መጽሐፍ ቅዱስ ከግሪክኛው ታ ቢብሊያ (Ta Biblia) የተገኘና 'መጻሕፍቱ' የሚል ፍቺ ያለው ፣ ለአይሁድና ለክርስትና እምነቶች መሠረታዊና ቀኖናዊ ሰነድ ከመሆኑም ባሻገር፣ በሰው ልጅ የሥልጣኔ ታሪክ ውስጥ እጅግ የጎላ ተጽዕኖ ካሳደሩ ጽሑፎች ቀዳሚውን ስፍራ ይይዛል። በሕግ፣ በሥነ-ምግባር እሴቶች፣ በሥነ-ጽሑፍ፣ በፖለቲካዊ ፍልስፍና፣ በማኅበራዊ ተሐድሶ፣ እንዲሁም በምዕራባውያንና ቀሪው ዓለም የባህል ዕድገት ላይ ያሳረፈው አሻራ በየትኛውም የሃይማኖት ትውፊት የጽሑፍ ታሪክ ውስጥ ወደር አይገኝለትም። በአንድ በኩል የማይነጣጠል አንድ ወጥ ሥነ-መለኮታዊ ትረካ ሲኖረው፤ በሌላ በኩል ደግሞ ከ1,500 ዓመታት በላይ በፈጀ ጊዜ ውስጥ፣ ከ40 በሚበልጡ ጸሐፍት፣ በሦስት አህጉራትና በሦስት ቋንቋዎች የተከተበ፣ ጥንታዊ የመካከለኛው ምሥራቅ ሕግጋትን፣ የነገሥታት ዜና መዋዕልን፣ የቅኔ ሥራዎችን፣ የነቢያት ትንቢቶችን፣ የጥበብ ሥነ-ጽሑፎችን፣ የታሪክ ትረካዎችን፣ የግል መልእክቶችንና የራእይ ጽሑፎችን አጣምሮ የያዘ እጅግ ሰፊ የሥነ-ጽሑፍ ክምችት ነው።

የጥናቱ ወሰን እና ዘዴ

ይህ የምርምር ጽሑፍ የመጽሐፍ ቅዱስ ጥናትን፣ ታሪካዊ ሥነ-መለኮትን፣ የጽሑፍ ሂስን (Textual criticism)፣ እና ስልታዊ ሥነ-መለኮትን ያካተተ ሁለገብ የምርምር ዘዴን ይጠቀማል። ጥናቱ በአምስት ዐበይት የምርምር አቅጣጫዎች ይቃኛል፡ እነሱም የመጽሐፍ ቅዱስ ሥነ-ጽሑፋዊና ቋንቋዊ አወቃቀር፤ የመለኮታዊ እስትንፋስነት አስተምህሮ፤ የቀኖና አፈጣጠር ታሪካዊ ሂደት፤ የጽሑፍ ቅብብሎሽና የትርጉም ታሪክ፤ እንዲሁም የመጽሐፍ ቅዱስ ዐበይት ሥነ-መለኮታዊ ጭብጦች እንደ አንድ ወጥ የድነት ታሪክ ሙሉ አካል መሆናቸው ናቸው። በነዚህ ሁሉ ማዕቀፎች ውስጥ፣ ጥንታዊው የኢትዮጵያ የመጽሐፍ ቅዱስ ትውፊት ክላሲካል በሆኑ ታሪካዊ እንቅስቃሴዎች ውስጥ ቃሉን ልዩ በሆነ የአፍሪካ ክርስቲያናዊ ቅርስ አውድ እንዴት እንደተቀበለው ይመረመራል። በተለይም ይህ የትውፊት አተረጓጎም በእውነተኛው የክርስትና ሕይወት ላይ ያሳደረውን አሉታዊ ተጽዕኖና ተግዳሮት በሂሳዊ እይታ በመመርመር ልዩ ትኩረት ይሰጣል።

ርዕስ፣ ቋንቋዎች፣ እና የጽሑፍ ዘመን

የግሪክኛው ስያሜ ታ ቢብሊያ (ta biblia) 'መጻሕፍቱ' ማለት ሲሆን ለዚህ ስብስብ መሰጠት የጀመረው ገና ከክርስቶስ ልደት በፊት በ2ኛው ክፍለ ዘመን በሲራክ ጥበብ መግቢያ ላይ ሲሆን፣ በኋላም በጀሮም የቩልጌት ትርጉም አማካኝነት ወደ ላቲን የቤተ ክርስቲያን አጠቃቀም እንደ አንድ ነጠላ አንስታይ ስም (biblia) ሆኖ በመግባት የእንግሊዝኛውን 'Bible' (ባይብል) አስገኝቷል። ይህ የስያሜ ታሪክ ጽሑፉ በመሠረታዊነት የአንድ ሰው ንግግር ሳይሆን ቤተ-መጻሕፍት መሆኑን ፣ ከተለያዩ ጽሑፎች የተውጣጣ ነገር ግን ከክርስቲያናዊ ሥነ-መለኮት አንጻር አንድ ወጥ የሆነ ቀኖናዊ አካል መሆኑን ያንጸባርቃል።

የመጽሐፍ ቅዱስ ሦስቱ የመጀመሪያ ቋንቋዎች ጽሑፉ የተቀናበረበትን ተለዋዋጭ ባህላዊ እና ኢምፓየራዊ ዐውዶች ያሳያሉ። የብሉይ ኪዳን የዕብራይስጥ ወይም ማሶሬቲክ ጽሑፍ፣ በአብዛኛው ከ10ኛው እስከ 5ኛው ክፍለ ዘመን ቅ.ክ. የተጻፈ ሲሆን የጥንቱን የእስራኤል ማኅበረሰብ ቋንቋዊ መሠረት እና የሴማዊ ባህል አካባቢውን ያንጸባርቃል። መጽሐፍ ቅዱሳዊው አረማይክ፣ የባቢሎን እና የፋርስ መንግሥታት የዲፕሎማሲ እና የንግድ የጋራ ቋንቋ የነበረው ተቀራራቢ ሴማዊ ዘዬ፣ በዳንኤል (2፡4–7፡28)፣ በዕዝራ (4፡8–6፡18፤ 7፡12–26) እና በአንድ የኤርምያስ ቁጥር (10፡11) ውስጥ የሚገኝ ሲሆን፣ ይህም የባቢሎን ምርኮ እና ከምርኮ በኋላ ያለውን ዘመን የማኅበረሰብ እና ቋንቋዊ ሁኔታዎች ያሳያል።

አዲስ ኪዳን ሙሉ በሙሉ የተጻፈው በካይኔ ግሪክ ነው ። ይህ የሄለናዊው እና የሮማውያን የሜዲትራኒያን ዓለም (በግምት ከ300 ቅ.ክ. – 300 ድ.ክ.) የጋራ መግባቢያ ቋንቋ ነበር። ይህ የቋንቋ ምርጫ ለተግባራዊነት ብቻ ሳይሆን ሚሲዮናዊ ፋይዳም ነበረው። የሮማን ኢምፓየር የጋራ ቋንቋ መጠቀም፣ የሐዋርያት ስብከት የብሔር እና የባህል ድንበሮችን ተሻግሮ ሰፊ ተደራሽነት እንዲኖረው አድርጓል፣ ይህም የታላቁን ተልእኮ ዓለም አቀፋዊነት አሳክቷል (ማቴዎስ 28፡19-20)።

ምሁራን የመጽሐፍ ቅዱስን የመጻፊያ ዘመን በግምት በ1,500 ዓመታት ውስጥ ያስቀምጡታል ፤ ከሙሴ ዘመን (1400–1200 ቅ.ክ.) አንስቶ እስከ 1ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ የዮሐንስ ጽሑፎች ድረስ ያካትታል። ይህ አስደናቂ የዘመን ስፋት፣ ከ40 በላይ የሚሆኑ ጸሐፍት እጅግ ከተለያዩ ማኅበራዊ ዳራዎች ተነስተው የጻፉበት ፣ ነገሥታትን (ዳዊት፣ ሰሎሞን)፣ እረኞችን (አሞጽ)፣ አሳ አጥማጆችን (ጴጥሮስ፣ ዮሐንስ)፣ ሐኪሞችን (ሉቃስ)፣ የጦር አዛዦችን (ኢያሱ)፣ እና ቀራጮችን (ማቴዎስ) ጨምሮ ፣ ይህ የመጽሐፍ ቅዱስ ውስጣዊ ሥነ-መለኮታዊ ውህደት ከምንም በላይ የተለየ እና ሥነ-መለኮታዊ ትርጉም ያለው ያደርገዋል።

መዋቅራዊ ቅኝት፡ ብሉይ እና አዲስ ኪዳን

በይፋዊው ቀኖናዊ መዋቅሩ መሠረት፣ የክርስቲያን መጽሐፍ ቅዱስ በሁለት ዐበይት ክፍሎች ይመደባል፤ እነሱም ብሉይ ኪዳን እና አዲስ ኪዳን ናቸው። እነዚህ ክፍሎች እርስ በርስ የሚለዩት በታሪካዊ የዘመን ቅደም ተከተል ብቻ ሳይሆን፣ መሠረት ባደረጉት የቃል ኪዳን ሥነ-መለኮታዊ ማዕቀፍ ባሕርይ እና ከኢየሱስ ክርስቶስ የማዳን ሥራና ማንነት ጋር ባላቸው ተያያዥነት ጭምር ነው።

