የሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 17

ተሰሎንቄ፡ ቅዱሳት መጻሕፍትን መመርመርና ፖለቲካዊ ተቃውሞ

የመቄዶንያ ዋና ከተማና በኤግናጥያ መንገድ ላይ የምትገኘው ተሰሎንቄ፣ ነጻ ከተማ ነበረች። ይህ ማለት ለሮም ፍጹም ታማኝነት እስካሳየች ድረስ ራሷን የማስተዳደር መብት ነበራት። በዚህም ምክንያት በቄሣር ላይ የሚነሳ ማንኛውም አመጽ በከፍተኛ ሁኔታ ይታፈን ነበር። ጳውሎስ እንደ ልማዱ ወደ ምኵራብ ገብቶ ሦስት ሰንበት ከቅዱሳት መጻሕፍት እየጠቀሰ፣ ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊና ዲያሌክቲካዊ ዘዴን በመጠቀም በሦስት ደረጃዎች አስተማረ፡-

• ይከራከር ነበር — ይህ ተራ ንግግርን ሳይሆን፣ የሶቅራጠስን ወይም የረቢዎችን የሙግት ዘይቤ ያካተተ ኃይለኛ ፍልስፍናዊ ጥያቄና መልስን ያሳያል።
• ይከፍትላቸው ነበር — ትንቢቶችን በመክፈት ጥልቅ የትርጓሜ ሥራ መሥራቱን ያሳያል።
• ያስረዳቸው ነበር — እንደ ጠበቃ መረጃዎችን አቅርቦ መሲሑ መከራ መቀበልና መነሳት እንዳለበት፣ መለኮታዊ ግዴታ እንደሆነ አስረገጠ። መሲሑ መከራ መቀበል አለበት የሚለው ትምህርት፣ አይሁዶች ይጠብቁት የነበረውን አሸናፊና ፖለቲካዊ መሲሕ አመለካከት የሚገለብጥ ዕንቅፋት ነበር።

እዚህ ላይ ልብ ልንል የሚገባን ጥልቅ መንፈሳዊ እውነት አለ፦ ጳውሎስ ስብከቱን የገነባው በራሱ ልምድ ወይም በስሜታዊ ምስክርነት ብቻ ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ቃል ራሱ ላይ ነው። ይህ ለእኛም ትልቅ ትምህርት ነው፤ የክርስቶስን ወንጌል ስናውጅ የምንደገፈው በራሳችን ብልሃት ወይም አንደበተ ርቱዕነት ሳይሆን፣ "የመንፈስንና የኃይልን ማስረጃ" (1 ቆሮንቶስ 2፡4) በያዘው በራሱ በእግዚአብሔር ቃል ላይ መሆን አለበት። ጳውሎስ መስቀሉንና ትንሣኤውን ከብሉይ ኪዳን ትንቢቶች ጋር በማገናኘት ያቀረበው መንገድ፣ ወንጌል ድንገተኛ ክስተት ሳይሆን ከዘላለም ጀምሮ የታቀደ የእግዚአብሔር ማዳን ዕቅድ ፍጻሜ መሆኑን ያረጋግጣል፤ ይህም ለምዕመናን መጽናኛና መተማመኛ ምንጭ ነው።

በተሰሎንቄ ከተማ የታየው የተቃዋሚ አይሁዶች ስልት፣ የውስጥ ሃይማኖታዊ ክርክርን ሆን ተብሎ ወደ ከፍተኛ የፖለቲካ ወንጀል፣ በሮም ሕግ ወይም በአገዛዙ ላይ የሚደረግ የክህደት ወንጀል የመቀየር አካሄድ ነው። ተቃዋሚዎቹ የራሳቸውን ማኅበራዊ ተሰሚነት ለመጠቀም በገበያ ስፍራ የሚውሉ ሥራ-አጥ ወሮበሎችን በማደራጀት ፖለቲካዊ ሁከት ፈጠሩ። የጳውሎስን አጋር ኢያሶንን ወደ ከተማዋ ሹማምንት መውሰዳቸው፣ ወንጌል በግለሰብ ልብ ውስጥ ከሚሠራ መንፈሳዊ ኃይል ባሻገር፣ ነባሩን ማኅበረ-ፖለቲካዊ ሥርዓት የማናጋት አቅም እንዳለው የሚያሳይ ሕያው ማሳያ ነው።

