ጥምቀት

ለማንኛውም የክርስትና ሥርዓት ጥናት መሠረቱ ቅዱሳት መጻሕፍት መሆን አለባቸው። ጥምቀት ምንጩ የኢየሱስ ትምህርቶችና ድርጊቶች ሲሆን፣ በአዲስ ኪዳን ውስጥም በስፋት ተተግብሯል። ሆኖም፣ የነገሩን ሙሉ ጠቀሜታ ለመረዳት፣ የክርስትና ምሥጢራትን በጥላና በምሳሌ የቀደሙትን የብሉይ ኪዳን ዳራ ግምት ውስጥ ማስገባት አለብን።

የብሉይ ኪዳን ዳራ፦ የመንጻት ሥርዓቶች እንደ ጥምቀት ጥላ

ብሉይ ኪዳን በርካታ የሥርዓተ ንጽሕና ምሳሌዎችን ይዟል። ካህናት ወደ ማደሪያው ድንኳን ከመግባታቸው በፊት እንዲታጠቡ ይጠበቅባቸው ነበር (ዘጸአት 30:17-21)። የረከሱ ሰዎችም ወደ ማኅበረሰቡ ከመመለሳቸው በፊት በሥርዓት መንጻት ነበረባቸው (ዘሌዋውያን 14-15)። እነዚህ ተደጋጋሚ የመታጠብ ሥርዓቶች በእግዚአብሔር ፊት ቅድስናና ንጽሕና እንደሚያስፈልግ ያመለክታሉ።

ነቢያት ግን እግዚአብሔር ራሱ ስለሚያመጣው ጥልቅ መንጻት ተናግረዋል። ሕዝቅኤል 36:25-27 እግዚአብሔር ከርኵሰታቸው ያነጻቸው ዘንድ ንጹሕ ውኃ እንደሚረጭባቸውና መንፈሱንም በውስጣቸው እንደሚያኖር ይናገራል። ይህ ትንቢታዊ ራእይ የክርስቲያን ጥምቀትን አስቀድሞ ያሳያል፤ ውኃው የውጪ መታጠብን ብቻ ሳይሆን በመንፈስ ቅዱስ አማካኝነት የሚገኘውን የውስጥ መታደስንም ያመለክታል።

የአዲስ ኪዳን መሠረቶች፦ ጥምቀት በወንጌላት

ኢየሱስ ራሱ በመጥምቁ ዮሐንስ እጅ ተጠመቀ፤ ይህን ያደረገው ይቅርታ ስለሚያስፈልገው ሳይሆን “ጽድቅን ሁሉ ለመፈጸም” ነው (ማቴዎስ 3:15)። በጥምቀቱ ጊዜ መንፈስ ቅዱስ ወረደ፣ የአብም ድምፅ እርሱ የተወደደ ልጁ መሆኑን መሰከረ (ማቴዎስ 3:16-17)። ይህ ክስተት የሕዝብ አገልግሎቱን የጀመረበትና ለተከታዮቹም ምሳሌ የሆነበት ነበር።

ኢየሱስ በአገልግሎቱ መጨረሻ ላይ ደቀ መዛሙርቱን እንዲህ ሲል አዟቸዋል፦ “እንግዲህ ሂዱና አሕዛብን ሁሉ በአብ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም እያጠመቃችኋቸው ደቀ መዛሙርት አድርጓቸው” (ማቴዎስ 28:19)። በዚህም መሠረት ጥምቀት ወደ ደቀ መዝሙርነትና ወደ ቤተ ክርስቲያን የመግቢያ መታሰቢያ ሥርዓት ሆነ።