በአይሁድ የጽሑፍ ትውፊት ‘ታናክ’ (የቶራህ፣ ነቪኢም እና ኬቱቪም) በመባል የሚታወቀው ብሉይ ኪዳን፣ ሦስት ዐበይት የሥነ-ጽሑፍ ምድቦችን አቅፎ ይዟል። ቶራህ (ሕግ/ኦሪት) አምስቱን የሙሴ መጻሕፍት ይኸውም ዘፍጥረት፣ ዘጸአት፣ ዘሌዋውያን፣ ዘኍልቍ እና ዘዳግምን ያካትታል። እነዚህ መጻሕፍት የዓለምን ፍጥረት፣ የሰው ልጅን የኃጢአት ውድቀት ፣ የትውልድ አባቶችን ጥሪ፣ የዘጸአትን ታሪክ፣ የሲናን ቃል ኪዳን ፣ እና የጥንቷን እስራኤል መሠረታዊ የሕግና የሥርዓተ-አምልኮ መዋቅር ይተርካሉ። የነቪኢም (ነቢያት) ክፍል ደግሞ በቀድሞ ነቢያት (የዘዳግማዊ ታሪክ ክፍል ተብለው የሚታወቁትን ኢያሱ፣ መሳፍንት፣ ሳሙኤል፣ ነገሥታት) እና በኋለኞቹ ነቢያት (ኢሳይያስ፣ ኤርምያስ፣ ሕዝቅኤል እና አሥራ ሁለቱ ታናናሽ ነቢያት) ይከፈላል። ኬቱቪም (ቅዱሳት ጽሑፎች) እጅግ ሰፊ የሥነ-ጽሑፍ ዘውጎችን ያካተተ ስብስብ ሲሆን፤ ቅኔያዊ ጽሑፎችን (መዝሙረ ዳዊት፣ መኃልየ መኃልይ፣ ሰቆቃወ ኤርምያስ)፣ የጥበብ ሥነ-ጽሑፎችን (ምሳሌ፣ ኢዮብ፣ መክብብ)፣ የድኅረ-ምርኮ ዘመን የታሪክ ድርሳናትን (ዕዝራ፣ ነህምያ፣ ዜና መዋዕል) እና አፖካሊፕቲክ የራእይ ጽሑፎችን (ዳንኤል) አጣምሮ ይዟል።

በተመሳሳይ መልኩ፣ የ27ቱ የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት ስብስብ በሥነ-ጽሑፋዊ ይዘታቸውና በሥነ-መለኮታዊ ፋይዳቸው የተለዩ ናቸው። አራቱ ወንጌላት (ማቴዎስ፣ ማርቆስ፣ ሉቃስ እና ዮሐንስ) የኢየሱስ ክርስቶስን ምድራዊ ሕይወት፣ አገልግሎት፣ ሕማማት እና ትንሣኤ እርስ በርስ በሚደጋገፉ ታሪካዊ ማዕዘናት፤ ይኸውም ከሲኖፕቲክ ወንጌላት አጠቃላይ ቅኝትና ከዮሐንስ ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ነጸብራቅ አንጻር ይተነትናሉ። የሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ፣ ከበዓለ ሃምሳ በኋላ ጥንታዊቷ ቤተ ክርስቲያን ከኢየሩሳሌም አንስታ እስከ ሮማ ኢምፓየር እምብርት ድረስ ያደረገችውን የሚሲዮን መስፋፋት ታሪክ ይተርካል። የሐዋርያው ጳውሎስ እና አጠቃላይ መልእክቶች ደግሞ፣ ለተወሰኑ የአጥቢያ ቤተ ክርስቲያን ማኅበረሰቦችና ግለሰቦች የተላኩ ጥልቅ ሐዋርያዊ የሥነ-መለኮት አስተምህሮዎች ናቸው። በመጨረሻም የዮሐንስ ራእይ የዓለምን ታሪክ ፍጻሜና የዘመኑን መጨረሻ በምጽአታዊ አፖካሊፕቲክ ራእይ ያብራራል።

ምንም እንኳ እነዚህ የቀኖና ልዩነቶች የየራሳቸው የሆነ ሥነ-መለኮታዊ አንድምታ ቢኖራቸውም፣ በመካከላቸው ያለውን መሠረታዊ አንድነት ሊያደበዝዙ አይገባም። በተለይም ማዕከላዊ በሆነው የሐዋርያት ክላሲካል አስተምህሮ ፣ በክርስቶስ ማንነት ፣ በድነት ሥነ-መለኮት ፣ እንዲሁም በ27ቱ የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት ዙሪያ በሁሉም የቤተ ክርስቲያን ትውፊቶች ዘንድ ፍጹም የሆነ የጋራ ስምምነት አለ። ልዩነቶቹ በዋናነት የሚያተኩሩት የብሉይ ኪዳንን ቀኖናዊ ስፋት በሚመለከት ሲሆን፣ ተጨማሪ መጻሕፍቱም ቢሆኑ ለመሠረታዊ የዶግማ አቋም መነሻ ከመሆን ይልቅ ለማኅበረሰቡ የሥነ-ምግባርና መንፈሳዊ ግንባታ የሚያገለግሉ ናቸው።

ቴዎፕኒውስቶስ የ2ኛ ጢሞቴዎስ 3፡16-17 ፍቺ

የክርስቲያን መጽሐፍ ቅዱስን የመለኮታዊ እስትንፋስነት አስተምህሮ በተመለከተ መሠረታዊው የማዕዘን ድንጋይ 2ኛ ጢሞቴዎስ 3፥16-17 ነው፦ "የእግዚአብሔር ሰው ፍጹምና ለበጎ ሥራ ሁሉ የተዘጋጀ ይሆን ዘንድ፥ የእግዚአብሔር መንፈስ ያለበት መጽሐፍ ሁሉ (Theopneustos) ለትምህርትና ለተግሣጽ ልብንም ለማቅናት በጽድቅም ላለው ምክር ደግሞ ይጠቅማል።" ቴዎፕኒውስቶስ የሚለው ቃል በቀኖናዊ ቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ሌላ የትም የማይገኝ ሲሆን፣ የ"ቴዎስ" (እግዚአብሔር) እና "ፕኔዎ" (መተንፈስ/መንፋት) ጥምር ቃል ነው። ትክክለኛው ፍቺው "በእግዚአብሔር የተተነፈሰ" (God-breathed) ሲሆን፤ ይህ የሚያስገነዝበው የቅዱሳት መጻሕፍት የመጨረሻ ምንጭና ባለቤት ራሱ የእግዚአብሔር ፈጣሪያዊ እስትንፋስ መሆኑን ነው። ይህም የሰው ልጅን ሕይወት ከዘራው መለኮታዊ እፍታ (ዘፍጥረት 2፥7) እና በመጀመሪያው የፍጥረት ውኃ ላይ ይረብ ከነበረው የመንፈስ ቅዱስ የፈጠራ ሥራ (ዘፍጥረት 1፥2) ጋር በጥልቅ ይስተጋባል።

በቋንቋዊ መዋቅሩ፣ አጽንዖቱ የሚያርፈው በውጤቱ ላይ ነው፤ ይኸውም ግራፌ (ጽሑፉ/መጻሕፍቱ) ራሱ፣ ማለትም የተጻፈው ቃል ቴዎፕኒውስቶስ መሆኑን እንጂ የሰዎቹን ጸሐፍት ግላዊ መንፈሳዊ ልምምድ ብቻ አለመሆኑን ያሳያል። ይህ ልዩነት እጅግ የጎላ ሥነ-መለኮታዊ ፋይዳ አለው፡ መለኮታዊ አነሳሽነት የጸሐፍቱን ሥነ-ልቦናዊ ሁኔታ ብቻ ሳይሆን፣ በመጨረሻ የተገኘውን ጽሑፍ ፍጹምነትና ባለሥልጣንነት ያረጋግጣል። ይህ ክፍል በመንፈስ አነሳሽነት የተጻፉት ቅዱሳት መጻሕፍት አራት ተግባራዊ ስፋቶችን ይዘረዝራል፡ ለትምህርት ፣ ለተግሣጽ ፣ ልብን ለማቅናት/ለማረም ፣ እና በጽድቅ ላለው ምክር ናቸው። እነዚህ አራት ተግባራት በአንድነት ሲቀናጁ፣ "የእግዚአብሔር ሰው ለበጎ ሥራ ሁሉ የተዘጋጀ" የሚሆንበትን ሁለንተናዊ ብቃት ያስታጥቃሉ። ይህ መጽሐፍ ቅዱስ በግለሰብም ሆነ በቤተ ክርስቲያን የዕድገት ሕንጸት ውስጥ ያለውን ማዕከላዊ ሚና አጠቃላይ በሆነ መልኩ የሚገልጽ ነው።