ከሳሾቹ "ዓለምን ያወኩ... ወደዚህ ደግሞ መጥተዋል" ማለታቸው፣ ክርስትና በመጀመሪያው መቶ ክፍለ ዘመን የነበረውን የግሪኮ-ሮማን ዓለም አቀማመጥ (Status quo) በሚያስደነግጥ ፍጥነት እየቀየረ መምጣቱን ያመላክታል። ይህ ክስ በዘመኑ ከነበረው የአይሁድ ማኅበረሰብ አልፎ በመላው የሮም ግዛት ውስጥ የክርስትና መልእክት የፈጠረውን ሥር-ነቀል የማኅበራዊ መደብ እና የእምነት ሽግግር ዕውቅና የሰጠ፣ ምንም እንኳን በተቃውሞ መንፈስ የተነገረ ቢሆንም፣ ታሪካዊ እውነታን ያዘለ የምስክርነት ቃል ነው። ይህ ደግሞ ለዘመናችን ቤተ ክርስቲያን ትልቅ ማበረታቻ ነው፤ እውነተኛ የተለወጠ ወንጌል ባለበት ስፍራ ሁሉ፣ የማኅበረሰቡ ልማድና ሥርዓት ላይታለለ አይችልም። ጌታችን ራሱ "እኔ በምድር ላይ ሰላምን ልጥል የመጣሁ አይምሰላችሁ፤ ሰይፍን እንጂ ሰላምን ልጥል አልመጣሁም" (ማቴዎስ 10፡34) ብሎ እንዳስተማረው፣ ወንጌል ኃጢአትንና በደልን በኃይል በያዘ ዓለም ውስጥ ሲገባ የሚያመጣው ለውጥ ያለ መንቀጥቀጥና ያለ ተቃውሞ ሊሆን አይችልም።

የክሱ ዋና ማጠንጠኛ "ሌላ ንጉሥ ኢየሱስ የሚባል አለ ይላሉ" የሚል ነበር። ይህ ቀጥተኛ የሆነ የፖለቲካ የበላይነትን የመገዳደር ስልት ነው። በወቅቱ የሮም ቄሣር እንደ ፖለቲካ መሪ ብቻ ሳይሆን እንደ አምላክ እና አዳኝ ይመለክ ነበር። በመሆኑም "ኢየሱስ ጌታ ነው" ብሎ ማወጅ፣ ቄሣር ጌታ አይደለም እንደማለት የሚቆጠር እና የሮምን ብሔራዊ ሃይማኖታዊ-ፖለቲካዊ ርዕዮተ-ዓለም በቀጥታ የሚንድ ነበር። ይህ ኑዛዜ በአዲስ ኪዳን ውስጥ "ኢየሱስ ክርስቶስ ጌታ እንደ ሆነ አንደበት ሁሉ ይመሰክር ዘንድ" (ፊልጵስዩስ 2፡11) ተብሎ የተጻፈውን ጥንታዊ የቤተ ክርስቲያን ኑዛዜ ያስተጋባል፤ ይህ ኑዛዜ ደግሞ ለምዕመናን ቀላል ቃል ሳይሆን የሕይወት ዋጋ የሚያስከፍል ታማኝነት መግለጫ ነበር።

የሮም ኢምፓየር ዓለምን በጦር መሣሪያ ኃይል እና በጭቆና ሥር በማዋሃድ ያመጣው ሰላም "ፓክስ ሮማና" በመባል ይታወቃል። የክርስትና ወንጌል ግን ይህንን በኃይል ላይ የተመሠረተ ሰላም በመቃወም፣ በእግዚአብሔር ጸጋ እና ፍትሕ ላይ የተመሠረተውን የክርስቶስን ሰላም እና መንግሥት ያውጃል፤ ይህም ሐዋርያው ጳውሎስ "የእግዚአብሔር መንግሥት መብልና መጠጥ አይደለችም፥ ነገር ግን በመንፈስ ቅዱስ ጽድቅና ሰላም ደስታም ናት" (ሮሜ 14፡17) ብሎ ካስተማረው መንፈሳዊ ዕውነት ጋር ይስማማል። ተሰሎንቄ ነጻ ከተማ እንደመሆኗ፣ ሹማምንቶቿ ይህንን ነጻነታቸውን ሊያስጠብቁ የሚችሉት ለሮም ያላቸውን ፍጹም ታማኝነት በማሳየት ብቻ ነበር። አይሁዶቹ ይህንን የሹማምንቱን ሥነ-ልቦናዊ እና ፖለቲካዊ ፍርሃት በሚገባ በመረዳት፣ የክርስቲያኖችን ስብከት የሮምን ብሔራዊ ደህንነት የሚፈታተን ሥጋት አድርገው አቀረቡት። ይህ ስትራቴጂ ሹማምንቱ ርምጃ እንዲወስዱ የሚያስገድድ ጠንካራ ማኅበራዊ ጫና ፈጥሯል።

