቃን በክፉዎች ዓመጽ ምክንያት መከራን ሲቀበሉ በተደጋጋሚ ያሳያሉ፦ ዮሴፍ በወንድሞቹ ተሽጦ በግፍ ታሰረ፤ ሙሴ ከግብጽ ምድር ተሰደደ፤ ዳዊት በሳኦል የዓመጽ ዘመናት በምድረ በዳ ተንከራተተ፤ ኤርምያስ ለእውነት በመቆሙ በጭቃ ጉድጓድ ተጣለ (ኤር. 38)፤ እንዲሁም ኤልያስ ለሕይወቱ ሲል ሸሸ (1 ነገ. 19)። የመዝሙር መጽሐፍ የጻድቃንን የመከራ ጩኸት በተደጋጋሚ የሚያስተጋባ ሲሆን (መዝ. 22፤ መዝ. 69)፤ ነቢያትም የእግዚአብሔርን ሉዓላዊ እውነት ያለማወላወል በመናገራቸው ብቻ፣ ከገዛ ወገኖቻቸው እጅግ የከፋ ጥላቻና ስደት ደርሶባቸዋል (ኤር. 20፥1-2)።

ይህ ሰፊ የብሉይ ኪዳን ታሪካዊ ዳራ፣ አንድ ወሳኝ መለኮታዊ መርህን ያጸናል፦ ለእግዚአብሔር የቃል ኪዳን እውነት ታማኝ ሆኖ መኖር፣ በኃጢአት ከወደቀው ዓለምና ከጨለማ ኃይላት የማይቀር ተቃውሞን ያስከትላል። ጻድቁ ስለ እግዚአብሔር ጽድቅ ሲል መከራን ይቀበላል፤ ይህ ደግሞ የእግዚአብሔር ኪዳናዊ ታማኝነት መጓደል ሳይሆን፣ በኃጢአተኛ ዓለም ውስጥ የሚታይ የብርሃንና የጨለማ መንፈሳዊ ግጭት ነው። ይህ የብሉይ ኪዳን የጻድቃን መከራ ትውፊት ፣ አዲስ ኪዳን ስደትን እንደ ያልተጠበቀ እንግዳ ነገር ሳይሆን፣ የእግዚአብሔር የማዳን ዕቅድ አንዱ አካል አድርጎ እንዲገነዘበው ጽኑ መሠረት ጥሏል።

ክርስቶስ፡ መከራ የተቀበለው አገልጋይ

ራሱ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ የእርሱ ምድራዊ ሕይወትና አገልግሎት የተደመደመው በስደት፣ በመገለልና በጎልጎታ መስቀል ላይ በተፈጸመው የውክልና ሞት ነው። ወንጌላት ኢየሱስን፣ ነቢዩ ኢሳይያስ አስቀድሞ የተነበየለትን "መከራ የሚቀበል አገልጋይ" (ኢሳ. 53) ትንቢት ፍጹም በሆነ መልኩ የፈጸመ ጻድቅ አድርገው ያቀርቡታል። ኢየሱስ መከራን የተቀበለው የዘመኑን የሃይማኖት ግብዝነት፣ የሰው ሰራሽ ወጎችንና ዓለማዊ የፖለቲካ ሥልጣንን በእግዚአብሔር መንግሥት እውነት ስለተገዳደረ ነበር። በሮማውያን የፍርድ ሥርዓት በመስቀል ላይ መሰቀሉ፣ በወቅቱ እጅግ አሳፋሪና አሰቃቂ የነበረው የሞት ቅጣት በእግዚአብሔር ሉዓላዊ የድነት ዕቅድ ወደ ዓለም ቤዛነት ተለወጠ። በዚህም፣ ስደትና መከራ በእግዚአብሔር የመተው ምልክት መሆኑ ቀርቶ፣ የፍጹም ታዛዥነትና የመለኮታዊ ክብር መግለጫ ሆነ።