የሁለትዮሽ ደራሲነት እና የሰው ልጅ መሣሪያነት

የሁለትዮሽ ደራሲነት እና የሰው ልጅ መሣሪያነት ጽንሰ-ሐሳብ፣ በቀዳማዊው ደራሲ (በእግዚአብሔር መንፈስ ቅዱስ) እና በሁለተኛ ደረጃ ደራሲያን (በሰው ጸሐፍት) መካከል ያለውን ስምምነትና ልዩነት በግልጽ ያስቀምጣል። ይህ የሁለትዮሽ ደራሲነት ሥነ-መለኮታዊ ሞዴል እንደሚያስረዳው፣ የመለኮታዊ እስትንፋስነት ሥራ የሰዎችን ስብዕና፣ የጽሑፍ ስልት ፣ ታሪካዊ ዐውድ እና አእምሯዊ አቅም በመደፍጠጥ ወይም ወደ ጎን በመተው ሳይሆን፤ የጸሐፍቱን ሰብአዊ ባሕርያት ሙሉ በሙሉ በመጠቀምና በመምራት፣ በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ እግዚአብሔር ሊያስተላልፍ የፈለገውን ቃለ-ድኅነት ጽሑፉ ያለምንም ስህተት በትክክል ማስተላለፉን በማረጋገጥ የሚፈጸም መለኮታዊ ምሥጢር ነው።

የመጽሐፍ ቅዱስ ሥነ-ጽሑፋዊ ብዝኃነት፣ የኢሳይያስ የላቀ የዕብራይስጥ ቅኔ፣ የሉቃስ የተዋበና ሥርዓታዊ የሄለናዊ ሥነ-ጽሑፍ ቋንቋ፣ የአሞጽ ገጠሬያዊና የግብርና ዘይቤያዊ አገላለጾች፣ እንዲሁም የዮሐንስ ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ የቃላት አጠቃቀም፣ የጸሐፍቱን እውነተኛና ሙሉ በሙሉ በሥራ ላይ የዋሉ ሰብአዊ ስብዕናዎች ያንጸባርቃሉ። በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ፣ ጽሑፉ መለኮታዊ መነሻነቱን በተከታታይ ይጠብቃል፤ 'የእግዚአብሔር ቃል ወደ እኔ መጣ' (ዋየሂ ደባር-ያህዌ ኤላይ / Wayehi d'bar-Yahweh elay) የሚለው የነቢያት መግቢያ በብሉይ ኪዳን ውስጥ ከ3,800 ጊዜ በላይ በመታየት፣ የነቢዩን ቃል ከራሱ ከነቢዩ ግላዊ አስተሳሰብ ይነጥለዋል።

ሌላው እጅግ ወሳኝ የሆነው የአዲስ ኪዳን ክፍል፣ 2ኛ ጴጥሮስ 1፥20-21፣ የመለኮታዊ አነሳሽነትን አሠራር በሚገባ ያብራራል፦ "ትንቢት ከቶ በሰው ፈቃድ አልመጣምና፥ ዳሩ ግን በእግዚአብሔር ተልከው ቅዱሳን ሰዎች በመንፈስ ቅዱስ ተነድተው ተናገሩ።" እዚህ ላይ ፌሮ የተሰኘው የግሪክ ግስ፣ በተደራጊ (Passive) ቅርጹ በሐዋርያት ሥራ 27፥15 እና 17 ላይ በነፋስ ኃይል ለሚነዳና ለሚመራ መርከብ ውሏል። ይህ ዘይቤያዊ አገላለጽ የሚያመለክተው መለኮታዊው አመራር እጅግ ኃይለኛ፣ አቅጣጫ ጠቋሚና ውጤታማ መሆኑን፤ ሆኖም ግን የመርከቡን (የጸሐፊውን) የራሱን መዋቅራዊ ባሕርይ ሳያጠፋ በተፈጥሯዊ አቅሙ እንደሚጠቀምበት ነው።

የኢየሱስ እና የሐዋርያት ምስክርነት

ማንኛውም የመለኮታዊ እስትንፋስነት አስተምህሮ፣ ኢየሱስ ለዕብራይስጥ ቅዱሳት መጻሕፍት የነበረውን አመለካከትና ዕውቅና ማካተት ይኖርበታል፤ ይህም ለመጽሐፍ ቅዱስ የበላይ ሥልጣን እጅግ ቀጥተኛና የመጨረሻው ክርስቶሎጂያዊ ማረጋገጫ ነው። ሲኖፕቲክ ወንጌላትም ሆኑ የዮሐንስ ወንጌል ኢየሱስን የሚያሳዩት፣ የብሉይ ኪዳንን መጻሕፍት ያለምንም ቅድመ-ሁኔታና ማቅማማት ፍጹም ሥልጣናዊ ፣ ተአማኒ ፣ እና በመለኮት የተሰጡ የእግዚአብሔር ቃላት አድርገው ነው።

ኢየሱስ በተራራው ስብከቱ ላይ፣ "እኔ ሕግንና ነቢያትን ለመሻር የመጣሁ አይምሰላችሁ፤ ልፈጽም እንጂ ለመሻር አልመጣሁም። እውነት እላችኋለሁ፥ ሰማይና ምድር እስኪያልፍ ድረስ፥ ከሕግ አንዲት የውጣ ወይም አንዲት ነጥብ ከቶ አታልፍም፥ ሁሉ እስኪፈጸም ድረስ" (ማቴዎስ 5፥17-18) በማለት አስረግጦ ተናግሯል። በዚህ ዐውድ 'አንዲት የውጣ' (Iota — በዕብራይስጥ ፊደል 'ዮድ' [Yod] ጋር እኩል የሆነችው እጅግ ትንሿ ፊደል) እና 'አንዲት ነጥብ' መጠቀሳቸው፣ ኢየሱስ ፊደልንና ቃላትን መሠረት ላደረገው መለኮታዊ አነሳሽነት ያለውን ጥብቅና የማይናወጥ አቋም ያሳያል፤ ይህም ቅዱሳት መጻሕፍትን በጠቅላላ የሥነ-መለኮት ጭብጥ ደረጃ ብቻ ከመቀበል እጅግ የዘለለና እያንዳንዱን ቃል የሚያጸና ነው።

በተመሳሳይ መልኩ፣ የክላሲካል ሐዋርያዊ አስተምህሮን ታሪካዊ መሠረት ስንመረምር ሐዋርያው ጳውሎስ በ1ኛ ተሰሎንቄ 2፥13 ላይ፣ "የእግዚአብሔርን ቃል እርሱንም የመልእክታችንን ቃል በተቀበላችሁ ጊዜ፥ በእውነት እንዳለ በእናንተ በምታምኑ ደግሞ እንደሚሠራ እንደ እግዚአብሔር ቃል እንጂ እንደ ሰው ቃል አድርጋችሁ አልተቀበላችሁትምና" ማለቱ፣ የመለኮታዊ እስትንፋስነትን ጽንሰ-ሐሳብ በቀጥታ ወደ ሐዋርያዊ ስብከትና ጽሑፍ ያሰፋዋል። ከዚህም ባሻገር፣ ሐዋርያው ጴጥሮስ የጳውሎስን መልእክቶች "ከሌሎቹ መጻሕፍት" (ማለትም ከብሉይ ኪዳን ቅዱሳት መጻሕፍት) ጋር እኩል አድርጎ ማስቀመጡ (2ኛ ጴጥሮስ 3፥15-16)፣ የሐዋርያት ጽሑፎች በእኩል መለኮታዊ ሥልጣን በመንፈስ አነሳሽነት በተጻፉት ቅዱሳት መጻሕፍት ምድብ ውስጥ እንዲካተቱ ወሳኝና ታሪካዊ የሆነ ቀኖናዊ ቅድመ-ሁኔታን አስቀምጧል።