ይህ ግጭት ላዩን ሲታይ በሮም አስተዳደር እና በጥቂት ክርስቲያኖች መካከል የተደረገ ቢመስልም፣ በሥነ-መለኮታዊ ዕይታ ግን የፍጻሜው ዘመን የእግዚአብሔር መንግሥት መገለጥ ውጤት ነው። ምድራዊው የሰው ልጅ ግዛት በኃይል፣ በብዝበዛ እና በጣዖት አምልኮ ላይ ሲመሠረት፣ የክርስቶስ መንግሥት ግን የሰውን ልጅ ሁለንተናዊ ነጻነት ይዞ መጥቷል። የኢያሶን እና የሌሎች ክርስቲያኖች መከራ፣ ሁለቱ እርስ-በርስ የማይጣጣሙ መንግሥታት በታሪክ ውስጥ ያደረጉት ቀጥተኛ እና የማይቀር ግጭት ማሳያ ነው። ለምዕመኑ ይህ ታሪክ የሚያስተምረው፣ ወንጌልን ተከትሎ የመኖር ዋጋ አንዳንድ ጊዜ ማኅበራዊ ተቀባይነትን ወይም ደኅንነትን ማጣት ሊሆን እንደሚችል ነው፤ ይሁን እንጂ "የክርስቶስ ኢየሱስ በጎ ወታደር ሆነህ አብረኸኝ መከራ ተቀበል" (2 ጢሞቴዎስ 2፡3) የሚለው ቃል፣ ይህ መከራ ዋጋ ቢስ እንዳልሆነ ያረጋግጥልናል።

ቤርያ፡ እውቀታዊ የከበረ ባሕርይ

በግሪኮ-ሮማን ዓለም ውስጥ (eugenesteroi) የሚለው ቃል መሠረታዊ ትርጉም ከማኅበራዊ መደብ ጋር የተያያዘ ነበር። ቃሉ ከ "eu" (መልካም/ጥሩ) እና "genos" (ዘር/ትውልድ) የተገኘ ሲሆን፣ የከበረ የደም ሐረግ ያላቸውን መኳንንት፣ አሪስቶክራትስን ለመግለጽ ያገለግል ነበር። በቤርያ ያሉ አይሁዶች "የከበሩ" የተባሉት በዘራቸው ወይም በሀብታቸው ሳይሆን፣ ለእውነት በነበራቸው ግልጽነት፣ አዲሱን የጳውሎስን ትምህርት ለማዳመጥ ባሳዩት ዝግጁነት እና ከጭፍን ጥላቻ በጸዳው አመለካከታቸው ነው። ይህ እውነተኛ ልዕልና በደም ሳይሆን ለእግዚአብሔር ቃል በሚሰጥ ምላሽ እንደሚለካ የሚያሳይ ነው። ይህ ትምህርት ደግሞ ራሱ ወንጌላዊ ነው፤ ምክንያቱም ጌታችን ኢየሱስ "ብዙዎቹ ፊተኞች የኋለኞች የኋለኞችም ፊተኞች ይሆናሉና" (ማርቆስ 10፡31) ብሎ እንዳስተማረው፣ በእግዚአብሔር መንግሥት ውስጥ ያለው ልዕልና ሚዛን ዓለም ከሚጠቀምበት ፍጹም የተለየ ነው።

የቤርያ ሰዎች አቀራረብ በሁለት ጽንፎች መካከል ያለውን ሚዛን ይጠብቃል፤ ይኸውም ጭፍን ተቃውሞ እንደ ተሰሎንቄ አይሁዶች እና የዋህነት/በቀላሉ ማመን ናቸው። ቃሉን "በታላቅ ዝግጁነት" መቀበላቸው፣ ለአዲስ መገለጥ ወይም ለተለየ ሐሳብ ያላቸውን አእምሯዊ ክፍትነት ያሳያል። እውነትን ለማግኘት የነበራቸው ፍላጎት በቅድመ-ግምት ወይም በነባር ወግ ከመታወር የዳነ ነበር። ጽሑፉ "ይመረምሩ ነበር" የሚለውን ጠንካራ ግስ ይጠቀማል። ይህ ቃል በቀዳሚነት በፍርድ ቤት አካባቢ ዳኞች የሰዎችን ቃል እውነትነት ለማረጋገጥ የሚያደርጉትን ጥልቅ መስቀለኛ ምርመራ የሚያመለክት ነው። ይህ ደግሞ ለክርስቲያን ሕይወት እጅግ አስፈላጊ የሆነውን መርሕ ያስተምረናል፤ እምነት ዕውቀትን የሚጻረር ጭፍን ስሜት አይደለም፣ ይልቁንም እውነተኛ እምነት በእግዚአብሔር ቃል ላይ የተመሠረተ፣ የተመረመረና የጸና ነው። ራሱ ጌታችን "እናንተ በቃሌ ብትኖሩ በእውነት ደቀ መዛሙርቴ ናችሁ፤ እውነትንም ታውቃላችሁ እውነትም አርነት ያወጣችኋል" (ዮሐንስ 8፡31-32) ብሎ አስተማረ።