በዚህ ክርስቶሎጂያዊ አውድ ውስጥ "መስቀልን መሸከም" ሲባል፣ ተራ የሆነ የግል የሕይወት ችግርን ማመልከቱ ሳይሆን፣ ለወንጌል እውነት ሲሉ መገለልን፣ ምድራዊ ማጣትንና ሞትን እንኳ ሳይቀር ለመቀበል ራስን መስጠትን የሚያመለክት ነው። ስለዚህ፣ ጤናማ ክርስቲያናዊ ደቀ መዝሙርነት፣ በክርስቶስ እውነት ምክንያት የሚመጣን ስደት ለመቀበል ካለው ጽኑ ፈቃደኝነት ፈጽሞ ሊነጠል አይችልም። ይህ መስቀል-ተኮር የሆነ አስተምህሮ ፣ የቀደሙት ክርስቲያኖች መከራን "ወደ እርሱም እናውቀው ዘንድ፣ ወደ ትንሣኤውም ኃይል ወደ መከራውም ኅብረት እንገባ ዘንድ" (ፊል. 3፥10) በማለት፣ ከክርስቶስ ሕይወት ጋር በአንድነት የመካፈል ታላቅ መብት አድርገው እንዲቆጥሩት አድርጓቸዋል።

ለሚሰደዱ አማኞች የተሰጡ መለኮታዊ የተስፋ ቃላት

መጽሐፍ ቅዱስ የክርስቲያኖችን ስደት ታሪካዊ እውነታ ብቻ ዘግቦ አያልፍም፤ ይልቁንም በመከራ እቶን ውስጥ ለሚያልፉ አማኞች እጅግ ጠንካራና ተጨባጭ የሆኑ መለኮታዊ የተስፋ ቃላትን ይሰጣል። እነዚህ ተስፋዎች ጊዜያዊ የሆነ ስሜታዊ ማጽናኛን ብቻ የሚሰጡ ሳይሆኑ፣ በማይለወጠው የእግዚአብሔር ሉዓላዊ ባሕርይና በክርስቶስ በተፈጸመው የድነት ሥራ ላይ የተመሠረቱ፣ ጽኑ የሆኑ ሥነ-መለኮታዊ መሠረቶች ናቸው።

ጥንታዊ ስደት በሮማ ግዛት

የመጀመሪያውና ለክርስትና እምነት ጽናት ታላቅ መሠረት የሆነው የስደት ዘመን የተከሰተው በጥንታዊቷ የሮማ ግዛት ውስጥ ነው። ክርስቲያኖች "ኢየሱስ ጌታ ነው" በማለት፣ እስከዚያ ጊዜ ድረስ ለሮማው ቄሳር ብቻ ይሰጥ የነበረውን ፍጹም የሉዓላዊነትና መለኮታዊ ማዕረግ፣ አዳኛቸው ለሆነው ለክርስቶስ ብቻ በመስጠታቸውና ለንጉሠ ነገሥቱ ምስል ዕጣን ለማጠን ፈቃደኛ ባለመሆናቸው፣ ለሮማ ማኅበረሰብ ሃይማኖታዊና ፖለቲካዊ መሠረት እንደ ታላቅ አደጋ ተቆጠሩ። የሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ይህን ስደት የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የማይለወጥ መደበኛ እውነታ አድርጎ ያቀርበዋል፤ ለዚህም ማሳያ የሚሆነው፣ ቅዱስ እስጢፋኖስ ስለ ክርስቶስ ፍጹም አምላክነትና አዳኝነት በሰጠው የጸና ምስክርነት በድንጋይ ተወግሮ የዘመነ ሐዋርያት የመጀመሪያው ሰማዕት መሆኑ ነው (ሐዋ. 7)።

