ኢትዮጵያውያን ክርስቲያኖች በመንፈሳዊ ሕይወታቸው እንዲያድጉ የሚረዳ መድረክ።
መጽሐፍ ቅዱስ (Mets’haf Qidus) በዓለም ላይ ባሉ ሁለት ታላላቅ እምነቶች፣ ክርስትናና አይሁድ፣ ውስጥ እንደ ቅዱስና መለኮታዊ ቃል ተደርጎ የሚከበር የመጻሕፍት ስብስብ ነው። ስያሜው “ታ ቢብሊያ” (τὰ βιβλία) ከሚለው የጥንት ግሪክ ቃል የተወሰደ ሲሆን፣ ትርጉሙም “መጻሕፍቱ” ማለት ነው። ይህ አጠራር መጽሐፍ ቅዱስ አንድ ወጥ መጽሐፍ ብቻ ሳይሆን፣ በውስጡ ታሪክን፣ ሕግን፣ ትንቢትን፣ ግጥምን፣ የጥበብ ጽሑፎችን፣ ወንጌላትንና መልእክቶችን ያካተተ ቤተ መጻሕፍት ነው። እነዚህ መጻሕፍት የተጻፉት እጅግ ረጅም በሆነ የጊዜ ክልል ውስጥ ሲሆን፣ አብዛኞቹ የታሪክና የሥነ-መለኮት ምሁራን የጽሑፎቹ የጊዜ ክልል ከ1,500 ዓመታት በላይ እንደሚዘልቅ ይስማማሉ (ከ1400 ዓ.ዓ. ገደማ እስከ 100 ዓ.ም. አካባቢ)። በዚህ ጊዜ ውስጥ፣ ከተለያዩ ማኅበራዊና የሕይወት ዳራ የመጡ፡ ነገሥታት፣ እረኞች፣ ዓሣ አጥማጆች፣ ነቢያት፣ ሐኪሞችና የመንግሥት ባለሥልጣናትን ጨምሮ ከ40 በላይ ደራሲያን እንደጻፉት ይታመናል። እነዚህ ጸሐፊዎች የራሳቸውን የአጻጻፍ ስልትና የባሕል አውድ ቢጠቀሙም፣ በመንፈስ ቅዱስ ተመርተውና በመለኮታዊ ተመስጦ ወይም መነዳት ውስጥ ጽፈዋችዋል። የመጽሐፍ ቅዱስ መጻሕፍት በሦስት ዋና ዋና ጥንታዊ ቋንቋዎች ተጽፈዋል፦ አብዛኛው የብሉይ ኪዳን ክፍል በጥንታዊ ዕብራይስጥ፣ የተወሰኑ ምዕራፎችና ሐረጋት (ዳንኤል፣ ዕዝራ እና ኤርምያስ) በባቢሎን ምርኮ ዘመን በስፋት ይነገር በነበረው አራማይክ፣ እንዲሁም መላው የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት በሮም ግዛት ዘመን ዓለም አቀፍ የመግባቢያ ቋንቋ በነበረው በኮይኔ (የጋራ) ግሪክ ተጽፈዋል። በመዋቅራዊ ደረጃ መጽሐፍ ቅዱስ በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች ይከፈላል፤ እነርሱም ብሉይ ኪዳን (በአይሁድ እምነት “ታናክ” ተብሎ የሚታወቀው) እና አዲስ ኪዳን ናቸው። በክርስቲያን ቤተ እምነቶች መካከል ያለው የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ብዛት (ቀኖና) ይለያያል። የፕሮቴስታንት ቀኖና 39 መጻሕፍትን ሲቀበል፣ የሮም ካቶሊክ ቤተክርስቲያን ደግሞ ዲዩትሮካኖኒካል (ሁለተኛ ቀኖና) የምትላቸውን መጻሕፍት (እንደ ጦቢት፣ መቃብያን፣ ሲራክ ያሉትን) በማካተት በአጠቃላይ 73 መጻሕፍትን ትቀበላለች። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ቀኖና በዓለም ላይ ካሉ ቀኖናዎች ሁሉ ሰፊው ሲሆን፣ በሌሎች ዘንድ የማይገኙትን እንደ መጽሐፈ ሄኖክና መጽሐፈ ኩፋሌ ያሉትን ጥንታዊ መጻሕፍት በማካተት 81 መጻሕፍትን ይቀበላል። በአንጻሩ፣ የአዲስ ኪዳን 27 መጻሕፍት በሁሉም ዋና ዋና የክርስትና ቤተ እምነቶች ዘንድ ሙሉ ተቀባይነት አላቸው። የቀኖና ምስረታ ሂደት ለዘመናት የዘለቀ ሲሆን፣ የአይሁድ ቀኖና በ90 ዓ.ም. ገደማ በተደረገው የያምኒያ ጉባኤ አካባቢ እንደተወሰነ ሲታመን፣ የክርስቲያን ቀኖና ደግሞ በተለይም በ397 ዓ.