የቤርያ ሰዎች የጳውሎስን ስብከት የመረመሩት በራሳቸው ስሜት ወይም በግሪካውያን ፍልስፍና ሳይሆን፣ በነባሩ የእግዚአብሔር ቃል፣ በብሉይ ኪዳን ቅዱሳት መጻሕፍት መነጽር ነው። ይህ ምርመራ የአንድ ቀን ስሜታዊ ክስተት ሳይሆን "ዕለት ዕለት" የሚደረግ ጥልቅ የጥናት እና የትርጓሜ ሥርዓት ነበር። ይህም እምነት በጠንካራ መረጃ እና በቃሉ ትክክለኛነት ላይ መመሥረት እንዳለበት ያሳያል። ጌታችን ራሱ ለአይሁድ መሪዎች "መጻሕፍትን ትመረምራላችሁ፥ የዘላለም ሕይወት በእነርሱ የላችሁ ይመስላችኋልና፤ እነርሱም ስለ እኔ የሚመሰክሩ ናቸው" (ዮሐንስ 5፡39) ብሎ ተናግሮ ነበር፤ የቤርያ ሰዎች ግን ይህንን ምርመራ በትክክለኛው ልብ በማድረግ ወደ ክርስቶስ የደረሱ ብርቅዬ ምሳሌ ናቸው። ሐዋርያው ጳውሎስ ለጢሞቴዎስ በጻፈው ደግሞ "የእግዚአብሔር መንፈስ ያለበት መጽሐፍ ሁሉ ለትምህርትና ለተግሣጽ ልብንም ለማቅናት በጽድቅም ላለው ምክር profitable ነው" (2 ጢሞቴዎስ 3፡16) ሲል ያስተማረው መርሕ፣ የቤርያ ሰዎች በተግባር ያሳዩት ኑሮ ነው።

በጥንታዊቷ ቤተ-ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ፣ የቤርያ አቀራረብ ትልቅ መሠረት ጥሏል። የጳውሎስ ትምህርት አዲስ ፈጠራ ሳይሆን፣ የብሉይ ኪዳን ተስፋዎች ፍጻሜ መሆኑን ያረጋገጡት እነዚሁ የቤርያ ሰዎች ናቸው። ከዚህ አኳያ፣ ክርስትና የሰውን ልጅ አእምሯዊ ጥያቄ የማይፈራ፣ ይልቁንም እምነትን ከምክንያታዊ ምርመራ ጋር አዋህዶ የሚጓዝ ሃይማኖት መሆኑን ይህ ክስተት ያረጋግጣል። የቤርያ አይሁዶች እውቀታዊ የከበረ ባሕርይ በሃይማኖት ታሪክ ውስጥ ላለ የዕውቀት ፍለጋ ትልቅ ሞዴል ነው። ሉቃስ ይህንን ታሪክ በማካተት፣ እውነተኛ መንፈሳዊ ልዕልና የሚገኘው መልእክትን ለመስማት ፈቃደኛ በመሆን እና ያንን መልእክት በቅዱሳት መጻሕፍት ሚዛንነት ያለመታከት በመመርመር መሆኑን አጥብቆ ያስተምራል። እምነት ከምርምር ጋር ሲጣመር የጸና መሠረት እንደሚኖረው የቤርያ ሰዎች ሕያው ምስክሮች ናቸው። ለዘመናችን ምዕመናንም ይህ ታሪክ ግልጽ ጥሪ ነው፤ በእያንዳንዱ ስብከት፣ ትምህርት ወይም ትምህርት ቤት እንኳ የምንሰማውን ትምህርት ከቃሉ ጋር በማነጻጸር "ዕለት ዕለት" የመመርመር ልማድ ልናዳብር ይገባናል።