ጥምቀት በሐዋርያት ሥራና በመልእክቶች

የሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ እንደሚያሳየው ጥምቀት በክርስቶስ ላመኑ ሰዎች ወዲያውኑ የሚሰጥ ምላሽ ነበር። በበዓለ ኃምሳ ዕለት ጴጥሮስ “ንስሐ ግቡ፥ ኃጢአታችሁም ይሰረይ ዘንድ እያንዳንዳችሁ በኢየሱስ ክርስቶስ ስም ተጠመቁ” ሲል አወጀ (የሐዋርያት ሥራ 2:38)። በመጽሐፉ ውስጥ አዲስ አማኞች የመለወጣቸው ውጫዊ መግለጫ ሆኖ በተከታታይ ሲጠመቁ እናያለን (የሐዋርያት ሥራ 8:12፤ 10:47-48፤ 16:33)።

ጳውሎስ የጥምቀትን ሥነ-መለኮታዊ ትርጉም በሮሜ 6:3-4 እንዲህ ሲል ያብራራል፦ አማኞች በጥምቀት ከኃጢአተኛው ማንነታቸው ጋር ሙተዋል፤ ከክርስቶስ ጋርም ለአዲስ ሕይወት ተነሥተዋል። ስለዚህ ጥምቀት በክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ ምሳሌያዊ በሆነ ሥርዓት መሳተፍ ሲሆን፣ የመንጻትን፣ የመለወጥንና የአዲስ ሕይወት ጅማሬን በይፋ ማወጅን ያመለክታል።

የኦርቶዶክስ ተዋሕዶና የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ስለ ጥምቀት ያላቸው ሥነ-መለኮታዊ አመለካከት የተለያየ ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ጥምቀትን እንደሚያድን፣ የኃጢአት ሥርየትና የመንፈሳዊ ልደት ምሥጢር አድርጋ ትመለከተዋለች። በእነሱ እምነት፣ ጥምቀት የድነት ወሳኝ አካል ሲሆን አንድ ሰው ከኃጢአት ሞት ወደ መንፈሳዊ ሕይወት የሚሸጋገርበት መንገድ ነው፤ ሕፃናትንም ጨምሮ የማንኛውም ሰው መንፈሳዊ ሕይወት የሚጀምረው በጥምቀት እንደሆነ ታስተምራለች።

በአንጻሩ፣ አብዛኞቹ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ጥምቀትን የሚያዩት ከማመን በኋላ የሚመጣ የአደባባይ የምስክርነት ሥርዓት አድርገው ነው። በዚህ አረዳድ፣ ጥምቀት ራሱን የቻለ የማዳን ድርጊት ሳይሆን፣ አንድ ሰው አስቀድሞ በኢየሱስ ክርስቶስ በማመኑ ያገኘውን ድነት በሕዝብ ፊት የሚመሰክርበትና ለጌታ ትእዛዝ መታዘዙን የሚያሳይበት መንገድ ነው። ጥምቀት ትርጉም ያለው የሚሆነው የግል እምነትን (ንስሐ መግባትና በክርስቶስ ማመንን) ተከትሎ ሲፈጸም ነው፤ በዚህም ምክንያት፣ በአእምሮ በቅተው መወሰን የማይችሉ ሕፃናት ሳይሆኑ፣ በግል ያመኑ ሰዎች ብቻ ይጠመቃሉ።

የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ጥምቀትን እንደ የድነት መንገድና የመንፈሳዊ ልደት "ምሥጢር" ስትመለከተው፣ ወንጌላውያን ደግሞ እንደ የግል እምነት የሕዝብ "ምስክርነት" ይቆጥሩታል። ሁለቱም ወገኖች ጥምቀትን ቅዱስና ትርጉም ያለው ሥርዓት አድርገው ቢቆጥሩትም፣ ዋናው ልዩነት ያለው "ጥምቀት በራሱ የሚያድን ነው ወይስ የመዳን ምልክት ነው?" በሚለው መሠረታዊ ጥያቄ ላይ ነው።