አራቱ ዋና ዋና የሮማ ስደቶች

"ማርቲሪያ" የሚለው የግሪክ ቃል በመጀመሪያ "ምስክርነት" ማለት ነበር፤ ከጊዜ በኋላ ግን በሞታቸው ስለ ክርስቶስ ጌትነትና አዳኝነት ወደር የሌለው ምስክር የሆኑትን አማኞች (Martyrs) ለማመልከት አገለገለ። ታዋቂው የቤተ ክርስቲያን አባት ተርቱሊያን ፣ "የሰማዕታት ደም የቤተ ክርስቲያን ዘር ነው" ብሎ እንዳወጀው፣ ስደት ቤተ ክርስቲያንን ከማጥፋት ይልቅ በድፍረትና በቅድስና ማጠናከሩ በክርስትና ታሪክ ውስጥ ተደጋጋሚ መንፈሳዊ ጭብጥ ነው። ክርስቲያን ሰማዕቱ የሚሞተው በተስፋ መቁረጥ ሳይሆን፣ ሞት በክርስቶስ አካላዊ ትንሣኤ ሙሉ በሙሉ መሸነፉን በሚያምን ፍጹም የድል መተማመን ነው።

ከስደት ወደ ሕጋዊ እምነት

በ313 ዓ.ም. ንጉሥ ቆስጠንጢኖስና ሊቂኒዮስ የሚላን አዋጅን በማውጣት ለመላው የሮማ ግዛት ሃይማኖታዊ ነጻነትን አወጁ። በዚህም ክርስትና ከተሰደደና አናሳ ከሆነ ቡድንነት፣ ሕጋዊ ጥበቃ ወደሚደረግለት አልፎም ወደ መንግሥት ሃይማኖትነት ተሸጋገረ ። ይህ ታሪካዊ ለውጥ ግን አዳዲስና እጅግ ከባድ መንፈሳዊ ፈተናዎችን ይዞ መጣ፦ ቤተ ክርስቲያን ማኅበራዊና ፖለቲካዊ ሥልጣን እያገኘች ስትሄድ፣ ውርደትን ለተቀበለውና ለተሰቀለው ክርስቶስ ታማኝ ሆና መቀጠል ትችላለች ወይ? እንደ ኒቅያ (325)፣ ቁስጥንጥንያ (381) እና ኬልቄዶን (451) ያሉት ታላላቅ የቤተ ክርስቲያን ጉባኤዎች ጤናማውን መሠረተ እምነት ለማስቀጠል ቢሞክሩም፣ ውሳኔዎቻቸውን ያልተቀበሉ ቡድኖች (እንደ አርዮሳውያን፣ ንስጥሮሳውያን፣ እና የባሕርይ አንድነት አማኞች) ራሳቸው በመንግሥት ኃይል ተሰደዱ። ይህ የውስጥ ስደት አሳዛኝ እውነታ ያሳያል፦ በአንድ ወቅት ስለ እምነቷ ደም ታፈስና ትሰደድ የነበረች ቤተ ክርስቲያን፣ የእምነት ንጽሕናን ለመጠበቅ በሚል ሰበብ ሌሎችን ወደ ማስገደድና ማሳደድ ውስጥ መግባቷ፣ ስለ ፖለቲካዊ ኃይልና ስለ ክርስቲያናዊ ትሕትና ጥልቅ መንፈሳዊ ማስጠንቀቂያ ይሰጠናል።