አቴና፡ ፍልስፍና እና የአርዮስፋጎስ ችሎት

ጳውሎስ በአቴና የጣዖት ብዛት ሲያይ "መንፈሱ ተበሳጨ" ለሚለው ሐረግ ሉቃስ የተጠቀመው የግሪክ ቃል (paroxyneto) የሚለውን ነው። ይህ ቃል የብሉይ ኪዳን ትርጉም ውስጥ አብዛኛውን ጊዜ የሚያገለግለው፣ እስራኤላውያን ጣዖት ሲያመልኩ እግዚአብሔር የሚያሳየውን ጥልቅ የሆነ "የቅንዓት ቁጣ" ወይም "መለኮታዊ ቅሬታ" ለመግለጽ ነው (ለምሳሌ፡ ዘዳግም 9፡18፣ ኢሳይያስ 65፡3)። የጳውሎስ ስሜት የቱሪስት ድንጋጤ ወይም የግለሰብ ብስጭት ሳይሆን፣ የእግዚአብሔርን ልብ የተካፈለ የነቢይነት ቅንዓት ነው። ፈጣሪ ሊያገኝ የሚገባውን ክብር ግዑዝ ለሆኑ ነገሮች ሲሰጥ በማየቱ የተፈጠረ ጥልቅ መንፈሳዊ ቁስለት ነው። ይህ ቅንዓት ራሱ ጳውሎስ ለቆሮንቶስ ሰዎች "በእግዚአብሔር ቅንዓት እቀናላችኋለሁና፤ ንጽሕት ድንግል አድርጌ ለክርስቶስ ላቀርባችሁ ለአንድ ወንድ አጭቻችኋለሁና" (2 ቆሮንቶስ 11፡2) ብሎ ከገለጸው መንፈስ ጋር ተመሳሳይ ነው፤ የእውነተኛ ወንጌላዊ ልብ ምልክት ነው።

በአይሁድ-ክርስትና የነገረ-መለኮት አስተምህሮ መሠረት፣ በፈጣሪ እና በፍጡር መካከል ፍጹም የሆነ የህልውና ልዩነት አለ። አቴናውያን ይህንን ድንበር በማፍረስ መለኮትን በድንጋይ፣ በወርቅ እና በብር ቀርጸው ያቀርቡ ነበር። ጳውሎስ ጥብቅ አሀዳዊ አማኝ እንደመሆኑ፣ ይህ ተግባር የሰውን ልጅ ክብር የሚያዋርድ እና የእግዚአብሔርን ሉዓላዊነት የሚጋፋ ሆኖ አግኝቶታል። የእርሱ ቁጣ የዚህ አጠቃላይ የህልውና ሥርዓት መዛባት የፈጠረው ምላሽ ነው። ይህ ደግሞ ለእያንዳንዱ ምዕመን የልብ ምርመራ ጥሪ ነው፦ በራሳችን ልብ ውስጥ ምን ዓይነት "የድንጋይ አማልክት" ተሠርተው ይሆን? ገንዘብ፣ ዝና፣ ሥልጣን ወይም ራስ ወዳድነት ራሳቸው የልብ ጣዖታት ሆነው ፈጣሪን የሚገባውን ስፍራ ይነጥቁ ይሆን?

ጳውሎስ ይህንን ቁጣ ይዞ ወደ ጥግ አልሸሸም፤ ይልቁንም ወደ ገበያ ስፍራ ወጣ። አጎራ የንግድ ብቻ ሳይሆን የሐሳብ ገበያ ነው፦ በጥንታዊቷ አቴና አጎራ ማለት የከተማዋ ማኅበራዊ፣ ፖለቲካዊ እና ፍልስፍናዊ የልብ ትርታ ነበር። ጳውሎስ ወደዚያ መሄዱ፣ ወንጌል በምኩራብ ብቻ ተወስኖ የሚቀር ሃይማኖታዊ ትምህርት ሳይሆን፣ የዘመኑን ልሂቃን (የኤፊቆሬዎስን እና የኢስጦኢክን ፈላስፎች) በግልጽ አደባባይ መሞገት የሚችል ዓለም-አቀፋዊ እውነት መሆኑን ማሳወቁ ነው። ብዙ ጊዜ ሃይማኖታዊ ቁጣ ወደ ሁከት እና የጣዖታትን ምስል ወደ መስበር ያመራል። ጳውሎስ ግን መንፈሳዊ ቁጣውን ወደ ምክንያታዊ የፍልስፍና እና የሥነ-መለኮት ክርክር ቀይሮታል፤ ይህ ራሱ ሐዋርያው በሌላ ስፍራ "ምላሻችሁ ሁልጊዜ በጨው የተቀመመ ሆኖ በጸጋ የተሞላ ይሁን፥ ለእያንዳንዱ እንዴት እንድትመልሱ ማወቅ ይገባችኋልና" (ቆላስይስ 4፡6) ብሎ የሰጠውን ምክር በተግባር ያሳየበት አጋጣሚ ነው። የከተማዋን ባሕል በማጥናት "ለማይታወቅ አምላክ" የሚለውን መሠዊያ እንደ መነሻ በመጠቀም፣ አቴናውያን የሚፈልጉትን ነገር ግን ያላወቁትን እውነተኛ አምላክ በምክንያታዊነት እና በድፍረት ሰብኮላቸዋል።