ም. በተደረገው የካርቴጅ ጉባኤ አማካኝነት ተረጋግጧል። መጽሐፍ ቅዱስ ለመለኮታዊ መገለጥ፣ ለሥነ ምግባራዊ መመሪያና ለሃይማኖታዊ አስተምህሮ ምንጭነት ካለው ሚና ባሻገር፣ በዓለም ታሪክ ላይ እጅግ ከፍተኛ ተጽዕኖ አሳድሯል። እንደ "አሥርቱ ትእዛዛት" ያሉ መጽሐፍ ቅዱሳዊ የሥነ ምግባር መርሆዎች ለብዙ የዓለም የሕግ ሥርዓቶች መሠረት ሆነዋል። ባርነትን የማስወገድ እንቅስቃሴና የሲቪል መብቶች ትግል ያሉ ታላላቅ ማኅበራዊ ለውጦች ከመጽሐፍ ቅዱስ መርሆዎች መነሳሳትን ወስደዋል። በታሪክ ውስጥ በብዛት የተሸጠና የተተረጎመ መጽሐፍ ሲሆን፣ አኃዛዊ መረጃዎች እንደሚያሳዩት፣ በሙሉ ወይም በከፊል ከ3,600 በሚበልጡ ቋንቋዎች ተተርጉሟል። ይህ ዘላቂና ሰፊ ተጽዕኖው፣ መጽሐፍ ቅዱስ ጥንታዊ ታሪካዊ ቅርስ ብቻ ሳይሆን በተለያዩ ሥልጣኔዎች ውስጥ እምነትን፣ ምሁራዊነትንና ማኅበራዊ እሴቶችን የቀረጸና አሁንም በንቃት የሚቀርጽ ሕያው የአግዚአብሔር ቃል ነው።
የመጽሐፍ ቅዱስን ምንነት ለመረዳት የመንፈስ አነሳሽነት (Inspiration) አስተምህሮ ወሳኝ ነው። ይህ ጽንሰ-ሐሳብ፣ መጽሐፍ ቅዱስ የሰው ልጆች ጥበብ ውጤት ብቻ ሳይሆን፣ ደራሲዎቹ በመለኮታዊ ምሪት የጻፉት የእግዚአብሔር ቃል ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን እውነት ለጢሞቴዎስ በጻፈው ሁለተኛ መልእክቱ ላይ እንዲህ ሲል በግልጽ አስፍሮታል፦ “የእግዚአብሔር ሰው ፍጹምና ለበጎ ሥራ ሁሉ የተዘጋጀ ይሆን ዘንድ፣ የእግዚአብሔር መንፈስ ያለበት መጽሐፍ ሁሉ ለትምህርት፣ ለተግሣጽ፣ ልብንም ለማቅናት፣ በጽድቅም ላለው ምክር ደግሞ ይጠቅማል።” (2ኛ ጢሞቴዎስ 3:16-17)። ይህ ጥቅስ የመንፈስ አነሳሽነት አስተምህሮ መሠረት ሲሆን፣ በርካታ ቁልፍ ነጥቦችን ያጎላል። “የእግዚአብሔር መንፈስ ያለበት” (በግሪኩ ቴዎፕኑስቶስ) የሚለው ቃል “በእግዚአብሔር የተነፈሰ” የሚል ቀጥተኛ ትርጉም አለው። ይህም የሚያሳየው፣ የመጽሐፍ ቅዱስ ጽሑፎች መነሻቸው ከሰው ሳይሆን ከራሱ ከእግዚአብሔር መሆኑን ነው። ምንም እንኳ መጻሕፍቱ በተለያዩ ዘመናት በኖሩ ሰዎች፣ በልዩ ልዩ የአጻጻፍ ስልትና ቋንቋ ቢጻፉም፣ ከበስተጀርባ ያለው ዋነኛ ደራሲና የመልእክቱ ምንጭ እግዚአብሔር ነው። ይህ መለኮታዊ ምሪት፣ መጽሐፍ ቅዱስ በያዘው ትምህርት፣ ተግሣጽ፣ እና የጽድቅ መመሪያ ውስጥ ሥልጣን ያለውና የማይሳሳት እንዲሆን ያደርገዋል። ክርስቲያኖች መጽሐፍ ቅዱስን ለሕይወታቸውና ለእምነታቸው እንደ ፍጹም መለኪያ አድርገው የሚቀበሉት በዚህ መለኮታዊ መነሻው ምክንያት ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ እንዲህ ሲል ጽፏል፦
“የእግዚአብሔር መንፈስ ያለበት መጽሐፍ ሁሉ ለትምህርትና ለተግሣጽ ልብንም ለማቅናት በጽድቅም ላለው ምክር ደግሞ ይጠቅማል።” (2ኛ ጢሞቴዎስ 3:16)
የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪክ የሚጀምረው በቃል ትውፊት ነው። በጥንት ዘመን፣ ጽሑፍ ከመስፋፋቱ በፊት፣ ታሪኮች፣ ሕግጋትና ትምህርቶች ከትውልድ ወደ ትውልድ በአፍ ይተላለፉ ነበር። ከጊዜ በኋላ፣ በተለይም በሙሴ ዘመን አካባቢ (ዘጸ. 24:4)፣ እነዚህ ትውፊቶች ወደ ጽሑፍ መስፈር ጀመሩ። በመንግሥታት ዘመን (ከ1000 ዓ.ዓ. ጀምሮ) የቤተ መንግሥት ጸሐፊዎችና ነቢያት ታሪክን፣ መዝሙራትንና ትንቢቶችን በሥርዓት መዝግበዋል።
የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ተጽፈው ከተጠናቀቁ በኋላ፣ የትኞቹ መጻሕፍት በመለኮታዊ መንፈስ እንደተጻፉና ሥልጣን እንዳላቸው የመለየቱ ሂደት (ቀኖና) ቀጠለ። የአይሁድ ቀኖና (ታናክ) በዕዝራና ነህምያ ዘመን (በ5ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ.) መልክ መያዝ የጀመረ ሲሆን፣ በ1ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ዓ.ም. መጨረሻ ላይ በአብዛኛው ተቀባይነት አግኝቷል። የአዲስ ኪዳን ቀኖና ምስረታም ተመሳሳይ ሂደት አልፏል። የቀደመችው ቤተክርስቲያን አንድ መጽሐፍ ቀኖናዊ ለመሆኑ የምትጠቀምባቸው መመዘኛዎች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦
በ2ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደ ማርሲዮን ያሉ የተሳሳቱ ትምህርቶች መነሳታቸው፣ ቤተክርስቲያን ትክክለኛዎቹን መጻሕፍት በአስቸኳይ እንድትለይ አነሳስቷታል። በመጨረሻም፣ በ367 ዓ.ም. የአሌክሳንደሪያው ኤጲስ ቆጶስ ቅዱስ አትናቴዎስ፣ ዛሬ በአዲስ ኪዳን የምናውቃቸውን 27 መጻሕፍት ዝርዝር በይፋ አውጥቷል፤ ይህም በሂፖ (393 ዓ.ም.) እና በካርቴጅ (397 ዓ.ም.) ጉባኤዎች ጸድቋል።
የመጽሐፍ ቅዱስ ጽሑፎች ከትውልድ ወደ ትውልድ ሲተላለፉ ታማኝነታቸውንና ይዘታቸውን እንዴት ጠብቀው ሊቆዩ ቻሉ? የሚለው ጥያቄ በታሪክና በሥነ-መለኮት ውስጥ ወሳኝ ቦታ አለው። መልሱ በሁለት ቁልፍ ሂደቶች ውስጥ ይገኛል፤ እነርሱም በጥንቃቄ የተካሄደው የቅጅ ሂደት እና በታሪክ ውስጥ የተደረጉት ወሳኝ የትርጉም ሥራዎች ናቸው። የሕትመት ቴክኖሎጂ ከመምጣቱ በፊት፣ የመጽሐፍ ቅዱስ ጽሑፎች ለዘመናት በጸሐፍት (scribes) እጅ በጥንቃቄ እየተገለበጡ ተላልፈዋል። እነዚህ ገልባጮች፣ በተለይም አይሁዳውያን ማሶሬቶች፣ ጽሑፉን በትክክል ለመቅዳት እጅግ ጥብቅ የሆኑ ሕግጋትን ይከተሉ ነበር። የዚህ የቅጅ ሂደት ታማኝነት በ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ከተገኙ ታላላቅ የአርኪኦሎጂ ግኝቶች በአንዱ ተረጋግጧል። በ1947 ዓ.ም በቁምራን ዋሻዎች የተገኙት የሙት ባሕር ጥቅልሎች (Dead Sea Scrolls)፣ ከመጽሐፈ አስቴር በስተቀር የሁሉም የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ክፍሎችን የያዙ ነበሩ። እነዚህ ከ3ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. እስከ 1ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ዓ.ም. ባለው ጊዜ ውስጥ የተጻፉ ጥንታዊ ጽሑፎች፣ ከ9ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ዓ.ም. በኋላ ከተዘጋጀው የማሶሬቲክ ጽሑፍ (Masoretic Text) ጋር ሲነጻጸሩ አስደናቂ የሆነ ተመሳሳይነት አሳይተዋል። ከሺህ ዓመታት በላይ በፈጀ የቅጅ ሂደት ውስጥ ይህን ያህል የጽሑፍ መመሳሰል መገኘቱ፣ የመጽሐፍ ቅዱስ ጽሑፎች ይዘታቸውን ሳይለቁ በትክክል መተላለፋቸውን የሚያረጋግጥ ማስረጃ ሆኗል። በ15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በዮሐንስ ጉተንበርግ የሕትመት መሣሪያ መፈጠር፣ የመጽሐፍ ቅዱስን ስርጭት በዓለም ታሪክ ውስጥ ለዘላለም ለውጦታል። ይህ ፈጠራ መጽሐፍ ቅዱስ ከገዳማትና ከውሱን ሊቃውንት እጅ ወጥቶ በብዙኃኑ እጅ እንዲገባ መንገድ ከፍቷል። ከሕትመት ጎን ለጎን የተከናወኑት ታላላቅ የትርጉም ሥራዎች የእግዚአብሔር ቃል ለሁሉም ሕዝቦች በየቋንቋቸው እንዲደርስ አስችለዋል። ከእነዚህም መካከል በ4ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ በቅዱስ ጀሮም የተተረጎመው የላቲን ቩልጌት፣ በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በማርቲን ሉተር የተከናወነው የሉተር ጀርመንኛ ትርጉም፣ እና በ1611 ዓ.