የብሉይ ኪዳን ቀኖና አፈጣጠር

የዕብራይስጡ የጽሑፍ ትውፊት ወደ አንድ የተብራራ ቀኖናዊ ስብስብነት የተቀየረበት ሒደት፣ በውስብስብ የታሪክ እርከኖች ያለፈና በርካታ መቶ ዘመናትን የፈጀ የጥንቷ እስራኤልና የድኅረ-ምርኮ አይሁድ ሃይማኖታዊ ታሪክ አካል ነው። የሙሴ አምስቱ መጻሕፍት በሙሴ ዘመን እንኳ የተወሰነ የቀኖናዊ ሥልጣን ደረጃ ላይ ደርሰው እንደነበር የጽሑፍ ማስረጃዎች ያሳያሉ፤ ለዚህም ዋነኛ ማሳያው የዘዳግም መጽሐፍ ቶራህን (ሕጉን) እንዲጠብቁና በአደባባይ ሥርዓተ-አምልኮ እንዲያነቡት የሰጠው ጥብቅ ትእዛዝ (ዘዳግም 31፥9-13)፣ እንዲሁም የዘዳግማዊ ታሪክ ጸሐፊዎች የእስራኤልን ነገሥታት ሁልጊዜ በክላሲካሉ የሙሴ ሕግ መለኪያነት መገምገማቸው ነው። የነቢያት ጽሑፎችም በጊዜ ሒደት ተቀባይነትንና ሥልጣንን እያከማቹ መጥተዋል፤ በተለይም እንደ ኤርምያስና ሕዝቅኤል ያሉ ነቢያት፣ ከእነርሱ በፊት የነበሩትን ቀደምት የነቢያት ጽሑፎች በመጥቀስና በሄርሜንዩቲካዊ መንገድ በመተርጎም ተጠቅመውባቸዋል። በታናክ አወቃቀር ውስጥ የሚገኘው የ"ቅዱሳት ጽሑፎች" ክፍል የቀኖና መረጋጋትን ያገኘው በመጨረሻው የዘመን እርከን ሲሆን፤ እንደ መክብብ፣ መኃልየ መኃልይና አስቴር ያሉት አንዳንድ ጽሑፎች እስከ 1ኛው ክፍለ ዘመን ድ.ክ. መገባደጃ ድረስ በአይሁድ ረቢዎች መካከል ጥብቅ ምሁራዊ ክርክር ይነሳባቸው ነበር። በ1ኛው ክፍለ ዘመን ድ.ክ. መገባደጃ ላይ ግን፣ ሦስት ዐበይት ክፍሎች ያሉት ታናክ (ቶራህ፣ ነቪኢም፣ ኬቱቪም) በማዕከላዊው የአይሁድ እምነት ዘንድ ፍጹም ሥልጣናዊ የቅዱሳት መጻሕፍት ስብስብ ሆኖ ዕውቅናን አገኘ፤ ይህም ክላሲካል የፕሮቴስታንት ቤተ ክርስቲያን ዛሬ 'ብሉይ ኪዳን' ብላ ከምትቀበለው ማሶሬቲክ ቀኖና ጋር በመሠረታዊነት ተመሳሳይ ነው።

ለአዲስ ኪዳን ቀኖናዊነት የሚያበቁ ታሪካዊና ሥነ-መለኮታዊ መስፈርቶች

የአዲስ ኪዳን ቀኖና አፈጣጠር ሒደት፣ በጥንታዊው የክርስቲያን ማኅበረሰብ የረጅም ጊዜ ልየታና ማረጋገጥ የታጀበ ታሪካዊ መስመርን የተከተለ ነበር። ጥንታዊቷ ቤተ ክርስቲያን በውስጣዊ የሥነ-መለኮት ክርክሮች (በተለይም ከግኖስቲሲዝም ጋር) እና በውጫዊ የሚሲዮን መስፋፋት ተግዳሮቶች ጫና ሥር ሆና፣ ከዕለት ወደ ዕለት ከሚያድገው ሰፊ የክርስቲያን ሥነ-ጽሑፍ ክምችት ውስጥ ፍጹም ሥልጣናዊ የሆኑትን ሐዋርያዊ ጽሑፎች ነጥላ ለማውጣት ጥብቅና ተግባራዊ መስፈርቶችን አዳበረች። በዚህም ሒደት ሦስት ዐበይት መስፈርቶች በሰፊው የቤተ ክርስቲያን አባቶች ስምምነት ጎልተው ወጡ፦

• ሐዋርያዊነት ፡ አንድ ጽሑፍ ቀኖናዊ ክብደት ሊኖረው የሚችለው በቀጥታ በሐዋርያ ወይም በሐዋርያት የቅርብ ክበብ ውስጥ ዕውቅና ባለው ግለሰብ ከተጻፈ ብቻ ነው። ለምሳሌ ሉቃስ የጳውሎስ የቅርብ አጋር በመሆኑ፣ ማርቆስ የጴጥሮስ አጋርና አስተርጓሚ በመሆኑ፣ እንዲሁም ያዕቆብና ይሁዳ የጌታ ወንድሞችና የኢየሩሳሌም ቤተ ክርስቲያን ማዕከላዊ መሪዎች በመሆናቸው በዚህ መርህ መሠረት ብቁ ሆነው ተገኝተዋል። ይህ መስፈርት በቀኖናዊው ጽሑፍ እና በክርስቶስ ሕይወትና ትንሣኤ ቀጥተኛ የዓይን ምስክሮች መካከል ያለውን ታሪካዊ ሰንሰለት ጠብቆ አቆይቷል።
• ኦርቶዶክሳዊነት ፡ አንድ ጽሑፍ ቀድሞ ጸንቶ ከተቀበሉት "የእምነት ደንብ" እና ክላሲካል በሆኑት ጥንታዊ የሃይማኖት መግለጫዎች ከተጠቃለለው ሐዋርያዊ አደራ ጋር የሚቃረን የዶግማ ትምህርት ካስተማረ፣ ደራሲው ማንም ይሁን ማን በቤተ ክርስቲያን ዘንድ ውድቅ ይደረጋል። ይህ ጥብቅ መስፈርት እንደ ቶማስ ወንጌል እና የፊልጶስ ወንጌል ያሉትን የሐሰት ጽሑፎች ለይቶ ለማውጣትና ላለመቀበል ዋነኛው የዶግማ መከላከያ መሣሪያ ነበር።
• ካቶሊካዊነት / ዓለም አቀፋዊነት ፡ በሰፊው የክርስቲያን ዓለም ተቀባይነት ያገኘ፣ በየአጥቢያው በሚደረገው የሥርዓተ-አምልኮ መርሐ ግብር በአደባባይ የሚነበብ፣ እና በተለያዩ የጂኦግራፊያዊ የቤተ ክርስቲያን ማኅበረሰቦች ዘንድ የጸና ዕውቅና ያገኘ ጽሑፍ፣ በአንድ ጠባብ አካባቢ ብቻ ተወስኖ ከሚታወቅ ጽሑፍ እጅግ የላቀ የቀኖናዊነት ክብደት አለው። ይህ ተግባራዊ ማረጋገጫ፣ ጽሑፉን ያነሳሳው ያው መንፈስ ቅዱስ፣ መላው የክርስቲያን ማኅበረሰብ ጽሑፉን እንደ አምላካዊ ቃል አውቆ እንዲቀበለውም የውስጥ ምስክርነት ይሰጣል የሚለውን ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ እምነት ያንጸባርቃል።

የጉባኤዎች እውቅና እና የመጨረሻ መወሰን

የ27ቱ የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት መደበኛ የቀኖና ወሰን የታጠረው፣ ቀስ በቀስ ባደገና ሰፊ የቤተ ክርስቲያን አባቶች የጋራ ስምምነት ሒደት ነው። በግምት ከ170-200 ድ.ክ. የተጻፈውና በሕይወት ከተረፉት የአዲስ ኪዳን ቀኖና ዝርዝሮች ሁሉ እጅግ ጥንታዊ የሆነው 'የሙራቶሪያን ፍርስራሽ' ፣ ጥቂት መጻሕፍት ቢቀሩትም አብዛኛዎቹን መጻሕፍት ያካትታል። ወሳኙና የተሟላው የ27ቱ መጻሕፍት ዝርዝር በይፋ የታወጀው፣ ታላቁ የእስክንድርያው ፓትርያርክ ቅዱስ አትናቴዎስ በ367 ድ.ክ. በጻፈው 39ኛው የፋሲካ መልእክቱ ሲሆን፤ ይህም በአሁኑ ጊዜ የሚገኙትን 27ቱን የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት ያለምንም ተጨማሪና ቅነሳ በግልጽ ዘርዝሯል። ይህ ታሪካዊ የቀኖና ወሰን በሰሜን አፍሪካ በተካሄዱት የቀጣናዊ ሲኖዶሶች፣ ይኸውም በሂፖ ጉባኤ (393 ድ.ክ.) እና በካርቴጅ ጉባኤ (397 ድ.ክ.) ይፋዊ ማረጋገጫ አግኝቷል፤ ይህም ከዚያን ጊዜ ጀምሮ በሁሉም ክላሲካል የክርስቲያን ትውፊቶች ዘንድ ጸንቶ የሚገኘውን ታሪካዊ ስምምነት አስገኝቷል።

በነዚህ ታሪካዊ ሒደቶች ውስጥ እጅግ መሠረታዊው ሥነ-መለኮታዊ ነጥብ፣ የቤተ ክርስቲያን ጉባኤዎች ቀኖናውን በምንም ዓይነት ሁኔታ "እንዳልፈጠሩት" በሚገባ መገንዘብ ነው። ሲኖዶሶቹ ያደረጉት ነገር ቢኖር፣ የአጥቢያ አብያተ ክርስቲያናት ለበርካታ አሥርተ ዓመታት በሥርዓተ-አምልኮ ሲያነቧቸው፣ በትምህርታቸው ሲጠቅሷቸውና አምላካዊ ሥልጣናቸውን ሲለማመዷቸው የነበሩትን ጽሑፎች በይፋዊ መግለጫ ማጽደቅና ዕውቅና መስጠት ብቻ ነው። የክላሲካል ሥነ-መለኮት ምሁራን አጥብቀው እንደሚያስረዱት፣ በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የቀኖና ታሪክ ውስጥ የቤተ ክርስቲያን ድርሻ መለኮታዊውን ቃል "ማግኘትና ዕውቅና መስጠት" እንጂ የሥልጣን ምንጭ ሆኖ "መፍጠር" አልነበረም። ስለዚህም፣ የቀኖና የመጨረሻ የበላይ ሥልጣን የሚመነጨው ጽሑፎቹ ካላቸው ውስጣዊ የመለኮታዊ እስትንፋስነት ባሕርይ እንጂ፣ ቤተ ክርስቲያን ከሰጠቻቸው ውጫዊ ማረጋገጫ አይደለም።