አርዮስፋጎስ እና የዓለም ዕይታዎች

ጳውሎስ ወደ አርዮስፋጎስ የተወሰደው በሁለት ዋና ዋና የዓለም ዕይታዎች ግጭት ምክንያት ነው። ጳውሎስ ስለ "ኢየሱስ እና ትንሣኤ" ሲሰብክ፣ አቴናውያን "አናስታሲስ" የምትባል አዲስ የሴት አምላክ ከኢየሱስ ጋር እያስተዋወቀ ነው ብለው አስበው ነበር። የፕላቶ ፍልስፍናን በተከተለው የግሪክ ዓለም፣ "ሥጋ የነፍስ ወኅኒ ቤት ነው" የሚል ጽኑ እምነት ነበረ። ስለዚህ የመዳን የመጨረሻ ግብ ነፍስ ከዚህ ከረከሰ የሥጋ እስር ቤት ማምለጥ እንጂ፣ ዳግም በሥጋ መነሣት አልነበረም። በመሆኑም የሙታን ትንሣኤ ተቀባይነት የሌለው፣ እንዲያውም አጸያፊ ሐሳብ ነበር። ይህ ልዩነት ግን የክርስትናን ልዩ ተስፋ ያጎላል፤ ክርስትና ነፍስ ብቻ ሳትሆን ሙሉ ሰው — ነፍስና ሥጋ — በክርስቶስ ትንሣኤ በኩል ወደፊት እንደሚታደስ ያውጃል፣ "እኔ ትንሣኤና ሕይወት ነኝ፤ የሚያምንብኝ ቢሞት እንኳ ሕያው ይሆናል" (ዮሐንስ 11፡25) እንዳለው ጌታ።

ሉቃስ (የሐዋርያት ሥራ ጸሐፊ) ይህንን የአርዮስፋጎስ ችሎት በ399 ከክርስቶስ ልደት በፊት ከተካሄደው ከታዋቂው የሶቅራጠስ ፍርድ ጋር ሆን ብሎ አመሳስሎ አቅርቦታል። አርዮስፋጎስ የከተማዋን ሃይማኖታዊና የሞራል ሕግጋት የሚጠብቅ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ነበር። ሶቅራጠስ "አዳዲስ አማልክትን አምጥቷል" ተብሎ እንደተከሰሰ ሁሉ፣ ጳውሎስም "የባዕዳን አማልክት ሰባኪ" ተብሎ ተመሳሳይ ችሎት ፊት ቀርቧል። የሶቅራጠስ ፍርድ በመርዝ ሲጠናቀቅ፣ የጳውሎስ መከራከርያ ግን የክርስትና የዓለም ዕይታ በግሪክ ፍልስፍና ላይ ያቀዳጀውን ድል ያበሰረ ነበር። ምንም እንኳን አብዛኞቹ ቢያፌዙበትም፣ እንደ አርዮስፋጎሱ ፈራጅ ዲዮናስዮስና ዳማሪስ ያሉ ሰዎች ማመናቸው (ቁ. 34)፣ ወንጌል የዘመኑን ከፍተኛ የፍልስፍና ማዕከል ሰብሮ መግባቱን የሚያረጋግጥ ታሪካዊ ድል ነው።

የአርዮስፋጎስ ንግግር

በጥንታዊው የግሪኮ-ሮማን የንግግር ጥበብ መሠረት፣ ማንኛውም ተናጋሪ ንግግሩን ሲጀምር አድማጮቹን ላለማስቆጣት እና ትኩረታቸውን ለመሳብ አድማጭን ልብ የመማረክ ስልት መጠቀም ነበረበት። ጳውሎስ በውስጡ በጣዖታቱ ብዛት "መንፈሱ ቢበሳጭም"፣ ንግግሩን የጀመረው ግን በስድብ ወይም አቴናውያንን በማውገዝ አልነበረም።