ም. በእንግሊዝ የታተመው የኪንግ ጀምስ ቨርዥን ይገኙበታል። እነዚህና ሌሎችም በሺዎች የሚቆጠሩ ትርጉሞች፣ የመጽሐፍ ቅዱስን መልእክት ከባሕልና ከቋንቋ ድንበር አልፎ ለዓለም ሕዝብ እንዲዳረስ በማድረግ ታሪካዊ ሚና ተጫውተዋል።በኢትዮጵያ የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪክ እጅግ ጥንታዊ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ በ4ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ክርስትና የመንግሥት ሃይማኖት ከሆነ ብዙም ሳይቆይ ወደ ጥንታዊው የግእዝ ቋንቋ ተተርጉሟል። ይህ የግእዝ ትርጉም "ተሰዓቱ ቅዱሳን" በመባል በሚታወቁት የሶርያ መነኮሳት እንደተከናወነ ሲነገር፣ ለዘመናት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ብቸኛ የመለኮት ቃል ሆኖ አገልግሏል። ወደ አማርኛ ቋንቋ የተደረገው የመጀመሪያው ሙሉ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም ደግሞ በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ ተከናውኗል። ይህ ታሪካዊ ሥራ የተከናወነው አቡ ሩሚ (አብርሃም) በሚባሉ ኢትዮጵያዊ ሊቅ ነው። አቡ ሩሚ በግብጽ ካይሮ ከፈረንሳዊው ሊቅ አሴላን ደ ሸርቪል ጋር በመተባበር ለዓመታት የሠሩ ሲሆን፣ ትርጉሙንም በ1818 ዓ.ም. አጠናቀዋል። ይህ የአቡ ሩሚ ትርጉም ለመጀመሪያ ጊዜ በ1840 ዓ.ም. በእንግሊዙ የመጽሐፍ ቅዱስ ማኅበር ታትሞ ወጥቷል። በ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ደግሞ ይበልጥ የተሻሻሉ ትርጉሞች ብቅ አሉ። ከእነዚህም ዋነኛው በንጉሠ ነገሥት ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዘመነ መንግሥት የተዘጋጀውና በ1955 ዓ.ም. የታተመው "የንጉሥ ኃይለ ሥላሴ ትርጉም" በመባል የሚታወቀው ነው። ይህ ትርጉም ለረጅም ዓመታት በኢትዮጵያ ፕሮቴስታንትና ኦርቶዶክስ አማኞች ዘንድ በስፋት ጥቅም ላይ ውሏል። በቅርብ ጊዜ ደግሞ፣ የኢትዮጵያ መጽሐፍ ቅዱስ ማኅበር በ2001 ዓ.ም. "የአዲሱ መደበኛ ትርጉም" የተሰኘውን ዘመናዊ የአማርኛ ትርጉም አሳትሟል። እነዚህ ሁሉ ትርጉሞች、 የመጽሐፍ ቅዱስን መልእክት ከባሕልና ከቋንቋ ድንበር አልፎ ለዓለም ሕዝብ እንዲዳረስ በማድረግ ታሪካዊ ሚና ተጫውተዋል።
መጽሐፍ ቅዱስ እንደሌሎች መጻሕፍት አይደለም፤ ምክንያቱም ስለራሱ ምንነትና ሥልጣን ግልጽ የሆነ ምስክርነት ይሰጣል። ይህ የውስጥ ምስክርነት በሦስት ዋና ዋና ክፍሎች ሊታይ ይችላል፦ የብሉይ ኪዳን መለኮታዊ ምንጭነት፣ የኢየሱስ ክርስቶስ አመለካከት፣ እና የሐዋርያት ትምህርት።መጽሐፍ ቅዱስ ራሱን በተደጋጋሚ የእግዚአብሔር ቃል እንደሆነ ይገልጻል። በተለይም በብሉይ ኪዳን ውስጥ፣ እንደ “እግዚአብሔር እንዲህ አለ” ወይም “የእግዚአብሔር ቃል ወደ እኔ መጣ” ያሉ አባባሎች በተለያዩ ጥናቶች መሠረት ከ3,800 ጊዜ በላይ ተጠቅሰው ይገኛሉ። ይህ አጠቃቀም፣ ነቢያቱ የራሳቸውን ፍልስፍናና ሐሳብ ሳይሆን፣ በቀጥታ የተቀበሉትን መለኮታዊ መልእክት እንዳስተላለፉ ለማረጋገጥ ያገለግላል። ለምሳሌ፣ እግዚአብሔር ነቢዩ ኤርምያስን ሲልከው፣ “እነሆ፥ ቃሌን በአፍህ ሰጥቻለሁ” (ኤርምያስ 1:9) በማለት የተናጋሪው ሥልጣን ከራሱ ከእግዚአብሔር እንደሆነ አረጋግጦለታል። ይህ መለኮታዊ የሥልጣን ሰንሰለት የመልእክቱን ክብደትና ተአማኒነት ያሳያል(ኤርምያስ 1:9)።