የማሶሬቲክ የጸሐፍት ትውፊት

የሕትመት ቴክኖሎጂ ከመፈጠሩ ከረጅም ዘመናት በፊት፣ የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ የጽሑፍ ቅብብሎሽ የተመሠረተው 'ሶፈሪም' (Soferim) በመባል በሚታወቁት እጅግ የሠለጠኑ ጥንታውያን ጸሐፍት ጥንቃቄ በተሞላበት የብራና ቅጂ ሥራ ላይ ነበር። ከ6ኛው ክፍለ ዘመን ድ.ክ. ጀምሮ፣ 'ማሶሬትስ' በመባል የሚታወቁት የአይሁድ የጽሑፍ ምሁራን ፣ በዋናነት በጥብርያዶስ ፣ በባቢሎን፣ እና በፍልስጥኤም ማዕከላት የነበሩ ፣ በረቢዎች የጋራ ስምምነት የጸደቀውን ተነባቢ የዕብራይስጥ ጽሑፍ ያለምንም ግድፈት በትክክል ለማስተላለፍ እጅግ የተራቀቀ የጽሑፍ ጥበቃና የማስታወሻ ሥርዓትን አዳበሩ።

የማሶሬቲክ የጽሑፍ አሠራር የሚከተሉትን ዐበይት አካላት ያጠቃልላል፦ ትክክለኛውን አነባበብ ለመወሰን የሚያገለግሉ የአናባቢ ነጥቦች (ኒኩድ )፤ በሥርዓተ-አምልኮ ጊዜ ጽሑፉን በዜማ ለማንበብ የሚረዱ የዜማ ምልክቶች (ታአሚም)፤ የቃላት ብዛትን፣ የንባብ ልዩነቶችን እና የጸሐፍትን ግድፈቶች የሚመዘግቡ የዳርቻ ማስታወሻዎች (ማሶራህ ፓርቫ እና ማሶራህ ማግና)፤ እንዲሁም የቅጂ ስህተቶችን ለማወቅ በእያንዳንዱ መጽሐፍ ውስጥ እያንዳንዱን ፊደልና ቃል የመቁጠር ጥብቅ ልምምድ ናቸው። ይህ ሳይንሳዊ ሥርዓት፣ በተለይም በጥብርያዶስ በነበረው ታዋቂው የቤን አሸር ቤተሰብ (ከ9ኛው-10ኛው ክ.ዘ.) የላቀ የፍጹምነት ደረጃ ላይ የደረሰ ሲሆን፣ በመጨረሻም መደበኛውን የማሶሬቲክ ጽሑፍ አፈራ።

የሙት ባሕር ጥቅልሎች እና የጽሑፍ ታማኝነት

በ1947 እና 1956 ድ.ክ. መካከል ከሙት ባሕር በስተሰሜን ምዕራብ ዳርቻ በምትገኘው ቁምራን የተገኙት የሙት ባሕር ጥቅልሎች፣ በመጽሐፍ ቅዱስ ምሁራዊ ጥናት ታሪክ ውስጥ እጅግ ትልቅ ፋይዳ ያላቸው የሥነ-ቁፋሮና የጽሑፍ ግኝቶች ናቸው። የቁምራን ዋሻዎች ወደ 900 የሚጠጉ ጥንታውያን የብራና ጽሑፎችን ያስገኙ ሲሆን፣ ከእነዚህም ውስጥ ከአስቴር መጽሐፍ በስተቀር የእያንዳንዱን የብሉይ ኪዳን መጽሐፍ ሙሉ ወይም ከፊል ቅጂዎች ያካተቱ፣ እና በ3ኛው ክፍለ ዘመን ቅ.ክ. እና በ1ኛው ክፍለ ዘመን ድ.ክ. መካከል የተጻፉ እጅግ ጥንታዊ ሰነዶች ይገኙባቸዋል።

የሙት ባሕር ጥቅልሎች ግኝት ለጽሑፋዊ ሂስ ያለው ሥነ-መለኮታዊና ታሪካዊ ፋይዳ በሦስት ዐበይት መሠረቶች ይገለጻል። አንደኛ፣ የአብዛኞቹን የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት እጅግ ጥንታዊ ቅጂዎች የዘመን እርከን ወደ ኋላ በአንድ ሺህ ዓመታት ገደማ አሸጋግሮታል፤ ይኸውም ከ10ኛው ክፍለ ዘመን የማሶሬቲክ ጽሑፎች አንስቶ እስከ ኢየሱስ ዘመን ወይም ከዚያ ጥቂት ቀደም ብሎ ወደነበረው የሁለተኛው ቤተ መቅደስ ዘመን አድርሶታል። ሁለተኛ፣ እጅግ የተሟላውን የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጂ፣ ማለትም ታላቁን የኢሳይያስ ጥቅልል ከማሶሬቲክ ጽሑፍ ጋር ማነጻጸር፣ በዚህ የአንድ ሺህ ዓመት የቅብብሎሽ ክፍተት ውስጥ አስደናቂ የሆነ የጽሑፍ መረጋጋት መኖሩን በተጨባጭ አሳይቷል፦ ሁለቱ ጽሑፎች የሚለያዩት ከአምስት በመቶ ባነሱ የፊደል አጻጻፍ ጉዳዮች ብቻ ሲሆን፣ አንዳቸውም የንባብ ልዩነቶች በመሠረታዊ ሥነ-መለኮታዊ አስተምህሮ ላይ ተጽዕኖ አያመጡም። ሦስተኛ፣ የሙት ባሕር ጥቅልሎች ከማሶሬቲክ ጽሑፍ ቀደም ብለው ከነበሩ የዕብራይስጥ ጽሑፋዊ ትውፊቶች ጋር ጎን ለጎን የነበሩ ሌሎች የጽሑፍ ቤተሰቦች መኖራቸውን አረጋግጠዋል፤ አንዳንዶቹ ከሰፕቱጀንት (የሰባ ሊቃናት ትርጉም) አሊያም ከሳምራዊው ፔንታቱክ ጋር ይበልጥ ይቀራረባሉ። ይህም የቀኖናዊውን መጽሐፍ መሠረታዊ የይዘት ታማኝነት ሳያናጋ፣ ስለ ጥንታዊው የብሉይ ኪዳን የጽሑፍ ታሪክ ውስብስብነት ያለንን ግንዛቤ እጅግ አበልጽጎታል።

የትርጉም ታሪክ ታላላቅ ክንውኖች

የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም ታሪክ ራሱ ወንጌል የቋንቋ እና የባህል ድንበሮችን አቋርጦ ዐውዳዊ የሆነበት ታሪክ ነው። የሚከተለው ሠንጠረዥ በምዕራባውያን እና በኢትዮጵያ ትውፊቶች ውስጥ ያሉትን ዋና ዋና የትርጉም ክንውኖች ያጠቃልላል፡

የኢትዮጵያ መጽሐፍ ቅዱስ

የኢትዮጵያ የመጽሐፍ ቅዱስ ትውፊት በዓለም አቀፉ የክርስቲያን ቀኖና ታሪክ ውስጥ ልዩ ታሪካዊና ሥነ-መለኮታዊ ስፍራ አለው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ከየትኛውም የዓለም ክርስትና አብያተ ክርስቲያናት እጅግ ሰፊ የሆነውን የ81 መጻሕፍት ቀኖናዊ ማዕቀፍ የያዘች ናት። ይህ ሰፊ ቀኖና በሌሎች ክላሲካል የክርስቲያን ትውፊቶች ውስጥ ሥልጣናዊ ዕውቅና ያላገኙ አዋልድ ጽሑፎችን ያካተተ ነው፤ ለዚህም ዋነኛ ማሳያ የሚሆኑት መጽሐፈ ሄኖክ ፣ መጽሐፈ ኩፋሌ ፣ እና የኢትዮጵያ የመቃብያን መጻሕፍት (ይህም በዓለም አቀፉ ዲውተሮካኖኒካል ማዕቀፍ ከሚታወቁት የመቃብያን መጻሕፍት ፈጽሞ የተለየው ነው) ናቸው።

የመጀመሪያው የግዕዝ መጽሐፍ ቅዱስ የትርጉም ሥራ (Ethiopic version) በዋናነት የተከናወነው፣ 'ዘጠኙ ቅዱሳን' በመባል በሚታወቁትና በ5ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ ወደ ኢትዮጵያ በመጡ የሶርያ ገዳማውያን ሚስዮናውያን አማካኝነት ነው። ይህ ታሪካዊ ክንውን በአፍሪካ ክርስትና ታሪክ ውስጥ ቅዱሳት መጻሕፍትን በነባሩ ባህል ውስጥ ዐውዳዊ የማድረግ እጅግ ጥንታዊ አብነት ነው። እነዚህ የቤተ ክርስቲያን አባቶች ያገለገሉት፣ ቅዱስ ፍሬምናጦስ (አባ ሰላማ ከሣቴ ብርሃን) ንጉሥ ኢዛናን በ340 ድ.ክ. ገደማ ካጠመቁ በኋላ በተመሠረተችውና ሰፊ ተጽዕኖ በነበራት የአክሱም ቤተ ክርስቲያን ዐውድ ውስጥ ነበር።