"በሁሉ ነገር ሃይማኖተኞች እንደ ሆናችሁ አያለሁ" በማለት፣ የከተማዋን ሃይማኖታዊ ትጋት ዕውቅና በመስጠት ጥልቅ የሆነ የዲፕሎማሲ እና የስብከተ-ወንጌል የብልሃት ማሳያ የሆነ አካሄድ ተጠቅሟል። ጳውሎስ የተጠቀመው ቃል፣ በውስጡ ሁለት ፍጹም ተቃራኒ የሆኑ ትርጉሞችን አቅፎ የያዘ ነው። ለፈላስፎቹ ኤፊቆሬዎስና ኢስጦኢክ ይህ ቃል "በጣም ሃይማኖተኞች፣ ለአማልክት ያደራችሁ እና መንፈሳዊ" የሚል አዎንታዊ የሙገሳ ትርጉም ነበረው። ለክርስቲያን አንባቢዎች ቃሉ የተገኘው "Deido" (መፍራት) እና "Daimon" (አጋንንት/መናፍስት) ከሚሉት ቃላት ነው። በመሆኑም ጳውሎስ በረቀቀ መንገድ፣ የአቴናውያን ሃይማኖት በእውነተኛ አምላክ ፍቅር ላይ ሳይሆን "በአጋንንት ፍርሃት እና በባዶ አጉል እምነት" ላይ የተመሠረተ መሆኑን እየተቸ ነበር። ይህ አቀራረብ መልእክቱ አድማጩን ሳያስበረግግ እውነቱን ግን ሳይሸሽግ እንዲያስተላልፍ አስችሎታል፤ ይህም ሐዋርያው "ለሁሉ ሰው ሁሉ ሆንሁ፥ አንዳንዶቹን በጭንጫ እንኳ አድን ዘንድ" (1 ቆሮንቶስ 9፡22) ብሎ የገለጸውን ስልት በተግባር ያሳየበት ድንቅ ምሳሌ ነው።

ጳውሎስ ወደ ራሱ ክርክር ለመግባት የተጠቀመበት ስልት የተፈጥሮ ሥነ-መለኮትን መሠረት ያደረገ ነበር። "ለማይታወቅ አምላክ" የሚለውን መሠዊያ እንደ መገናኛ ነጥብ ወይም ድልድይ አድርጎ ወሰደው። አቴናውያን ይህንን መሠዊያ የሠሩት፣ በማያውቁት እና በረሱት አምላክ እንዳይቀጡ በመፍራት ነበር። ጳውሎስ ይህንን ፍርሃት እና የዕውቀት ክፍተት ወደ ትልቅ የትምህርት አጋጣሚ ቀየረው፡- "ሳታውቁ የምታመልኩትን እኔ እነግራችኋለሁ" በማለት፣ የራሳቸውን ባሕላዊ ቅርስ በራሳቸው ላይ የክርክር መነሻ አድርጎ አቀረበው። የጳውሎስ ትልቁ ሥነ-መለኮታዊ ድል የሚገኘው፣ ይህንን "ያልታወቀ አምላክ" በገለጸበት መንገድ ላይ ነው። አቴናውያን ጳውሎስ ይህንን አምላክ በፓንቴዮን ዝርዝራቸው ውስጥ እንደ አዲስ አማራጭ የሚጨምር መስሏቸው ነበር።

ጳውሎስ ግን ይህ አምላክ በሰው እጅ በተሠራ መቅደስ የማይኖር፣ ለፈጠረው ዓለም ሕይወትንና እስትንፋስን የሚሰጥ "የሕልውና ሁሉ መሠረት" መሆኑን አወጀ። ይህ ማለት፣ አምላክ ከፍጥረታት አንዱ ሳይሆን፣ የጊዜ፣ የቦታ፣ እና የነገሮች ሁሉ አስገኚ መሆኑን በማሳየት የጣዖት አምልኮን መሠረት አፈረሰው። ይህ ኑዛዜ ከብሉይ ኪዳን መዝሙረኛ "ሰማያት የእግዚአብሔርን ክብር ይናገራሉ፤ የሰማይም ጠፈር የእጁን ሥራ ያወራል" (መዝሙር 19፡1) ከሚለው ጋር በቀጥታ የተያያዘ ነው፤ የፍጥረት ሁሉ ዓላማ ፈጣሪውን ማክበር እንጂ ራሱ አምላክ ሆኖ መመለክ አይደለም።

ጳውሎስ የስቶይክ ገጣሚያንን፣ ኤፒመኒደስንና አራተስን "በእርሱ ሕያው ነን" እና "እኛ ደግሞ ዘመዶቹ ነን" ብሎ ሲጠቅስ፣ የስቶይክን ፍልስፍና ለማጽደቅ ሳይሆን የጣዖት አምልኮን በራሳቸው ሎጂክ ለማፍረስ የተጠቀመበት የመገልበጥ ትረካ ነው። የሰው ልጅ ሕያው የሆነ መለኮታዊ ዘር ሆኖ ሳለ፣ የሕይወት ምንጭ የሆነውን ፈጣሪ ሕይወት በሌለውና በማይናገር ድንጋይ መመሰል ትልቅ የሎጂክና የኦንቶሎጂ ስህተት መሆኑን አጋለጠ። ይህ ደግሞ ዘፍጥረት 1፡27 ላይ የተመዘገበውን "እግዚአብሔርም ሰውን በመልኩ ፈጠረ፤ በእግዚአብሔር መልክ ፈጠረው፤ ወንድና ሴት አድርጎ ፈጠራቸው" የሚለውን መሠረታዊ የፍጥረት እውነት ያስተጋባል፤ የሰው ልጅ ክብር የሚመነጨው ከእግዚአብሔር መልክና አምሳል በመፈጠሩ ብቻ ነው፣ ይህንን ክብር ደግሞ ወደ ግዑዝ ነገር ማዋረድ ትልቅ ኃጢአት ነው።