ኢየሱስ ክርስቶስ በምድራዊ አገልግሎቱ ወቅት የብሉይ ኪዳንን ቅዱሳት መጻሕፍት ሥልጣን ሙሉ በሙሉ ተቀብሎ አስተምሯል። አስተምህሮቱን፣ ማንነቱንና ድርጊቱን ለማረጋገጥ ቅዱሳት መጻሕፍትን በተደጋጋሚ ጠቅሷል። በማቴዎስ 5:17 ላይ፣ “እኔ ሕግንና ነቢያትን ለመሻር የመጣሁ አይምሰላችሁ፤ ልፈጽም እንጂ ለመሻር አልመጣሁም” በማለት የብሉይ ኪዳን ትንቢታዊና ሥርዓታዊ ዓላማ በእርሱ ማንነትና ሥራ ፍጻሜውን እንዳገኘ አስተምሯል። ፈተናን ሲቃወም (ማቴ. 4:1-11)፣ ፈሪሳውያንን ሲሞግት (ማር. 12:24)፣ እንዲሁም ስለራሱ መከራና ሞት ሲያስተምር ዋነኛ መሠረቱ ያደረገው ቅዱሳት መጻሕፍትን ነበር። ከትንሣኤው በኋላም ለደቀ መዛሙርቱ፣ “በሙሴ ሕግና በነቢያት በመዝሙራትም ስለ እኔ የተጻፈው ሁሉ ይፈጸም ዘንድ ይገባል” በማለት መላው ብሉይ ኪዳን (ታናክ) ስለ እርሱ እንደሚመሰክርና የእግዚአብሔር የማዳን ታሪክ ማዕከል እርሱ መሆኑን አረጋግጧል (ሉቃስ 24:44)።
ሐዋርያትም የራሳቸው ትምህርትና ጽሑፍ (የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት) እንደ ብሉይ ኪዳን ሁሉ መለኮታዊ ሥልጣን እንዳለው ተረድተው ነበር። ሐዋርያው ጳውሎስ ለተሰሎንቄ ሰዎች ሲጽፍ፣ “ስለዚህም የመልእክትን ቃል እርሱም የእግዚአብሔር ቃል ከእኛ በተቀበላችሁ ጊዜ፥ በእውነት እንዳለ በእናንተ በምታምኑ ደግሞ እንደሚሠራ እንደ እግዚአብሔር ቃል እንጂ እንደ ሰው ቃል አድርጋችሁ ስላልተቀበላችሁት፥ እኛ ደግሞ እግዚአብሔርን ሳናቋርጥ እናመሰግናለን።” (1ኛ ተሰ. 2:13) በማለት የመልእክቱ ምንጭ መለኮታዊ መሆኑን አስረድቷል። ለቆሮንቶስ ሰዎች ሲጽፍ፣ “ማንም ነቢይ ወይም መንፈሳዊ የሆነ ቢመስለው ይህች የጻፍሁላችሁ የጌታ ትእዛዝ እንደ ሆነች ይወቅ” (1ኛ ቆሮንቶስ 14:37) በማለት የጻፋቸው መልእክቶች የግል ምክር ሳይሆኑ መለኮታዊ ትእዛዛት መሆናቸውን ገልጿል። ሐዋርያው ጴጥሮስም ይህንን በማጠናከር፣ የጳውሎስን መልእክቶች “ከሌሎች ቅዱሳት መጻሕፍት” ጋር እኩል በመቁጠር የአዲስ ኪዳን ጽሑፎችም እንደ ብሉይ ኪዳን ሁሉ በመንፈስ ቅዱስ የተሰጡ መሆናቸውን አረጋግጧል (2ኛ ጴጥሮስ 3:15-16)። ይህም የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት የቀኖና (የተቀደሱ መጻሕፍት ስብስብ) አካል እንዲሆኑ መሠረት ጥሏል።
መጽሐፍ ቅዱስ በሦስት አህጉራት፣ በሦስት ቋንቋዎች፣ ከ40 በላይ በሆኑ ደራሲያን፣ ለ1500 ዓመታት ተጽፎ ነገር ግን አንድ ወጥ መልእክት ማስተላለፉ አስደናቂ ነው። ከዘፍጥረት እስከ ራዕይ፣ ዋነኛ ጭብጡ በኢየሱስ ክርስቶስ በኩል የሚገኘው የእግዚአብሔር የድነት ዕቅድ ነው። ይህ ውስጣዊ ስምምነትና ወጥነት መለኮታዊ ደራሲ እንዳለው ያመለክታል።
መጽሐፍ ቅዱስ በአፈ ታሪክ ላይ የተመሠረተ የሃይማኖት መጽሐፍ ብቻ ሳይሆን፣ ክንውኖቹን በተጨባጭ ታሪክ፣ በሰዎችና በቦታዎች ላይ አስፍሮ የሚገኝ መጽሐፍ ነው። ላለፉት ሁለት ምዕተ ዓመታት የተደረጉ በርካታ የአርኪኦሎጂ ግኝቶች በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የተጠቀሱትን ታሪኮች፣ ሰዎችና ቦታዎች ትክክለኛነት አረጋግጠዋል። የቂሮስ ሲሊንደር (Cyrus Cylinder)፦ በ1879 ዓ.