የዳግም ልደት ሥነ-መለኮት፦ የሚያድን ምሥጢር

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት፣ ቅድስት ጥምቀት አማራጭ ሥነ-ሥርዓት ሳትሆን፣ መሠረታዊ "ምሥጢር" ናት። በአስተምህሮቷ፣ አማኙ “ወደ ክርስቶስ አካል ማለትም ‘ወደ ቤተ ክርስቲያን’ የሚገባበትና በሌሎች የጸጋ ምሥጢራት ተካፋይ የሚሆንበት በር” ናት። ጥምቀት ሥነ-መለኮታዊ ክብደቱ እጅግ ከፍተኛ ሲሆን፣ “ለመዳንና ወደ ዘላለም ሕይወት ለመግባት አስፈላጊ የሆነ የሚያድን ምሥጢር” ተብሎ በግልጽ ይተረጎማል። ይህ እምነት በቀጥታ በዮሐንስ ወንጌል ላይ በተመዘገበው የኢየሱስ ክርስቶስ ቃል ላይ የተመሠረተ ነው፦ “እውነት እውነት እልሃለሁ፥ ሰው ከውኃና ከመንፈስ ካልተወለደ በቀር ወደ እግዚአብሔር መንግሥት ሊገባ አይችልም” (ዮሐ. 3:5)።

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የጥምቀት አመለካከት፣ "ድነት በእምነት ብቻ በጸጋ" ከሚለው መሠረታዊ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥነ-መለኮት አረዳድ ጋር በእጅጉ ይቃረናል። የኦርቶዶክስ አቋም ጥምቀትን ቀድሞ የተገኘን መዳን የሚያመለክት ምልክት አድርጎ ሳይሆን፣ መንፈሳዊ ዳግም ልደት የሚፈጸምበት በመለኮት የተቋቋመ መሣሪያ እንደሆነች ይመለክታታል። በአጥማቂው በውኃ አማካኝነት አማኙ በመንፈስ ዳግም ይወለዳል፣ ከኃጢአት ይጠራል፣ ይጸድቃል፣ ይታደሳል ብለው ያምናሉ። ይህ መንፈሳዊ ልደት፣ ልክ እንደ ሥጋዊ ልደት፣ አንድ ጊዜ ብቻ የሚፈጸምና የማይደገም ክስተት ነው። ቤተ ክርስቲያን “ሰው በሥጋ አንድ ጊዜ ብቻ እንደሚወለድ ሁሉ፣ በመንፈስም ከአንድ ጊዜ በላይ ሊወለድ አይችልም” ብላ ታስተምራለች፤ ለዚህም ነው የጥምቀት ምሥጢር በሰው ሕይወት ውስጥ አንድ ጊዜ ብቻ የሚፈጸመው።

ሕፃናትን ማካተት

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የሕፃናት ጥምቀትን ትፈጽማለች። ምክንያቱ በሕፃኑ የግንዛቤ ችሎታ ወይም በግል ምስክርነቱ ላይ የተመሠረተ ሳይሆን፣ ወላጆቹና የክርስትና አባቱ/እናቱ በልጁ ስም የጥምቀት ቃል ኪዳን በመግባት ወደ ቃል ኪዳኑ ማኅበረሰብ እንዲካተት በማድረግ ላይ የተመሠረተ ነው። ይህ አሠራር የቤተሰብና የቤተ ክርስቲያን ማኅበረሰብ የግለሰቡን መንፈሳዊ ሕይወት ከልደቱ ጀምሮ በመንከባከብ ረገድ ወሳኝ ሚና እንደሚጫወቱ የሚያሳይ ኅብረታዊ የእምነትና የመዳን ግንዛቤን ያጎላል ብለው ያምናሉ።

የሥርዓቱ ጊዜ በጣም የተወሰነና በብሉይ ኪዳን ሥነ-አምሳል ላይ የተመሠረተ ሥነ-መለኮታዊ መሠረት አለው ተብሎ ይታመናል። ወንድ ልጆች ከተወለዱ በ40ኛው ቀን ሲጠመቁ፤ ሴት ልጆች ደግሞ በ80ኛው ቀን ይጠመቃሉ። ይህ ትውፊት ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ሰው አዳም ከተፈጠረ ከአርባ ቀናት በኋላ ወደ ገነት መግባቱን፣ ሔዋን ደግሞ ከሰማንያ ቀናት በኋላ መግባቷን ከምታስተምረው ትምህርት ጋር የተያያዘ ነው። ይህ የጊዜ ሰሌዳ፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሳይሆን በአፈ ታሪክና በትርክት ውስጥ የዳበረ ነው።