የመካከለኛው ዘመንና የተሐድሶ ዘመን ስደት

በሰባተኛው ክፍለ ዘመን የእስልምና ሃይማኖት መነሳት የመካከለኛውን ምስራቅ፣ የሰሜን አፍሪካንና የከፊል አውሮፓን ሃይማኖታዊ ገጽታ ለወጠው። ክርስቲያኖች በእስልምና አስተዳደር ሥር እንደ "ዚሚ" (Dhimmi - ጥበቃ የሚደረግላቸው የበታች ማኅበረሰቦች) ተመድበው፣ ልዩ ግብር (ጂዝያ) መክፈልን፣ ሕጋዊ ገደቦችንና ማኅበራዊ መድልዎዎችን አስተናግደዋል፤ በአንዳንድ ጊዜያት አንጻራዊ መቻቻል ቢኖርም፣ በሌሎች ጊዜያት ደግሞ አስከፊ የስደት ወቅቶች ይፈራረቁ ነበር። የመስቀል ጦርነቶች (ከ11ኛው እስከ 13ኛው ክፍለ ዘመን) ደግሞ በክርስትና ታሪክ ውስጥ እጅግ ውስብስብና አሳዛኝ ምዕራፍ ፈጠሩ፤ እነዚህ ጦርነቶች በቅድስት አገር ሃይማኖታዊ ማንነት ተነሳስተው የተጀመሩ ቢሆንም፣ ብዙም ሳይቆይ ወደ ፖለቲካዊ ፍላጎት፣ የሥልጣን ሽሚያና ወታደራዊ ወረራ ተለወጡ።

በ16ኛው ክፍለ ዘመን የፈነዳው የፕሮቴስታንት ተሐድሶ ደግሞ፣ ከጥንቶቹ የሮማ ክፍለ ዘመናት ወዲህ ለመጀመሪያ ጊዜ ስደት ከኢ-አማንያን (አረማውያን) ሳይሆን፣ እርስ በርስ ከሚፎካከሩ የክርስትና እምነት ወገኖች እንዲነሳ አደረገ። የሮማ ካቶሊክ ሥርዓት አካል የነበረው የስፔን ኢንኩዊዚሽን ፕሮቴስታንት አማኞችን በጭካኔ አሳደደ፤ በፈረንሳይ "ሁግኖትስ" በመባል የሚታወቁት የካልቪን አስተምህሮ ተከታይ ፕሮቴስታንቶች፣ በ1572 ዓ.ም. በቅዱስ ባርቶሎሜዎስ ዕለት አሰቃቂ ጭፍጨፋ ደረሰባቸው፤ በተቃራኒው ደግሞ፣ ፕሮቴስታንት በሚቆጣጠሯቸው አንዳንድ ግዛቶች ካቶሊኮች ተሰደዱ። አናባፕቲስቶች የተሰኙት ጽንፈኛ የተሐድሶ አማኞች ደግሞ፣ "ቤተ ክርስቲያንን ከመንግሥት የመለየት" ወንጌላዊ መርህ አጥብቀው በመያዛቸው፣ ከካቶሊክም ሆነ ከዋናው የፕሮቴስታንት ወገን ከባድ ስደትና ግድያ ደረሰባቸው፤ ይህ የማይናወጥ ጽናታቸው ግን ለኋለኛው ዘመን የሃይማኖት ነጻነት ክርክር ጽኑ መሠረት ጣለ። ይህ የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ክፍል ራሱ ልብን የሚነካ ጥልቅ ትምህርት ይሰጠናል፦ ነጻነትን አጥብቆ የፈለገ ልብ እንኳ፣ በጸጋ ካልተሞላና ያለ ትሕትና ከሆነ፣ ወደ አዲስ የሃይማኖት አስገዳጅነትና አሳዳጅነት ሊወድቅ ይችላል።

ዘመናዊ ስደት፡ ዓለም አቀፍ መልክዐ ምድር

በ21ኛው ክፍለ ዘመን ክርስትና በዓለም ላይ በስፋት ከሚሰደዱ እምነቶች አንዱ ሆኖ ቀጥሏል። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ እንደተናገረው፣ "በዓለም ሳላችሁ መከራ አለባችሁ፤ ነገር ግን አይዞአችሁ እኔ ዓለምን አሸንፌዋለሁ" (ዮሐ. 16፥33)። የዛሬው ዘመን የክርስቲያኖች ስደት ከቀደሙት ዘመናት የሚለየው በባሕርይው ውስብስብነት ነው፤ ዛሬ ስደት የሚመጣው ከሃይማኖታዊ ብሔርተኝነት ፣ ከኮሚኒስታዊና ሴኩላር ርዕዮተ-ዓለማዊ አክራሪነት፣ ከብሔርና ጎሳ ግጭት፣ እንዲሁም በመንግሥታት ከሚደረግ ዲጂታል የቴክኖሎጂ ክትትልና አፈና ነው።