ም. የተገኘው ይህ የሸክላ ሲሊንደር፣ የፋርስ ንጉሥ ቂሮስ ባቢሎንን ከያዘ በኋላ በግዛቱ ስር የነበሩ ምርኮኛ ሕዝቦች ወደ አገራቸው ተመልሰው ቤተ መቅደሶቻቸውን እንዲገነቡ የሰጠውን አዋጅ ይዟል። ይህ ግኝት በመጽሐፈ ዕዝራ ምዕራፍ 1 ላይ አይሁዳውያን ከባቢሎን ምርኮ እንዲመለሱ ስለተሰጠው አዋጅ የተጻፈውን ታሪክ በቀጥታ ያረጋግጣል። የጲላጦስ ጽሑፍ (Pilate Stone)፦ በ1961 ዓ.ም. በቂሳርያ የተገኘ ይህ የድንጋይ ጽሑፍ፣ “የይሁዳ አገረ ገዥ ጶንጥዮስ ጲላጦስ” የሚል ጽሑፍ ይዟል። ይህም በወንጌላት ውስጥ ኢየሱስን እንዲሰቀል አሳልፎ እንደሰጠ የተጠቀሰው ይህ ሮማዊ ባለሥልጣን ታሪካዊ ሰው መሆኑን ያረጋገጠ የመጀመሪያው ተጨባጭ የአርኪኦሎጂ ማስረጃ ነው። የቴል ዳን ድንጋይ (Tel Dan Stele)፦ በ1993 ዓ.ም. የተገኘ ይህ ጥንታዊ ጽሑፍ፣ “የዳዊት ቤት” የሚል ቃል የያዘ ሲሆን፣ ይህም ለመጀመሪያ ጊዜ ከብሉይ ኪዳን ውጪ ንጉሥ ዳዊት ታሪካዊ ሰው እንደነበርና ሥርወ መንግሥት እንደመሠረተ የሚያሳይ ጠንካራ ማስረጃ ነው። የሕዝቅያስ ዋሻ (Hezekiah's Tunnel)፦ በኢየሩሳሌም የሚገኘው ይህ ዋሻ፣ ንጉሥ ሕዝቅያስ የአሦር ንጉሥ ሰናክሬም ከተማዋን ሊከብ በዝግጅት ላይ በነበረበት ጊዜ፣ የውኃ አቅርቦትን ወደ ከተማው ውስጥ ለማስገባት እንዳስቆፈረው በመጽሐፍ ቅዱስ (2 ነገሥት 20:20) ላይ የተጻፈውን ታሪክ ያረጋግጣል። እነዚህና ሌሎች በርካታ ግኝቶች (እንደ የሰሊሆም ኩሬ፣ የሰናክሬም እስር፣ የኢያሪኮ ቅሪት ያሉ) መጽሐፍ ቅዱስ ታማኝና ጥንቁቅ የታሪክ መጽሐፍ መሆኑን ያሳያሉ።
መጽሐፍ ቅዱስን ከማንኛውም መጽሐፍ ልዩ የሚያደርገው ዋነኛው ባህሪው፣ በመቶዎች የሚቆጠሩ ዝርዝር ትንቢቶችን የያዘና ፍጻሜያቸውንም በትክክል መዝግቦ መገኘቱ ነው። በተለይም ስለ መሲሑ የተነገሩት ትንቢቶች ኢየሱስ ከመወለዱ ከብዙ መቶ ዓመታት በፊት ተጽፈው፣ በኋላም በሕይወቱ፣ በሞቱና በትንሣኤው በትክክል ፍጻሜያቸውን አግኝተዋል። ለምሳሌ፦ የትውልድ ቦታ፦ ነቢዩ ሚክያስ መሲሑ በቤተልሔም ኤፍራታ እንደሚወለድ ከክርስቶስ 700 ዓመታት በፊት ተናግሯል (ሚክያስ 5:2)፤ ይህ በማቴዎስ 2:1 ላይ ተፈጽሟል። ከድንግል መወለዱ፦ ነቢዩ ኢሳይያስ "ድንግል ትጸንሳለች ወንድ ልጅም ትወልዳለች" በማለት ከክርስቶስ 700 ዓመታት በፊት ተናግሯል (ኢሳ. 7:14)፤ ይህ በማቴዎስ 1:22-23 ላይ ተፈጽሟል። የአገልግሎቱ ዝርዝር ሁኔታ፦ በኢሳይያስ 53 ላይ ስለ መሲሑ መከራ፣ ስቃይ፣ በደልን ስለመሸከሙና ከክፉዎች ጋር ስለመቀበሩ በዝርዝር ተጽፏል። አሟሟቱ፦ በመዝሙር 22:16-18 ላይ እጆቹና እግሮቹ እንደሚወጉ፣ ልብሱንም ዕጣ እንደሚጣጣሉበት ዳዊት ከክርስቶስ 1,000 ዓመታት ገደማ በፊት በዝርዝር ተንብዮ ነበር፤ ይህ በዮሐንስ 19:18, 23-24 ላይ በትክክል ተፈጽሟል። የትንሣኤው ትንቢት፦ በመዝሙር 16:10 ላይ “ነፍሴን በሲኦል አትተዋትምና፥ ቅዱስህንም መበስበስን ያይ ዘንድ አትሰጠውም” በማለት ስለ መሲሑ ትንሣኤ ተተንብዮ ነበር፤ ሐዋርያው ጴጥሮስ በሐዋርያት ሥራ 2:25-31 ላይ ይህ ትንቢት በኢየሱስ ትንሣኤ እንደተፈጸመ መስክሯል። ይህ ዓይነቱ ዝርዝርና ትክክለኛ የትንቢት ፍጻሜ መጽሐፍ ቅዱስን ከማንኛውም መጽሐፍ ልዩ ያደርገዋል።
ከምንም በላይ የመጽሐፍ ቅዱስ ልዩነት የሚታየው በሰዎች ሕይወት ውስጥ በሚያመጣው ለውጥ ነው። መልእክቱ በታሪክ ውስጥ ስፍር ቁጥር የሌላቸውን ግለሰቦች ከኃጢአትና ከተስፋ መቁረጥ ሕይወት ለውጦ ትርጉምና ዓላማ ሰጥቷቸዋል። እንደ ቅዱስ አውግስጢኖስ፣ ማርቲን ሉተር፣ ዊልያም ዊልበርፎርስ ያሉ ሰዎች ሕይወት የመጽሐፍ ቅዱስ ኃይል ሕያው ምስክር ነው።