ሥርዓቱ በአብ፣ በወልድና በመንፈስ ቅዱስ ስም ሦስት ጊዜ በውኃ ውስጥ ብቅ ጥልቅ ማድረግን ያካትታል። ይህ ድርጊት በሁለት ተጨባጭ ምልክቶች የሚታይ አዲስና የማይጠፋ ማንነትን ለግለሰቡ ይሰጣል ተብሎ ይታመናል፦

• የክርስትና ስም፦ በሥነ-ሥርዓቱ ወቅት ለልጁ ከቤተሰብ ስሙ የተለየ አዲስ የክርስትና ስም ይሰጠዋል። ይህ ስም በቀጣይ በሚደረጉ እንደ ጋብቻ ወይም ሢመት ባሉ የቤተ ክርስቲያን አገልግሎቶችና ሥርዓቶች ሁሉ ጥቅም ላይ ይውላል፤ ይህም የሰውየውን አዲስ ሕይወትና ማንነት ያመለክታል ተብሎ ይታመናል።
• ማተብ፦ ብዙውን ጊዜ ከጥቁር፣ ከነጭና ከቀይ ክሮች የተሠራ የአንገት ክር በካህኑ ተባርኮ በአዲስ ተጠማቂው አንገት ላይ ይታሰራል። ይህ ማተብ “የእምነት ምልክት” ሆኖ ያገለግላል፤ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ክርስቲያን መሆናቸውን የሚያሳይ የሚታይና ዘላቂ ምልክት ነው።

እነዚህ ምልክቶችና ሥርዓቶች መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት የሌላቸው ናቸው።

ሥርዓተ አምልኮና ባህል፦ የጥምቀት ብሔራዊ በዓል

የጥምቀት ፋይዳ በኢትዮጵያ ሕይወት ውስጥ ከፍተኛ ደረጃ ላይ የሚደርሰው በየዓመቱ ጥር 11 (በዘመነ ሉቃስ ጥር 12) በሚከበረው የጥምቀት በዓል ነው። ይህ በዓል በኢትዮጵያ ካሉ ታላላቅ ሃይማኖታዊ በዓላት አንዱ ሲሆን፣ የኢየሱስ ክርስቶስን በዮርዳኖስ ወንዝ መጠመቅ ያስታውሳል። በዓሉ በዩኔስኮ (UNESCO) በሰው ልጅ የማይዳሰስ ባህላዊ ቅርስነት ተመዝግቧል።

በዓሉ የጥምቀትን ሥርዓት በታላቅ ድምቀት በድጋሚ በማሳየት ይከበራል። የበዓሉ ማዕከል ታቦት ሲሆን፣ ይህም በእያንዳንዱ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መንበር ላይ የሚቀመጠው የቃል ኪዳኑ ታቦት ምሳሌ ነው። ከጥምቀት ዋዜማ (ከተራ) ጀምሮ፣ ካህናት በከበሩ ጨርቆች የተሸፈነውን ታቦት በታላቅ ክብር በማጀብ ከቤተ ክርስቲያን አቅራቢያ ወደሚገኝ የውኃ አካል ይወስዳሉ። ታቦቱ ራሱ ኢየሱስ በጥምቀቱ ጊዜ መሲሕ መሆኑን መገለጡን ይወክላል እንዲሁም ለምእመናንም በታቦቱ አቅራቢያ መሆን ወደ እግዚአብሔር መቅረብ ነው ተብሎ ይታመናል።