በመጨረሻም ጳውሎስ ከፍጥረት ሥነ-መለኮት ወደ ፍጻሜ ዘመን ፍርድ ኃይለኛ ሽግግር ያደርጋል። እግዚአብሔር ያለማወቅን ወራት ቢያሳልፍም፣ አሁን ግን ባዘጋጀው ሰው (ክርስቶስ) በዓለም ላይ በጽድቅ የሚፈርድበትን ቀን ቀጥሯል። የዚህም ፍርድ መረጋገጫ የሙታን ትንሣኤ ነው በማለት የክርስትናን ልዩ ኬሪግማ አወጀ። ይህ ንስሐ የመግባት ጥሪ ደግሞ ከመላው መጽሐፍ ቅዱስ ትረካ ጋር የተያያዘ ነው፤ መጥምቁ ዮሐንስም ሆነ ጌታችን ራሱ ስብከታቸውን የጀመሩት "ንስሐ ግቡ፥ መንግሥተ ሰማያት ቀርባለችና" (ማቴዎስ 3፡2፤ 4፡17) በሚል ጥሪ ነበር። የጳውሎስ ንግግር በአቴና ውስጥ ይህንኑ ዘላለማዊ ጥሪ በአዲስ ባሕላዊ አውድ ውስጥ ደግሞታል፤ ወንጌል የግል ደስታ መርሐ-ግብር ሳይሆን፣ ወደ ንስሐና ወደ ክርስቶስ ትንሣኤ ኃይል የሚያመራ ፍጹም የሕይወት ለውጥ ጥያቄ ነው።

ማጠቃለያ፦ ለአንባቢው የልብ ጥሪ

የሐዋርያት ሥራ 17 ታሪክ በጥንት ዘመን የተከሰተ ብቻ ሳይሆን፣ ዛሬም በእያንዳንዳችን ልብ ውስጥ የሚደገም ትውኔት ነው። ተሰሎንቄ፣ ቤርያና አቴና የተለያዩ ልቦችን ምላሽ ይወክላሉ፦ የተቃውሞ ልብ፣ የምርመራ ልብ፣ እና የፍልስፍና ትዕቢት ልብ። ጥያቄው ለእኛም ተመሳሳይ ነው፦ ወንጌልን ስንሰማ የትኛው ልብ ነው ያለን? እንደ ተሰሎንቄ ሰዎች በጥርጣሬ ተነሳስተን እናንቋሽሸዋለንን? ወይስ እንደ ቤርያ ሰዎች ዕለት ዕለት ቃሉን በመመርመር ወደ ጽኑ እምነት እንደርሳለን? ወይስ እንደ አንዳንድ አቴናውያን በአዕምሯዊ ትዕቢት ተውጠን፣ ትንሣኤውን እንደ ሞኝነት እንቆጥረዋለንን?

የጳውሎስ ምስክርነት በአርዮስፋጎስ ውስጥ ላሉ ልቦች ሁሉ የተላከ ጥሪ እንደነበረው ሁሉ፣ ይህ ትንታኔም ለእያንዳንዱ አንባቢ ተመሳሳይ ጥሪ ይዞ ይመጣል። እግዚአብሔር "ያለማወቅን ወራት" ትዕግሥት አድርጎ ቢያሳልፍም፣ ዛሬ ግን ንስሐ የመግባትና ወደ ክርስቶስ የመመለስ ቀን ነው። የቤርያ ሰዎች ምሳሌ ይሁነን፤ ይህንን ትንታኔ ካነበብን በኋላ፣ ራሳችን ቅዱሳት መጻሕፍትን ከፍተን፣ ጳውሎስ ስለ ኢየሱስ ክርስቶስና ስለ ትንሣኤው የተናገረውን እውነት በራሳችን ዓይን እንድናረጋግጥ እንነሳሳ። ምክንያቱም እውነተኛ እምነት የሚወለደው ከግላዊ፣ ከልብ የመነጨ የቃሉ ምርመራ ብቻ ነውና።

"እግዚአብሔር ግን የገዛ ልጁን በደማችን ላይ ሙትን ስላሳየን ገና ኃጢአተኞች ሳለን ክርስቶስ ስለ እኛ ሞቶአልና እርሱ ራሱ ፍቅሩን በእኛ ላይ ያስረዳል።" (ሮሜ 5፡8)