መጽሐፍ ቅዱስ የታሪክ መዝገብ ወይም የጥንታዊ ጽሑፎች ስብስብ ብቻ አይደለም፤ በመሠረቱ ሥነ-መለኮታዊ ጽሁፍ ነው። ደራሲያኑ የታሪክ ክንውኖችን፣ የሰውን ተሞክሮ እና መለኮታዊ ድርጊቶችን ከእግዚአብሔር ጋር ባላቸው ግንኙነት አንጻር በተከታታይ ተንትነዋል።
የመጽሐፍ ቅዱስ ሥነ-መለኮት ዋናው የቃል ኪዳን ጽንሰ-ሐሳብ ነው። በብሉይ ኪዳን፣ ቃል ኪዳናት በእግዚአብሔርና በሰው ልጆች መካከል የሚደረጉ፣ ብዙውን ጊዜ በሥርዓት ወይም በሕግ የታተሙ ከባድ ስምምነቶች ናቸው። ከኖኅ ጋር የተደረገው ቃል ኪዳን (ዘፍጥረት 9) እግዚአብሔር ፍጥረትን ለመጠበቅ የገባውን ዓለም አቀፋዊ ተስፋ ይወክላል። ከአብርሃም ጋር የተደረገው ቃል ኪዳን (ዘፍጥረት 12፣ 15፣ 17) “አሕዛብ ሁሉ የሚባረኩበት” የተመረጠ ሕዝብ የሚለውን ሐሳብ ያስተዋውቃል። ከእስራኤል ጋር በሲና ተራራ የተደረገው ቃል ኪዳን (ዘጸአት 19–24) የሕዝቡን ማንነት ከእግዚአብሔር ሕግ ጋር ካለው መታዘዝ ጋር ያቆራኛል። ይህ የቃል ኪዳን ማዕቀፍ ሕጋዊ ብቻ ሳይሆን ግንኙነትን መሠረት ያደረገ ነው። እግዚአብሔር ራሱን ለሕዝቡ ባለው ታማኝነት ያስራል፤ የእነርሱ ምላሽ ደግሞ እምነት፣ መታዘዝና ፍቅር እንዲሆን ይጠበቃል። እንደ ኤርምያስ (ኤር. 31:31–34) እና ሕዝቅኤል (ሕዝ. 36:26–28) ያሉ ነቢያት፣ እግዚአብሔር ሕጉን በሰው ልብ ላይ ስለሚጽፍበት አዲስ ኪዳን ተናግረዋል። ይህንን ትንቢታዊ ተስፋ በኢየሱስ ክርስቶስ ተፈጽሟል። ኢየሱስ በመጨረሻው እራት ላይ “ይህ ጽዋ ስለ እናንተ በሚፈሰው በደሜ የሚሆን አዲስ ኪዳን ነው” (ሉቃስ 22:20) በማለት፣ መስዋዕትነቱን ከእግዚአብሔር የቃል ኪዳን መታደስ ጋር በግልጽ አገናኝቶታል።
በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ትንቢት የወደፊቱን መተንበይ ብቻ አይደለም፤ የእግዚአብሔርን ፈቃድ አሁን ባለው ጊዜ ውስጥ ማወጅን ያካትታል፤ ይህም ብዙውን ጊዜ ለንስሐ፣ ለፍትሕና ለታማኝነት ጥሪ ያደርጋል። ሆኖም፣ ትንቢት ወደፊት የሚመለከት ገጽታም አለው። የብሉይ ኪዳን ነቢያት ስለሚመጣው መሲሕ፣ ስለ ዳግም መመለስ ዘመን እና ስለ እግዚአብሔር መንግሥት ድል አድራጊነት ተናግረዋል። የአዲስ ኪዳን ጸሐፊዎች የኢየሱስን ሕይወት፣ ሞትና ትንሣኤ የእነዚህ ትንቢቶች ፍጻሜ እንደሆነ ተናግረዋል። ማቴዎስ በተደጋጋሚ የብሉይ ኪዳን ክፍሎችን “ይህ የሆነው በነቢይ የተነገረው ይፈጸም ዘንድ ነው...” (ማቴ. 1:22፤ 2:15፣ ወዘተ) በሚለው ቀመር ይጠቅሳል። ይህ ጭብጥ በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ሥነ-መለኮታዊ አንድነት እንዳለ ያሳያል፤ ታሪክ የዘፈቀደ ሳይሆን ዓላማ ያለውና ወደ እግዚአብሔር የማዳን ዕቅድ የሚጓዝ ነው።
መጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም የሚያገኘው በኢየሱስ ክርስቶስ ማንነት ውስጥ ነው። እርሱ እንደ መምህርና ተአምር አድራጊ ብቻ ሳይሆን፣ ሥጋ የለበሰው የእግዚአብሔር ቃል (ዮሐ. 1:14)፣ የዓለምን ኃጢአት የሚያስወግድ የእግዚአብሔር በግ (ዮሐ. 1:29) እና አዲስ ፍጥረትን ያስጀመረው ከሙታን የተነሳው ጌታ ነው። በሥነ-መለኮታዊ አነጋገር፣ ኢየሱስ ከብሉይ ኪዳን ጋር ቀጣይነትና ልዩነትን ያሳያል፦ ቀጣይነት አለው፣ ምክንያቱም ለአብርሃም፣ ለዳዊትና ለእስራኤል የተሰጡትን ተስፋዎች ይፈጽማል። ልዩነት አለው፣ ምክንያቱም ህይወቱና ትምህርቱ ከሙሴ ሕግ ምድቦች በላይ በመሆን በጸጋ አማካኝነት ሥር-ነቀል አዲስነትን አምጥቷል።