የግዕዝ መጽሐፍ ቅዱስ፣ ከቤተ ክርስቲያኒቱ ልዩ ከሆነው የሥርዓተ-አምልኮ ፣ የገዳማዊ ሕይወት እና የስዕለ-አድኅኖ ትውፊት ጋር በጥልቅ በመዋሃድ፤ ምዕራባዊ ያልሆነ ክርስቲያናዊ ሥልጣኔ ቅዱሳት መጻሕፍትን በራሱ ማኅበረ-ባህላዊና ሥነ-መለኮታዊ ማዕቀፍ ውስጥ የመቀበል፣ የመተርጎም እና በተግባር የማሳየት አቅም እንዳለው የሚያሳይ ነው። ሆኖም ይህ ጥልቅ የባህል ውህደት ፣ ከሐዋርያት መጻሕፍት መሠረታዊ አስተምህሮ የተለዩ እና በሥነ-መለኮት ዓለም አከራካሪ የሆኑ ትውፊቶችን አፍርቷል። እነዚህ ቀኖናዊ ያልሆኑ ጽሑፎችና ልዩ የባህል አተረጓጎሞች በእውነተኛው የክርስትና ሕይወትና በንጹሑ ሐዋርያዊ ዐውድ ላይ አሉታዊ አስተዋጾ አድርገዋል።

መጽሐፍ ቅዱስ በመሠረታዊነት ተራ የዶክመንተሪ ታሪክ መዝገብ አይደለም፤ ጸሐፍቱ ጽሑፎቹን ያቀናበሩት ከደረቅ የታሪክ መዝገብነት ይልቅ ጥልቅ ለሆነ ሥነ-መለኮታዊ ዓላማ ነው። ይሁን እንጂ፣ ጽሑፉ በቀን፣ በቦታና በተጨባጭ ታሪካዊ ዐውዶች ውስጥ የተፈጸሙ እውነተኛ ክስተቶችን ይተርካል። በመሆኑም የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪካዊ ታማኝነት ጥያቄ፣ ሕጋዊና እጅግ አስፈላጊ የሆነ ምሁራዊ የምርምር ዘርፍ ነው። የሚከተለው ሠንጠረዥ፣ የተወሰኑ የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪካዊ ትረካዎችን ትክክለኛነት የሚያረጋግጡ ዐበይት የሥነ-ቁፋሮ ግኝቶችን ያጠቃልላል፦

እነዚህ ጥንታውያን ግኝቶችና ላለፉት ሁለት መቶ ዓመታት በተካሄዱ ሰፊ የመጽሐፍ ቅዱስ ሥነ-ቁፋሮ ምርምሮች የተገኙት ተጨባጭ ማስረጃዎች፣ የመጽሐፍ ቅዱስን መለኮታዊ እስትንፋስነት ወይም ሥነ-መለኮታዊ ሥልጣን በቀጥታ 'የሚያረጋግጡ' አይደሉም። እንዲህ ያሉ ረቂቅ ሥነ-መለኮታዊ መደምደሚያዎች ላይ መድረስ ከተጨባጩ የአርኪኦሎጂ ሳይንስ የአቅም ወሰን ውጭ ነው። ሆኖም፣ እነዚህ ግኝቶች በማያሻማ ሁኔታ የሚያሳዩት እውነት ቢኖር፤ የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪካዊ ክስተቶች ከውጫዊው ዓለም በተነጠለ የልብ ወለድ ምናብ የተፈጠሩ ሳይሆኑ፣ የቅዱሳት መጻሕፍቱ ጸሐፍት ተለይተው በሚታወቁ ጂኦግራፊያዊና ታሪካዊ እውነታዎች ውስጥ ሆነው፣ ስለ እነዚሁ ተጨባጭ እውነታዎች የጻፉ መሆናቸውን ነው።

ቃል ኪዳን እና ተስፋ

የቃል ኪዳን ጽንሰ-ሐሳብ፣ የመጽሐፍ ቅዱስ ሥነ-መለኮት መዋቅራዊ የጀርባ አጥንት ነው። ቃል ኪዳን መብትና ግዴታ ልውውጥ የሚደረግበት ተራ የውል ስምምነት ብቻ ሳይሆን፣ አብዛኛውን ጊዜ በመለኮታዊ መሐላ የሚጸና እና ከሕግጋት ፣ ከማዕቀቦች/ቅጣቶች ፣ እና ከቃል ኪዳን ምልክት ጋር አብሮ የሚሄድ ጥልቅ የሆነ ሥነ-መለኮታዊ የግንኙነት ትስስር ነው። የመጽሐፍ ቅዱስ ቃል ኪዳናት፣ ከዓለም አቀፋዊነት ወደ ግለሰባዊ ፣ በመቀጠልም ወደ ፍጻሜ ዘመን ፍጹምነት የሚጓዝ ተከታታይና እያደገ የሚሄድ የድነት ታሪክ እንቅስቃሴን ያሳያሉ።

በቀስተ ደመና ምልክት የታተመው የኖኅ ቃል ኪዳን ( ዘፍጥረት 9፥8-17)፣ ለቀጣዩ የድነት ታሪክ ሁሉ መሠረታዊ ቅድመ-ሁኔታ የሆነውን፣ እግዚአብሔር ፍጥረትን በጸጋው ለመጠበቅ የገባውን መለኮታዊ ውል ያቋቁማል። የአብርሃም ቃል ኪዳን (ዘፍጥረት 12፥1-3፤ 15፤ 17) የተመረጠ ማዕቀፍን ያስተዋውቃል፦ በአንድ ቤተሰብ የዘር ሐረግ በኩል የምድር ቤተሰቦች ሁሉ ይባረካሉ፤ ይህ ተስፋ ሐዋርያው ጳውሎስ ወንጌል ለአብርሃም አስቀድሞ እንደተሰበከ አድርጎ የጠራው መሠረታዊ የድነት ዐውድ ነው (ገላትያ 3፥8)። የሲና ቃል ኪዳን ( ዘጸአት 19-24) ደግሞ፣ እስራኤልን "የካህናት መንግሥትና የተቀደሰ ሕዝብ" (ዘጸአት 19፥6) በማድረግ ይመሠርታል፤ ይህም የቃል ኪዳንን መለኮታዊ ጸጋ፣ ከቃል ኪዳን ኃላፊነት ጋር በሙሴ ሕግ ሥር አጥብቆ ያስተሳስራል። የዳዊት ቃል ኪዳን (2ኛ ሳሙኤል 7፥8-16) የቃል ኪዳኑን ትኩረት አጥቦ ወደ ዳዊት ንጉሣዊ የዘር ሐረግ ያመጣዋል፤ ይህም የዘላለም መንግሥትን ዙፋን የሚጠብቅ ሲሆን፣ አዲስ ኪዳን የዚህን ቃል ኪዳን ፍጻሜ በኢየሱስ ክርስቶስ መሲሐዊ ንግሥና ውስጥ በግልጽ ያገኘዋል (ሉቃስ 1፥32-33፤ ሮሜ 1፥3)።

በነቢዩ ኤርምያስ (ኤርምያስ 31፥31-34) እና በሕዝቅኤል (ሕዝቅኤል 36፥26-28) በትንቢት የታየው አዲሱ ኪዳን፣ ጌታ ኢየሱስ በመጨረሻው ራት ላይ በይፋ የጀመረው መለኮታዊ ሥርዓት ነው "ይህ ጽዋ ስለ እናንተ በሚፈሰው ደሜ የሚሆን አዲስ ኪዳን ነው" (ሉቃስ 22፥20)። በዕብራውያን መልእክትም ይህ ኪዳን፣ ያረጀውን የሲናን ሥርዓት የሚተካ እና ቀደምት ኪዳናት በሙሉ የሰጧቸውን ጥላዊ ተስፋዎች ሁሉ ወደ እውን የሚለውጥ፣ የመጨረሻው የፍጻሜ ዘመን ቃል ኪዳን ተደርጎ በጥልቀት ተብራርቷል።