በማግስቱ ንጋት ላይ ሥርዓተ ቅዳሴ ይከናወናል። ጎህ ሲቀድ አንድ ካህን ባማረ መስቀል ውኃውን ይባርካል፤ የተሰበሰበው ምእመንም በተቀደሰው ውኃ ይረጫል። ብዙ ተሳታፊዎች ሙሉ በሙሉ በውኃው ውስጥ በመጥለቅ የጥምቀት ቃል ኪዳናቸውን በምሳሌያዊ ሁኔታ ያድሳሉ። ይህ ድርጊት “ልዩ፣ ሕዝባዊ ጥምቀት” ተብሎ ይገለጻል፤ የጋራ መንፈሳዊ የመንጻትና የእምነት ማረጋገጫ ጊዜ ነው። ጥምቀት ሃይማኖታዊ ስርዓትን ከባህላዊ ድምቀት ጋር ያዋሐደ፣ ባህላዊና ኅብረታዊ ክስተት ነው። መንገዶቹ በቀለማት ያሸበረቁ ዑደቶች ይሞላሉ፤ አየሩ በእጣን መዓዛ፣ በዝማሬ፣ በከበሮና በጭፈራ ድምፅ ይታወዳል፤ ይህም መላውን ማኅበረሰብ በጋራ ሃይማኖታዊና ብሔራዊ ማንነት አንድ ያደርጋል።

ጥምቀት እንደ መንፈሳዊ ዜግነት ያገለግላል። ይህም የግለሰብን ወደ አንድ አካባቢያዊ ጉባኤ መግባት ብቻ ሳይሆን፣ ወደ ኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ማንነት ራሱ የመሸጋገሪያ ዋነኛ ሥርዓት ነው። ኅብረታዊ፣ በውርስ የሚገኝና በብሔራዊ ደረጃ በሕዝብ ፊት በደስታ የሚረጋገጥ እምነት ነው ብለው ያስተምራሉ። እነዚህ የታቦት ምሳሌዎችና የጥምቀት ሥርዓቶች በአዲስ ኪዳን መጽሐፍ ቅዱሳዊ መሠረት የሌላቸው ናቸው። ይልቁንም፣ ባህላዊና ሃይማኖታዊ ሥርዓቶች በጊዜ ሂደት በትውፊትና በታሪክ የዳበሩ እንጂ፣ ከድነትና ከኃጢአት ስርየት ጋር ምንም የሚያገናኝ መንፈሳዊ መሠረት የላቸውም።

የምስክርነት ሥነ-መለኮት፦ የሕዝብ የእምነት መግለጫ

ከኦርቶዶክሳዊው የምሥጢር አመለካከት በተቃራኒ፣ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት በአብዛኛው ጥምቀትን “ሥርዓት” (Ordinance) ብለው ይጠሩታል። ይህ ቃል፣ ጥምቀት የመዳን ጸጋን የሚያስተላልፍ “ምሥጢር” (Sacrament) ከመሆን ይልቅ፣ ክርስቶስ በማቴዎስ 28:19 ላይ እንድንታዘዘው ያዘዘው ቅዱስ ሥርዓት መሆኑን ለማመልከት ነው። የዚህ አመለካከት ሥነ-መለኮታዊ መሠረት፣ ዋነኛው የፕሮቴስታንት መርህ የሆነው 'Sola Fide' — "በጸጋው በእምነት ብቻ መዳን" — ነው። ስለዚህ ጥምቀት ለመዳን አስፈላጊ ተደርጎ አይቆጠርም፤ ለዚህም በመስቀል ላይ የነበረውና ሳይጠመቅ የዳነው ወንበዴ ቁልፍ ምሳሌ ሆኖ ይጠቀሳል። ጥምቀት በኢየሱስ ክርስቶስ ላይ እምነቱን በማኖር አስቀድሞ የዳነ ሰው የመጀመሪያው የመታዘዝ እርምጃ ነው።

በወንጌላውያን አስተምህሮ፣ ጥምቀት አስቀድሞ የተከናወነ የውስጥ መንፈሳዊ እውነታ ውጫዊ ምልክት ነው። በርካታ ዋና ዋና ሥነ-መለኮታዊ እውነቶችን የሚያሳይና የሚያውጅ ኃይለኛ የእይታ ሥርዓት ነው፦