ክልላዊ ሁኔታ

ኢትዮጵያ፡ ጥንታዊቷ ቤተ ክርስቲያንና ዘመናዊ ፈተናዎች

ኢትዮጵያ ክርስትናን እንደ አገር ሃይማኖት ከተቀበሉ የመጀመሪያዎቹ አገራት አንዷ ናት። በኢትዮጵያና በክርስትና መካከል ያለው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ግንኙነት የሚጀምረው በሐዋርያት ሥራ 8፥26-40 ላይ ነው፤ በዚያ ኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ከፊልጶስ ጋር ተገናኝቶ ተጠመቀ ፤ ኢትዮጵያ ገና በጠዋቱ በእግዚአብሔር የማዳን ዕቅድ ውስጥ መካተቷን የሚያሳይ ውብ ምስክርነት። በንጉሥ ኢዛና ዘመን (4ኛው ክፍለ ዘመን) ክርስትና ይፋዊ ሃይማኖት ከሆነ በኋላ፣ የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ደጋግማ ፈተናዎችን አሳልፋለች፦ በ16ኛው ክፍለ ዘመን በአሕመድ ግራኝ ወረራ ብዙ አብያተ ክርስቲያናት ወድመዋል፤ በ17ኛው ክፍለ ዘመን የካቶሊክ ተጽዕኖ የውስጥ ክፍፍልን አስከትሏል፤ በ20ኛው ክፍለ ዘመን በደርግ ማርክሳዊ ሥርዓት ውስጥ አብያተ ክርስቲያናት ተወርሰው ካህናት ታስረዋል።

በቅርብ ዓመታት ደግሞ የብሔር ግጭት ብዙ ጊዜ ሃይማኖታዊ መልክ እየያዘ በመምጣቱ፣ በአንዳንድ አካባቢዎች አብያተ ክርስቲያናት ተቃጥለዋል፣ ካህናትና ምዕመናን ተገድለዋል። የኢትዮጵያ ሕገ-መንግሥት የሃይማኖት ነጻነትን ቢፈቅድም፣ በተግባር ግን አማኞች አሁንም ለተጨባጭ ስጋት ተጋላጭ ናቸው። ቢሆንም፣ የኢትዮጵያ ክርስትና ስደትን የሚረዳው በጥልቅ መጽሐፍ ቅዱሳዊ እይታ ነው፦ መከራ በክርስቶስ ሕመም ውስጥ እንደ መሳተፍና እንደ እምነት መፈተኛ ተደርጎ ይወሰዳል፤ ሰማዕታትም እንደ ተሸናፊ ሳይሆን እንደ ድል አድራጊ ምስክሮች ይከበራሉ።

እግዚአብሔር ስደትን ለምን ይፈቅዳል?

መጽሐፍ ቅዱስ ስደትን በአራት ተደጋጋፊ መንፈሳዊ እውነታዎች ያብራራል፤ እነዚህ አራት ገጽታዎች ስደትን ከትርጉም አልባ ስቃይ ወደ ጥልቅ መንፈሳዊ ትርጉም ያለው ተሞክሮ ይለውጡታል።

በስደት ዘመን እንዴት ልንኖር ይገባል?

ቅዱሳት መጻሕፍት በመከራና በስደት እቶን ውስጥ ላሉ አማኞች ሊኖራቸው የሚገባውን ተገቢ ክርስቲያናዊ ምላሽ በግልጽ ያስቀምጣሉ። ይህ ምላሽ ሥጋዊ በቀልን መሻት ወይም ከፈተና በፈሪነት ማምለጥ ሳይሆን፣ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል የሚደረግ ንቁ መንፈሳዊ ተጋድሎ ፣ ጽኑ እምነት እና ሐዋርያዊ ምስክርነት ነው።