የትንቢት ሥነ-መለኮት እና የመሲሐዊ ፍጻሜው

ወደፊት የሚሆነውን የማሳወቅና የመናገር ትንቢታዊ ክስተት ፣ በተለይም የመሲሑ ትንቢት ፣ የመጽሐፍ ቅዱስን ከተፈጥሮ በላይ የሆነ መለኮታዊ አመጣጥ ለማረጋገጥ በክርስቲያን አፖሎጂስቲክስና ሥነ-መለኮታዊ ዕውቀት ውስጥ እጅግ ማዕከላዊ ስፍራ አለው። የአዲስ ኪዳን ጸሐፍት፣ እና ከሁሉ በላይ ኢየሱስ ራሱ (ሉቃስ 24፥44)፣ የብሉይ ኪዳንን የትንቢት ትውፊት ስለ ክርስቶስ ፍጹም ማንነት፣ ቤዛዊ አገልግሎት፣ የኃጢአት ሥርየት ሞት፣ እና የድል ትንሣኤ አስቀድሞ የሚመሰክርና የሚያበስር አንድ ወጥ ክርስቶ-ማዕከላዊ ትረካ አድርገው በሄርሜንዩቲካዊ መንገድ ይተረጉሙታል። የሚከተለው ሠንጠረዥ ቁልፍ የሆኑ የብሉይ ኪዳን መሲሐዊ ትንቢቶችን እና አዲስ ኪዳን የሰጣቸውን ትክክለኛ ፍጻሜዎች ያብራራል፦

ኢየሱስ ክርስቶስ እንደ ቀኖናዊ ማዕከል

ከቀኖናዊ-ሥነ-መለኮት አንጻር ሲታይ፣ ኢየሱስ ክርስቶስ የአዲስ ኪዳን ርዕሰ ጉዳይ ብቻ ሳይሆን፣ ለመላው የመጽሐፍ ቅዱስ ቀኖና የትርጓሜ ቁልፍ ነው። ከትንሣኤ በኋላ በሉቃስ 24፡27 ላይ የተሰጠው የትርጓሜ አዋጅ፣ ኢየሱስ "ከሙሴና ከነቢያት ሁሉ ጀምሮ ስለ እርሱ በመጻሕፍት ሁሉ የተጻፈውን ተረጎመላቸው" የሚለው ለብሉይ ኪዳን በሙሉ ክርስቶስን ማዕከል ያደረገ የንባብ ስልትን ያቋቁማል፤ ይህንንም ሐዋርያት ጸሐፍት ዘወትር ተግባራዊ አድርገውታል።

በዮሐንስ ወንጌል ክርስቶስ ዘላለማዊ ሎጎስ (ቃል) ተብሎ መጠራቱ (ዮሐንስ 1፡1-14)፣ ሁሉ በእርሱ የሆነበት እና የመለኮት ሙላት ሁሉ በአካል የሚኖርበት መለኮታዊ ቃል መሆኑ (ቆላስይስ 2፡9) ለዚህ ቀኖናዊ ማዕከልነት የህልውና መሠረት ይሰጣል። ክርስቶስ በመጽሐፍ ቅዱስ ትረካ ላይ የተጨመረ ሳይሆን ከፍጥረት እስከ አዲስ ፍጥረት ድረስ ዋናው ባለታሪክ ነው፡ የፍጥረት ወኪል (ቆላስይስ 1፡16)፣ የእባቡን ራስ የሚቀጠቅጠው የሴቲቱ ዘር (ዘፍጥረት 3፡15)፣ የፋሲካ በግ (1 ቆሮንቶስ 5፡7)፣ እውነተኛው ቤተ መቅደስ (ዮሐንስ 2፡19-21)፣ ዘላለማዊው ሊቀ ካህናት (ዕብራውያን 7፡24)፣ የዳዊት ዘር የሆነው ንጉሥ (ራእይ 19፡16)፣ እና የፍጻሜ ዘመን አልፋ እና ኦሜጋ (ራእይ 22፡13) ነው።

ድነት፡ ሕግ፣ ጸጋ፣ እና እምነት

በሕግ እና በጸጋ መካከል ያለው ሥነ-መለኮታዊ ውይይት፣ በመጽሐፍ ቅዱስ አስተምህሮ ውስጥ እጅግ ውስብስብና ጥልቅ አንድምታ ካላቸው ዐበይት ጭብጦች አንዱ ሲሆን፤ ከሐዋርያው ጳውሎስ መልእክቶች ጀምሮ እስከ ዛሬው ዘመን ድረስ ከፍተኛ የትርጓሜ ክርክር አስነስቷል። የመጽሐፍ ቅዱስ የድነት ታሪክ እነዚህን ሁለቱን እንደ ተፎካካሪ ወይም እርስ በርስ የሚቃረኑ ሥርዓቶች አድርጎ ሳይሆን፣ በአንድ ወጥ መለኮታዊ ዕቅድ ውስጥ በቅደም ተከተል እንደመጡ የዘመን አጽንዖቶችና መለኮታዊ የዕድገት ደረጃዎች አድርጎ ያቀርባቸዋል።

በብሉይ ኪዳን መዋቅር፣ ሕግ የቀረበው መለኮታዊ ሞገስን በግል የጽድቅ ሥራ ለማትረፍ እንደሚያገለግል መሣሪያ ሳይሆን፤ አስቀድሞ የቤዛነትን ሥርዓት በሠራው የቃል ኪዳን አምላክ የተሰጠ የጸጋ ስጦታ ተደርጎ ነው። ለዚህም ማሳያው በአሥርቱ ትእዛዛት መግቢያ ላይ "ከግብፅ ምድር ያወጣሁህ አምላክህ እግዚአብሔር እኔ ነኝ" (ዘጸአት 20፥2) የሚለው አዋጅ ከሕግጋቱ አስቀድሞ መምጣቱ ነው፤ ይህም ሕጉን ለጸጋ እንደ ቅድመ-ሁኔታ ከማድረግ ይልቅ፣ ቀድሞ በተሰጠው የነጻ አውጪነት ጸጋ ላይ መሠረት ያደርገዋል። ይሁን እንጂ፣ የብሉይ ኪዳን (መዝሙረ ዳዊት 143፥2፤ ኢዮብ 9፥2) እና የአዲስ ኪዳን (ሮሜ 3፥20፤ ገላትያ 3፥10-11) የማያሻማ ምስክርነት፣ ማንም የሰው ልጅ በራሱ አቅም ሕጉ የሚጠይቀውን ፍጹም የጽድቅ መለኪያ ማሟላትና መታዘዝ አለመቻሉን ማጋለጡ ነው።

ሐዋርያው ጳውሎስ በሮሜ 3፥21-31 ላይ ያቀረበው ጥልቅ የሥነ-መለኮት ሞጋች ሐሳብ፣ "ሁሉ ኃጢአትን ሠርተዋልና የእግዚአብሔርም ክብር ጎድሎአቸዋል፤ በኢየሱስ ክርስቶስም በሆነው ቤዛነት በኩል እንዲያው በጸጋው ይጸድቃሉ" (ሮሜ 3፥23-24) በማለት የክርስቶስን መስቀል እንደ መጨረሻው የእግዚአብሔር ጽድቅ መግለጫ አድርጎ ያቀርባል። በዚህም እግዚአብሔር ፍጹም ጻድቅ ነው (ኃጢአትን በክርስቶስ የውክልና ሞት / በመቅጣቱ)፣ እንዲሁም አጽዳቂ ነው (የክርስቶስን ፍጹም ጽድቅ በእርሱ ለሚያምኑ ሁሉ በጸጋ በመቁጠሩ)። ይህ ሕጋዊ-ፍትሐዊ፣ ክርስቶሎጂያዊ፣ እና መንፈስ ቅዱሳዊ የሆነ የድነት ሥነ-መለኮት የአዲስ ኪዳን ወንጌል የልብ ትርታ ነው።

የእግዚአብሔር መንግሥት

የእግዚአብሔር መንግሥት ፣ ኢየሱስ ክርስቶስ የማዳን አገልግሎቱን የጀመረበትን የፍጻሜ ዘመን እውነታ ለመግለጽ የተጠቀመበት ዋነኛና ማዕከላዊ ጽንሰ-ሐሳባዊ ማዕቀፍ ነው። የኢየሱስ ቀዳሚ አዋጅ "ዘመኑ ተፈጸመ የእግዚአብሔርም መንግሥት ቀርባለች፤ ንስሐ ግቡ በወንጌልም እመኑ" (ማርቆስ 1፥15) የሚል ነበር። በዚህም መንግሥቱን አሁን በተጨባጭ የተገለጠ እውነታ እና ወደፊት በሙላት የሚጠበቅ ተስፋ አድርጎ ያቀርበዋል፤ ይህንንም ዘመናውያን የአዲስ ኪዳን ምሁራን "አሁን የተጀመረ፣ ነገር ግን ገና ፍጻሜውን ያላገኘ (Already / Not yet)" በሚለው የፍጻሜ ዘመን ሥነ-መለኮታዊ ውጥረት ይገልጹታል።