• ከክርስቶስ ጋር አንድ መሆን፦ አማኙ ከኢየሱስ ክርስቶስ ሞት፣ ቀብርና ትንሣኤ ጋር መተባበሩን የሚያሳይ ሥጋዊ ምሳሌ ነው። (ሮሜ 6:3-4)
• የኃጢአት ይቅርታ፦ በክርስቶስ የማስተሰረይ መሥዋዕትነት ላይ ባመነበት ቅጽበት በመንፈሳዊው ዓለም የተከናወነውን የኃጢአት መታጠብን ያመለክታል። (ሐዋ. 2:38)
• አዲስ ሕይወት፦ የአማኙ የድሮ የኃጢአት ሕይወት መሞቱንና በክርስቶስ “በአዲስ ሕይወት” ለመመላለስ መነሣቱን በግልጽ ያሳያል። (2 ቆሮ. 5:17)

የደቀ መዝሙርነት አተገባበር፦ የአማኞች ጥምቀት

በወንጌላውያን ዘንድ ያለው መደበኛ አሠራር “የአማኞች ጥምቀት” (Credobaptism) ነው። ይህ አሠራር በሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ላይ በሚታየው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ንድፍ ላይ የተመሠረተ ሲሆን፣ ይህም የግል ንስሐና በኢየሱስ ክርስቶስ ላይ ያለ እምነት ሁልጊዜም ለጥምቀት ቅድመ-ሁኔታ መሆናቸውን ያሳያል። እምነት ከሥርዓቱ በፊት መቅደም አለበት። እንደ ቀጥተኛ ውጤት፣ አብዛኞቹ የወንጌላውያን ወጎች የሕፃናት ጥምቀትን አይቀበሉም። ምክንያቱ ግልጽ ነው፦ ሕፃን የግል፣ ንቃተ-ህሊና ያለው የእምነት መግለጫ መስጠት አይችልም፤ ይህ የግል እምነት ከሌለ ደግሞ ሥርዓቱ ትርጉም የሌለውና ባዶ ሥነ-ሥርዓት ይሆናል።

የሚመረጠውና ብዙውን ጊዜ ብቸኛው የጥምቀት ዘዴ በውኃ ውስጥ ሙሉ በሙሉ በማጥለቅ (Immersion) ነው። ይህ አሠራር በሁለት ዋና ዋና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምክንያቶች ላይ የተመሠረተ ነው፦

• ሥርወ-ቃላዊ፦ በአዲስ ኪዳን ውስጥ ጥቅም ላይ የዋለው የግሪክ ቃል 'baptizo' (ባፕቲዞ) “ማጥለቅ፣ መንከር ወይም ማስመጥ” የሚል ቀጥተኛ ትርጉም አለው።
• ምሳሌያዊ፦ በውኃ ውስጥ መጥለቅና መውጣት፣ ከክርስቶስ ጋር በሞት መቀበርንና ከእርሱ ጋር ለአዲስ ሕይወት መነሣትን (ሮሜ 6:4) በግልጽ ያሳያል።

ከሥነ-መለኮታዊ ምሳሌነቱ ባሻገር፣ ጥምቀት ከአንድ የአካባቢ ቤተ ክርስቲያን ማኅበረሰብ ጋር በሕዝብ ፊት ራስን የመለየት ተግባር ሆኖም ያገለግላል። ለብዙ አብያተ ክርስቲያናት፣ ይፋዊ አባልነትን ለማግኘትም መደበኛ ቅድመ-ሁኔታ ነው።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስና በወንጌላውያን አስተምህሮዎች ውስጥ ያለው የተለያየ የጥምቀት አቀራረብ በዋና ሥነ-መለኮታዊ መርሆቻቸው ውስጥ ያለውን ጥልቅ ልዩነት ያሳያል። ዋና ዋናዎቹ የልዩነት ነጥቦች እንደሚከተለው ሊጠቃለሉ ይችላሉ፦