መጽሐፍ ቅዱስ በሕግና በጸጋ መካከል ያለውን ተለዋዋጭ ግንኙነት ያቀርባል። በብሉይ ኪዳን፣ ሕግ (ኦሪት) ፍትሕን፣ ቅድስናንና የማኅበረሰብን ደህንነት የሚያረጋግጥ የእግዚአብሔር ስጦታ ነው። ሆኖም፣ የሰው ልጅ ሕግን ለመጠበቅ አልቻለም። አዲስ ኪዳን ይህንን የሰውን ድካም በጸጋ አስተምህሮ አማካኝነት የእግዚአብሔር ማዳን በክርስቶስ መገለጡን ያበስራል። የጳውሎስ መልእክቶች፣ በተለይም ሮሜና ገላትያ፣ መዳን በሕግ ሥራ እንደማይገኝ ነገር ግን በኢየሱስ ክርስቶስ በማመን የሚገኝ የእግዚአብሔር ስጦታ መሆኑን ያስተምራሉ (ሮሜ 3:28)። ጸጋ ሕግን አይሽርም፣ ይልቁንም ጥልቅ ዓላማውን ይፈጽማል፤ ይኸውም እግዚአብሔርንና ባልንጀራን መውደድ ነው (ሮሜ 13:10)።
ሌላው ዋነኛ ጭብጥ የእግዚአብሔር መንግሥት (በማቴዎስ ወንጌል “መንግሥተ ሰማያት”) ነው። በብሉይ ኪዳን፣ እግዚአብሔር በፍጥረት፣ በእስራኤልና በአሕዛብ ላይ ንጉሥ ነው። በአዲስ ኪዳን፣ ኢየሱስ የእግዚአብሔር መንግሥት መምጣቱን አስቀድሞ ያለ (“የእግዚአብሔር መንግሥት በመካከላችሁ ናትና” ሉቃስ 17:21) እና ገና የሚመጣ (“መንግሥትህ ትምጣ” ጌታችን ያስተማረን ጸሎት) እንደሆነ አውጇል። ይህ ጭብጥ ተስፋን፣ ፍትሕንና የፍጥረትን ሁሉ የመጨረሻ መታደስ ያሳያል። በተጨማሪም ለመጽሐፍ ቅዱስ ጠንካራ የሥነ-ምግባር ገጽታ ይሰጠዋል፤ አማኞች በተሰበረ ዓለም ውስጥ እንኳ እንደ ምሕረት፣ ትሕትናና ፍቅር ባሉ የመንግሥቱ እሴቶች እንዲኖሩ ተጠርተዋል።
መጽሐፍ ቅዱስ ከመከራ ችግር አይሸሽም። ከኢዮብ ሰቆቃ እስከ መዝሙራት ጩኸት፣ ከእስራኤል ስደት እስከ ቀደምት ቤተክርስቲያን ስደት ድረስ፣ መከራ የሰው ልጅ ሁኔታ ማዕከል ነው። ሆኖም፣ መከራ የመጨረሻው ቃል አይደለም። መጽሐፍ ቅዱስ በእግዚአብሔር ማዳን፣ በትንሣኤ እና በፍጥረት መታደስ ላይ ያለን ተስፋን ይጠቁማል። ሥነ-ፍጻሜ (ስለ መጨረሻው ዘመን ጥናት) ስለዚህ ወሳኝ ጭብጥ ነው፤ የዮሐንስ ራእይ “እግዚአብሔርም እንባን ሁሉ ከዓይኖቻቸው ያብሳል” (ራእይ 21:4) የሚባልበትን አዲስ ሰማይና አዲስ ምድር በራእይ ለዮሃንስ አብስሯል። እነዚህ ሥነ-መለኮታዊ ጭብጦች በአንድነት የእምነት ማዕቀፍ ይሰጣሉ፤ ይኸውም ቃል ኪዳን፣ ተስፋ፣ ፍጻሜ፣ መዳን፣ መንግሥት፡ መከራና ተስፋ ነው።
ለክርስቲያኖች፣ መጽሐፍ ቅዱስ በእምነትና በተግባር ጉዳዮች ላይ የመጨረሻው ሥልጣን ነው። “ሕግህ ለእግሬ መብራት፣ ለመንገዴም ብርሃን ነው” (መዝ. 119:105) እንደተባለ፣ በግልና በማኅበረሰብ ሕይወት ውስጥ የሥነ ምግባር መመሪያን፣ ጥበብንና የእግዚአብሔርን ፈቃድ መረዳትን ይሰጣል። አስተምህሮን ለማቅናት፣ ለመገሰጽና አማኞችን ለመልካም ሥራ ሁሉ ለማስታጠቅ ያገለግላል (2ኛ ጢሞ. 3:16-17)።
መጽሐፍ ቅዱስ ዘላለማዊ የሆኑ የሰው ልጅ ጥያቄዎችን ይመልሳል፦ ፍትሕ፣ ምሕረት፣ ፍቅር፣ ይቅርታና የሕይወት ትርጉም። ትምህርቶቹ በሰብዓዊ መብቶች፣ በሕግ ሥርዓቶችና በምዕራባውያን ሥልጣኔ ላይ የማይካድ ተጽዕኖ አሳድረዋል። “ሰው በእግዚአብሔር መልክ ተፈጥሯል” (ዘፍ. 1:27) የሚለው መሠረታዊ እውነት ለእያንዳንዱ ሰው ክብርና ዋጋ እንዲሰጥ ያስተምራል፤ ይህም ጽንሰ ሐሳብ ለዘመናዊው ዓለም ወሳኝ ነው።
መጽሐፍ ቅዱስን ማንበብ፣ ማጥናትና ማሰላሰል አንድ አማኝ ከእግዚአብሔር ጋር ያለውን ግንኙነት እንዲያሳድግና በባሕርዩ ክርስቶስን እንዲመስል ይረዳዋል። እርሱ ለደቀ መዝሙርነት ማዕከላዊ መሣሪያ ነው። የእግዚአብሔር ቃል ሕያውና የሚሠራ ስለሆነ፣ ልብን በመለወጥ፣ በማጽናናትና በማበረታታት አማኞች በመንፈሳዊ ሕይወታቸው እንዲበስሉ ያደርጋቸዋል (ዕብ. 4:12)።