ይህ የፍጻሜ ዘመን ውጥረት ሊፈታ የሚገባው ረቂቅ የፍልስፍና ወይም የጽንሰ-ሐሳብ ችግር ሳይሆን፣ አብያተ ክርስቲያናት በየዕለቱ ሊኖሩበት የሚገባ ሕያው ሥነ-መለኮታዊ እውነታ ነው። የእግዚአብሔር መንግሥት በክርስቶስ ምድራዊ አገልግሎት፣ በትንሣኤው እና በመንፈስ ቅዱስ መፍሰስ በኃይል ተጀምሯል፤ ነገር ግን በክርስቶስ ዳግም ምጽዓት ፣ በአጠቃላይ የሙታን ትንሣኤ፣ እና በአዲሱ ሰማይና አዲሲቱ ምድር ውህደት የመጨረሻ ፍጻሜውን ያገኛል። በዚህ "በጀመረውና በሚመጣው" መሃል ባለው የሽግግር ዘመን፣ ቤተ ክርስቲያን የመንግሥቱ ኃይልና መገኘት አሁን የሚታይባት የምድር ላይ ማኅበረሰብ ሆና ትኖራለች። ይህም በሚታይ የምሕረት፣ የፍትህ፣ የይቅርታና የእርቅ ሥነ-ምግባራዊ ሕይወት፤ እንዲሁም የመንግሥቱ ሙላት እንዲመጣ "መንግሥትህ ትምጣ" (ማቴዎስ 6፥10) በሚደረግ የዘወትር ጸሎትና ዓለም አቀፋዊ በሚስዮሎጂያዊ ተልእኮ በጉጉት ይጠበቃል።

መከራ፣ ተስፋ፣ እና የፍጻሜ ዘመን

መጽሐፍ ቅዱስ ለመከራና ሥቃይ የሚሰጠው ሥነ-መለኮታዊ ምላሽ ፣ በሰው ልጅ የሃይማኖት ፍልስፍና ታሪክ ውስጥ ከተበረከቱት እጅግ ልዩና የላቀ የነፍስ እንክብካቤ ፋይዳ ካላቸው አስተምህሮዎች አንዱ ነው። የኢዮብ መጽሐፍ ስለ መለኮታዊ ጥበቃና አመራር ካነሳው ጥልቅ የፍትሕና የሥቃይ ሞጋች ጥያቄ ጀምሮ፤ በመዝሙረ ዳዊት ውስጥ በሚገኙት የጋራ የሰቆቃና የዋይታ ቅኔዎች ፣ ነቢያት በባቢሎን ምርኮ ከነበሩት ጋር ካሳዩት ኅብረተሰባዊ አጋርነት አልፎ፣ ሐዋርያው ጳውሎስ "በእኛ ዘንድ ሊገለጥ ካለው ክብር ጋር ቢመዛዘን የአሁኑ ዘመን ሥቃይ ምንም እንዳይደለ አስባለሁ" (ሮሜ 8፥18) እስከሚለው አስደናቂ የአዲስ ኪዳን ቃል ድረስ የተዘረጋ ነው። የቅዱሳት መጻሕፍት ማዕከላዊ ምስክርነት፣ የመከራን ተጨባጭ እውነተኛነት መካድንም ሆነ፣ ለመከራ የመጨረሻ አሸናፊነትና ዘላለማዊ ትርጉም መስጠትን በእኩል ደረጃ አጥብቆ ይቃወማል።

በራእይ 21 እና 22 ላይ በሰፊው የተብራራው የመጽሐፍ ቅዱስ ምጽአታዊ የፍጻሜ ዘመን ራእይ፣ ይኸውም የአዲሱ ሰማይና አዲሲቱ ምድር መፈጠር፣ የአዲሲቱ ኢየሩሳሌም መውረድ፣ እንባ ሁሉ መታበሱ፣ እንዲሁም የሞት፣ የሐዘንና የሥቃይ ዘላለማዊ ማብቃት፤ ለክርስቲያኖች የሚሰጥ ተራ የማጽናኛ ሽልማት ሳይሆን፣ የመላው የድነት ታሪክ የመጨረሻ ግብ ነው። ይህ ራእይ የሚሰጠው ተስፋ ከቁሳዊው እውነታና ከሥጋዊ አካል የማምለጥ ፕላቶናዊ አስተሳሰብ ሳይሆን፣ መላው ቁሳዊና አካላዊ ፍጥረት ሙሉ በሙሉ መለወጡንና መታደሱን ያበስራል፦ "እነሆ፥ ሁሉን አዲስ አደርጋለሁ" (ራእይ 21፥5) የሚለው መለኮታዊ አዋጅ፣ ፈጣሪ "አዳዲስ የተለዩ ነገሮችን እፈጥራለሁ" ሳይሆን፣ 'ነባሩን የተበላሸ ፍጥረት አዲስ አድርጌ አድሰዋለሁ' ማለት ነው።

የዚህን ጥናት ትንታኔ ስናጠቃልል፣ የቅዱስ ጽሑፍ ሥልጣን ሦስት መሠረታዊ ገጽታዎች ልዩ ትኩረት ሊሰጣቸው ይገባል፦

• ለእምነት እና ለክርስቲያናዊ ሕይወት ያለው መደበኛ ሥልጣን፡ ማዕከላዊው የፕሮቴስታንት ተሐድሶ መርህ የሆነው ሶላ ስክሪፕቱራ ፣ ይኸውም ቅዱሳት መጻሕፍት ለክርስቲያን እምነትና የዕለት ተዕለት ልምምድ የበላይና ፍጹም በቂ መለኪያ ናቸው የሚለው መሠረታዊ ዕሳቤ ፣ ዛሬም የክላሲካል ወንጌላውያን ሥነ-መለኮት መደበኛ መርህ ሆኖ ይገኛል። ምንም እንኳ ይህን መርህ በተወሳሰቡ ዘመናዊ የአስተምህሮና የሥነ-ምግባር ጥያቄዎች ላይ ተግባራዊ ለማድረግ ጥብቅና ጤናማ የሆነ የሄርሜንዩቲካዊ ትርጓሜ ዘዴን ( የሚጠይቅ ቢሆንም። መዝሙረኛው፣ "ሕግህ ለእግሬ መብራት፥ ለመንገዴ ብርሃን ነው" (መዝሙረ ዳዊት 119፥105) ሲል ያወጀው፣ መጽሐፍ ቅዱስ የሰውን ሕይወት ለመምራት የተሰጠ ደረቅ ሕጋዊ ደንብ ብቻ ሳይሆን፣ አጠቃላይ የሕይወት መመሪያና የዓለም እይታ መሆኑን የሚያሳይ ጥልቅ ራእይ ነው።
• ባህላዊ እና ማኅበረ-ሥነ-ምግባራዊ ፋይዳ ፡ የመጽሐፍ ቅዱስ አጠቃላይ የሥነ-ምግባር ራእይ ፣ በተለይም እያንዳንዱ የሰው ልጅ በእግዚአብሔር አምሳልና ምሳሌ ተፈጥሯል በሚለው ታላቅ መሠረት ላይ የቆመ ነው (ዘፍጥረት 1፥26-27)። ይህ አስተምህሮ በዘመናዊው የሰብአዊ መብት ንድፈ-ሐሳብ ፣ በዴሞክራሲያዊ አስተዳደር ዕሴቶች፣ ባርነትን በማስወገድ ዓለም አቀፍ ንቅናቄ (በተለይም እንደ ዊልበርፎርስ፣ ኢኩያኖ፣ እና ፍሬደሪክ ዳግላስ ባሉ ግለሰቦች የክርስትና እምነት በኩል)፣ እና በበርካታ ማኅበራዊ የለውጥ እንቅስቃሴዎች ላይ ወደር የለሽ ቅርጽ አስያዥ ተጽዕኖ አሳርፏል። ይህ ዘላቂ ፍሬያማነት ተራ የታሪክ አጋጣሚ ሳይሆን፤ በመለኮታዊ ጥበብ የተቀረጸው ጽሑፍ፣ እጅግ በተለያዩ ማኅበረ-ባህላዊ ዐውዶች ውስጥ ነጻ አውጪና ሰብአዊነትን የሚያጎለብቱ ፍሬዎችን የማመንጨት ውስጣዊ አቅምና ኃይል እንዳለው የሚያንጸባርቅ ተጨባጭ ማስረጃ ነው።
• ሕይወትን የመለወጥ መንፈሳዊ አቅም ፡ የዕብራውያን መልእክት የእግዚአብሔርን ቃል ሲተነትን፣ "ሕያው ነውና፥ የሚሠራም፥ ሁለትም አፍ ካለው ሰይፍ ሁሉ ይልቅ የተሳለ ነው" (ዕብራውያን 4፥12) በማለት ያብራራዋል። ይህ ነፍስንና መንፈስን እስከ መለየት ድረስ ዘልቆ የሚገባ፣ የልብንም ስውር ስሜትና አሳብ የሚመረምር ሕያው የመንፈስ ቅዱስ መሣሪያ ነው። ይህ ሕይወትን የመለወጥ መለኮታዊ ኃይል ፣ ይኸውም የመጽሐፍ ቅዱስ ጽሑፍ የሰውን ልጅ እጅግ በጥልቅ የመረዳት ደረጃ፣ የመውቀስ፣ የማሳመን፣ የማጽናናትና የመንፈሳዊ አቅጣጫውን የማስተካከል ብቃት ፣ የመጽሐፍ ቅዱስ መሠረታዊና ተግባራዊ ፋይዳ ነው። ይህ ጥልቅ መንፈሳዊ እውነታ፣ በደረቅ የሥነ-ጽሑፍ ሂስ ወይም በታሪካዊ ትንታኔ ብቻ ሊለካና ሊብራራ የማይችል መለኮታዊ ምሥጢር ነው።